Vì vậy, như tôi đã trình bày đôi điều từ trước, rằng mọi sự vật được nhận thức không phải nhờ bản tính vốn có của chính nó, mà nhờ bản tính của những kẻ thấu hiểu nó, giờ đây chúng ta hãy cùng xem xét, trong chừng mực cho phép đối với chúng ta — hay nói cách khác, hãy cùng xem xét theo sức của mình — bản chất của thực thể thần thánh ra sao, để từ đó chúng ta cũng có thể thấu hiểu tri thức của Ngài là gì. Nhận thức chung của mọi sinh linh có lý trí do đó là thế này: Thượng Đế là hằng hữu.

Vậy chúng ta hãy suy ngẫm hằng hữu là gì; bởi chắc chắn điều đó sẽ bày tỏ cho chúng ta thấy đồng thời cả bản tính thần thánh lẫn tri thức thần thánh.

Hằng hữu, vì thế, là sự chiếm hữu trọn vẹn và đồng thời của một cuộc đời vô tận; và điều đó được thể hiện rõ ràng hơn qua sự so sánh hay đối chiếu với những sự vật thuộc về thời gian. Bởi mọi sự vật sống trong thời gian đều đang hiện hữu, và tiến từ quá khứ sang tương lai, nghĩa là từ thời gian đã qua sang thời gian sắp tới; và chẳng có gì được thiết lập trong thời gian mà có thể ôm trọn toàn bộ khoảng không quãng đời của mình. Quả thực, nó chưa hề chiếm lấy thời gian của ngày mai, và nó cũng đã đánh mất thời gian của ngày hôm qua. Và chắc chắn, trong cuộc đời của ngày hôm nay, các người chỉ sống đúng như trong một khoảnh khắc phù du và biến đổi. Do đó, cái vật thể phải chịu đựng điều kiện thời gian ấy, dẫu cho nó chưa bao giờ khởi đầu tồn tại, và dẫu nó không bao giờ chấm dứt tồn tại — như Aristoteles đã nhận định về thế giới — và dẫu cho cuộc đời của nó có được kéo dài bằng vô cực của thời gian, thì xét cho cùng, nó vẫn chẳng phải là thứ mà con người có thể hoàn toàn tin chắc là hằng hữu. Bởi dẫu nó có thấu hiểu và ôm trọn khoảng không của một cuộc đời vô hạn, thì xét cho cùng, nó vẫn không ôm trọn khoảng không của cuộc đời một cách đồng thời; vì nó không có những tương lai vốn chưa hề tồn tại, và nó cũng chẳng còn giữ lại được những quá khứ đã được thực hiện hay đã qua đi. Nhưng cái vật thể nào mà vừa có lại vừa thấu hiểu được đồng thời toàn bộ sự phong phú của một cuộc đời vô tận, kẻ mà chẳng thiếu thốn bất kỳ điều gì của tương lai, và kẻ mà chẳng có chút quá khứ nào lẩn tránh hay trôi qua mất, thì chính vật thể ấy mới được chứng thực và minh chứng một cách chính đáng là hằng hữu.

Và điều đó đòi hỏi một cách tất yếu rằng vật thể ấy phải luôn luôn hiện hữu cho chính mình, và tự chủ; như thể muốn nói rằng, luôn luôn hiện hữu cho chính mình, và hùng mạnh đến mức mọi sự đều tuân theo ý muốn của Ngài; và rằng Ngài có sẵn sự vô tận của thời gian biến đổi trong hiện tại.

Vì thế, có một số người lầm tưởng rằng — khi họ nghe thấy Platon cho rằng thế giới này chưa từng có sự khởi đầu về thời gian, và cũng sẽ chẳng bao giờ có hồi kết — họ liền cho rằng thế giới này được tạo nên đồng hằng hữu với Đấng Tạo Hóa của nó; như thể muốn nói rằng, họ tưởng tượng thế giới và Thượng Đế cùng nhau trở thành hằng hữu, và đó là một sự suy diễn sai lầm. Bởi việc được dẫn dắt bởi một cuộc đời vô tận — như Platon đã công nhận đối với thế giới — là một chuyện hoàn toàn khác với việc ôm trọn đồng thời toàn bộ hiện tại của một cuộc đời vô tận, điều mà ai cũng thấy rõ ràng và hiển nhiên là đặc trưng riêng biệt của tư tưởng thần thánh.

Và chúng ta cũng không nên cho rằng Thượng Đế cao niên hơn những sự vật được tạo dựng xét về mặt lượng thời gian, mà đúng hơn là xét về đặc tính trong bản tính đơn giản của Ngài. Bởi sự vận động vô tận này của các sự vật thuộc về thời gian vốn nối tiếp trạng thái hiện tại của một đời sống bất biến ấy; và vì nó không thể bắt chước, không thể giả mạo, cũng không thể đồng nhất với trạng thái ấy do tính bất biến — nghĩa là trạng thái nằm trong sự hằng hữu của Thượng Đế — nên nó suy giảm và rơi vào sự vận động tách rời khỏi sự giản dị của sự hiện diện nơi Thượng Đế, rồi tản mạn thành lượng vô tận của tương lai và quá khứ: và do đó, dẫu nó không thể cùng một lúc nắm giữ toàn bộ sự phong phú của cuộc đời, nhưng dường như, vì nó chẳng bao giờ ngừng nghỉ trong việc duy trì sự tồn tại theo một cách nào đó, nó phần nào noi theo và giống với cái thực thể mà nó không thể vươn tới hay hoàn thành, đồng thời tự trói buộc mình vào một dạng thức hiện diện nào đó của khoảnh khắc ngắn ngủi và phù du này: mà sự hiện diện của khoảnh khắc ngắn ngủi và phù du này, vì nó mang một hình ảnh hay sự giống nhau nào đó với sự hiện diện hằng cửu của Thượng Đế, nên nó ban ơn cho những sự vật mà nó tác động đến, khiến cho những sự vật này có vẻ như đã và đang hiện hữu.

Và bởi vì sự hiện diện của một khoảnh khắc nhỏ bé như vậy không thể tồn tại lâu dài, nên nó đã cuốn lấy và chiếm lấy con đường vô tận của thời gian, nghĩa là thông qua sự nối tiếp nhau; và nó hành động theo cách này nhằm duy trì sự sống trong sự chuyển dịch, một cuộc đời mà nó không thể ôm trọn sự phong phú trong sự tĩnh tại. Do đó, nếu chúng ta muốn đặt những cái tên xứng đáng cho sự vật và noi theo Platon, thì hãy nói một cách chân thực rằng Thượng Đế là hằng hữu, còn thế giới là vĩnh viễn.

Vậy nên, vì mọi phán đoán đều nhận thức và thấu hiểu các sự vật chịu sự chi phối của nó bằng chính bản tính của mình, nên đối với Thượng Đế, luôn luôn tồn tại một trạng thái hằng hữu và hiện hữu; và tri thức của Ngài, vượt lên trên mọi sự vận động của thời gian, ngự trị trong sự giản dị của sự hiện diện nơi Ngài, đồng thời ôm ấp và chiêm nghiệm mọi không gian vô tận của thời gian — cả quá khứ lẫn tương lai — và trong nhận thức giản dị của mình, Ngài nhìn thấy mọi sự việc trong quá khứ tựa như chúng đang diễn ra ngay trong hiện tại lúc này đây. Do đó, nếu ngươi muốn suy ngẫm và thấu hiểu về sự tiên tri — thứ nhờ đó Ngài nhận thức mọi sự vật — ngươi không nên coi đó là sự tiên tri về những điều sắp tới, mà ngươi phải đánh giá một cách đúng đắn hơn rằng đó là tri thức về sự hiện diện hoặc về thực tại không bao giờ suyuy suyển. Vì lý do đó, nó không được gọi là "sự thấy trước" (previdence), mà lẽ ra nên được gọi là "sự quan phòng" (purviaunce) — một thứ được thiết lập ở chốn rất xa xôi cách biệt với những thực tại thấp hèn, và từ trên cao nhìn xuống vạn vật tựa như từ đỉnh cao chót vót của muôn loài.

Vậy tại sao ngươi lại thắc mắc, hay tại sao ngươi lại tranh luận rằng những sự việc được nhìn thấy và nhận thức bởi tầm nhìn thần thánh phải xảy ra một cách tất yếu, trong khi trên thực tế, con người ta không hề biến những sự việc mà họ nhìn thấy đang diễn ra trước mắt mình thành những điều tất yếu? Chẳng lẽ cái nhìn của ngươi lại thêm vào bất kỳ sự tất yếu nào cho những sự vật mà ngươi đang nhìn nhận là đang hiện hữu đó sao?

"Không," tôi đáp.

Triết học đáp lời: "Chắc chắn rồi, nếu người ta có thể thực hiện bất kỳ sự so sánh hoặc đối chiếu xứng đáng nào giữa sự hiện diện thần thánh và sự hiện diện của loài người, thì cũng giống như các ngươi nhìn thấy một số sự vật trong hiện tại thuộc thời gian này, Thượng Đế cũng nhìn thấy vạn vật bằng hiện tại hằng hữu của Ngài. Do đó, sự tiên tri thiêng liêng này không hề làm thay đổi bản tính hay đặc tính của sự vật, mà nhìn nhận những sự vật ấy là đang hiện diện trước Ngài đúng như cách chúng sẽ xảy ra đối với các ngươi trong thời gian sắp tới. Nó cũng không làm đảo lộn sự phán đoán về các sự vật; nhưng chỉ bằng một cái nhìn duy nhất của tư tưởng, Ngài biết rõ những điều sắp tới, dù là tất yếu hay không tất yếu. Tựu trung lại, cũng giống như khi các ngươi cùng lúc nhìn thấy một người đang đi bộ trên mặt đất và mặt trời mọc trên bầu trời, dẫu cho các ngươi nhìn thấy và chiêm ngưỡng cả hai điều đó cùng một lúc, thì dẫu vậy, các ngươi vẫn phán đoán và phân biệt rằng sự việc này diễn ra theo ý muốn tự nguyện còn sự việc kia diễn ra một cách tất yếu. Cũng theo cách đó, cái nhìn thiêng liêng — bao quát mọi sự vật bên dưới mình — không hề làm xáo trộn phẩm chất của những sự vật chắc chắn đang hiện hữu trước Ngài; nhưng xét theo điều kiện của thời gian, thì quả thực chúng là những điều ở tương lai. Từ đó suy ra rằng đây không phải là một ý kiến chủ đạo, mà đúng hơn là một nhận thức vững chắc được củng cố bởi chân lý, rằng khi Thượng Đế biết một điều gì đó sắp xảy ra, Ngài hoàn toàn không hề không biết rằng điều ấy vốn thiếu đi tính tất yếu để phải xảy ra; nghĩa là, khi Thượng Đế biết một điều gì đó sẽ diễn ra, Ngài thừa biết rằng nó không mang tính tất yếu phải xảy ra.

Và nếu ở đây ngươi nói rằng điều mà Thượng Đế nhìn thấy sẽ xảy ra thì không thể không xảy ra (như thể muốn nói rằng nó bắt buộc phải xảy ra), và thứ gì không thể không xảy ra thì bắt buộc phải xảy ra một cách tất yếu, rồi ngươi dùng danh nghĩa tính tất yếu này để ép buộc ta: quả thực, ta hoàn toàn thừa nhận và công nhận một chân lý vô cùng sâu sắc, nhưng e rằng chẳng có mấy ai có thể nhìn thấy hoặc thấu triệt được nó, trừ phi kẻ đó là một bậc chiêm bái tư tưởng thiêng liêng. Bởi ta sẽ trả lời ngươi thế này: rằng điều gì ở tương lai, khi được quy chiếu về nhận thức thần thánh, thì khi ấy nó là tất yếu; nhưng quả thực, khi nó được hiểu theo bản tính riêng của chính nó, người ta thấy nó hoàn toàn tự do và tuyệt đối thoát khỏi mọi sự tất yếu.

Bởi lẽ, quả thực có hai loại tất yếu. Loại tất yếu thứ nhất là tất yếu đơn giản, chẳng hạn như thế này: mọi con người đều mang bản chất phải chết hoặc tử vong, đó là điều tất yếu phải xảy ra. Loại tất yếu thứ hai là tất yếu có điều kiện, chẳng hạn như thế này: nếu ngươi biết một người đang đi bộ, thì điều tất yếu là người đó phải đi bộ. Do đó, bất kỳ điều gì mà một người đã biết là đang tồn tại, thì nó không thể khác đi so với cách mà người đó biết nó tồn tại. Nhưng điều kiện này không hề kéo theo thứ tất yếu đơn giản kia. Quả thực, bản tính đích thực của thứ tất yếu có điều kiện này không tự nó tạo ra tính tất yếu, mà chính sự đi kèm của điều kiện mới tạo ra nó. Bởi chẳng có chút tất yếu nào cưỡng ép một kẻ bước đi phải cất bước, nếu kẻ đó tự mình bước đi theo ý muốn riêng; dẫu cho có một thực tế là khi kẻ đó đang bước đi, thì việc hắn bước đi là điều tất yếu. Hoàn toàn theo cách thức ấy, nếu sự quan phòng của Thượng Đế nhìn thấy bất kỳ điều gì là đang hiện diện, thì điều đó tất yếu phải xảy ra, dẫu cho nó không hề mang tính tất yếu từ chính bản tính của mình. Nhưng quả thực, những tương lai xảy ra nhờ sự tự do định đoạt, tất cả đều được Thượng Đế nhìn thấy là đang hiện diện cùng một lúc. Do đó, nếu những sự vật này được quy chiếu về tầm nhìn thiêng liêng, thì chúng trở nên tất yếu bởi điều kiện của nhận thức thần thánh. Nhưng quả thực, nếu những sự vật ấy được xem xét tự thân chúng, chúng hoàn toàn tuyệt đối thoát khỏi sự tất yếu, và không hề từ bỏ hay chấm dứt sự tự do vốn có trong bản tính của chính mình. Do đó, chắc chắn một cách không nghi ngờ gì, tất cả những sự việc mà Thượng Đế biết trước là sẽ xảy ra đều sẽ được thực hiện. Nhưng có một số sự việc trong số đó xuất hiện và diễn ra từ quyền tự quyết hoặc ý chí tự do — dẫu cho chúng có xảy ra đi chăng nữa — thì xét cho cùng, chúng cũng không hề đánh mất bản tính đích thực của mình trong quá trình tồn tại; nhờ vào bản tính ấy, ngay trước khi chúng được thực hiện, chúng vốn dĩ đã có đủ khả năng để có thể không xảy ra.

Boece đáp: 'Vậy điều đó có nghĩa là gì, khi người ta nói rằng các sự vật không mang tính tất yếu theo bản tính riêng của chúng, xét vì trong mọi trường hợp, chúng lại mang hình thức của tính tất yếu do điều kiện của tri thức thần thánh?'

Triết học đáp: 'Đó chính là điểm khác biệt; rằng những sự việc mà ta đã đưa ra cho ngươi xem xét cách đây không lâu, nghĩa là việc mặt trời mọc và con người đi bộ, trong khi những sự việc ấy đang diễn ra, chúng không thể bị đảo ngược; thế nhưng, một trong số đó, trước khi nó diễn ra, thì việc nó diễn ra là một điều tất yếu phải có, còn điều kia thì không. Cũng hoàn toàn tương tự như vậy ở đây: những sự việc mà Thượng Đế nhìn nhận là đang hiện diện, chắc chắn chúng sẽ xảy ra. Nhưng một số trong đó xuất phát từ bản tính của sự vật, như việc mặt trời mọc; và một số khác xuất phát từ năng lực của những kẻ thực hiện hành động, như việc con người đi bộ. Do đó, ta không hề nói sai khi cho rằng nếu những sự việc này được quy chiếu về nhận thức thần thánh, thì chúng trở thành tất yếu; còn nếu chúng được xem xét tự thân chúng, thì chúng hoàn toàn tuyệt đối thoát khỏi xiềng xích của tính tất yếu. Cũng giống như tất cả mọi sự vật xuất hiện hoặc hiển hiện trước các giác quan của con người, nếu ngươi quy chiếu nó về lý trí, nó mang tính phổ quát; còn nếu ngươi quy chiếu hoặc xem xét nó tự thân nó, thì nó mang tính cá biệt. Nhưng giờ đây, nếu ngươi lại lập luận rằng, nếu việc thay đổi dự định nằm trong quyền năng của ta, thì ta sẽ làm vô hiệu hóa sự quan phòng của Thượng Đế khi, có lẽ, ta thay đổi những điều mà Ngài đã biết trước, thì ta sẽ trả lời ngươi thế này. Quả thực, ngươi hoàn toàn có thể thay đổi dự định của mình; nhưng vì thực tại hiện tại của sự quan phòng thần thánh nhìn thấy rõ rằng ngươi có thể thay đổi dự định đó, và dù ngươi có muốn thay đổi nó hay không, và dù ngươi có quay bước về hướng nào đi nữa, ngươi cũng không thể trốn chạy khỏi sự tiên tri của Thượng Đế; cũng giống như ngươi không thể né tránh cái nhìn của con mắt đang hiện diện trước mặt, dẫu cho ngươi có dùng ý chí tự do của mình để xoay trở bản thân vào các hành động khác nhau đi chăng nữa. Nhưng ngươi có thể vặn lại rằng: "Vậy thì mọi chuyện sẽ ra sao? Chẳng lẽ tri thức thần thánh sẽ bị thay đổi bởi sự sắp đặt của ta, khi mà lúc này ta muốn điều này, và lúc khác ta lại muốn điều khác hay sao? Và sự tiên tri ấy, chẳng phải nó dường như đang hoán đổi các khoảng thời gian nhận thức qua lại lẫn nhau hay sao?" — như thể muốn nói rằng, chẳng lẽ chúng ta sẽ thấy rằng sự tiên tri thần thánh hoán đổi các khoảng thời gian nhận thức khác nhau của nó, để rồi lúc thì nó biết điều này, lúc thì lại biết điều ngược lại của điều đó hay sao?'

'Không, thưa ngài, chắc chắn là không,' tôi đáp.

Triết học đáp: 'Bởi vì cái nhìn thần thánh đi trước và nhìn thấu mọi tương lai, rồi kêu gọi chúng quay về, đưa chúng trở lại với sự hiện diện trong nhận thức của chính Ngài; chứ Ngài không hề hoán đổi các khoảng thời gian tiên tri theo cách mà ngươi tưởng tượng, lúc thế này lúc thế khác; mà với tư cách là Đấng hằng hữu, Ngài đi trước và ôm trọn trong một khoảnh khắc duy nhất mọi sự biến đổi của ngươi. Và sự hiện diện này để thấu hiểu và nhìn nhận mọi sự vật, Thượng Đế không hề tiếp nhận từ việc các sự việc tương lai xảy ra, mà xuất phát từ chính bản tính giản dị của Ngài. Và nhờ điều này mà vấn đề mà ngươi đặt ra cách đây không lâu đã được giải quyết, nghĩa là việc cho rằng thật bất hợp lý khi nói rằng những sự việc tương lai của chúng ta tạo ra nguồn gốc cho tri thức của Thượng Đế. Bởi lẽ, sức mạnh của tri thức thần thánh — thứ bao trùm vạn vật bằng nhận thức hiện tại của Ngài — thiết lập quy luật cho muôn loài, chứ nó không hề chịu ơn hay phụ thuộc vào những sự vật đến sau; và vì mọi sự đã là như thế, nghĩa là tính tất yếu không hề hiện hữu trong các sự vật do sự tiên tri thần thánh, nên quyền tự quyết vẫn được bảo toàn nguyên vẹn và không hề tổn hại đối với loài người. Các bộ luật cũng không hề vô lý khi đặt ra phần thưởng và hình phạt cho ý chí của con người — những kẻ hoàn toàn tự do và thoát khỏi mọi sự tất yếu. Và Thượng Đế, Đấng chiêm bái và thấu triệt trước mọi sự vật, ngự trị ở chốn tối cao; và sự hằng hữu hiện tại trong cái nhìn của Ngài luôn song hành cùng phẩm chất đa dạng trong các hành động của chúng ta, phân phát và định đoạt phần thưởng cho người lành, đồng thời thi giáng hình phạt cho kẻ ác. Chẳng phải vô duyên vô cớ hay hão huyền khi người ta đặt hy vọng và những lời cầu nguyện nơi Thượng Đế — những thứ chắc chắn sẽ không bao giờ trở nên vô ích hoặc không mang lại kết quả, một khi chúng là những lời cầu nguyện chính đáng.'

Vậy nên, hãy chống cự và xa lánh những thói hư tật xấu; hãy tôn kính và yêu mến những đức hạnh; hãy nâng cao lòng dũng cảm của ngươi hướng về những niềm hy vọng chính đáng; hãy dâng lên những lời cầu nguyện khiêm nhường lên chốn tối cao. Một đòi hỏi lớn lao về lòng dũng mãnh và đức hạnh đang được giao phó và truyền lệnh cho các ngươi, nếu các ngươi không muốn làm ngơ; xét vì các ngươi đang lao động và hành động — nghĩa là những việc làm hoặc hành động của các ngươi — ngay trước ánh mắt của Vị Thẩm Phán, Đấng nhìn thấy và phán xét mọi sự vật. Nguyện sự vinh hiển và tôn kính thuộc về Ngài đến muôn đời muôn thuở. Amen.