Tum ego, scis, inquam.

Bấy giờ tôi liền đáp: 'Chính ngài thừa biết rằng lòng tham những sự đời chưa từng có quyền lực gì đối với tôi; nhưng quả thực tôi từng ao ước có cơ hội để hành sự – nghĩa là, tôi khao khát được gánh vác việc công, để đức hạnh không phải chìm đắm trong u hoài mà lụi tàn,' – nghĩa là, ngài muốn rằng, trước khi tuổi già ập đến, đức hạnh của ông – hiện đang nằm yên lặng – không phải mai một đi mà không được tôi luyện trong việc cai quản cộng đồng; nhờ đó người ta có thể ca ngợi hoặc ghi chép lại nền chính trị tốt đẹp của ông.

Triết học đáp: 'Quả thật vậy, đó chính là điều có thể thu hút những tâm hồn vốn cao thượng và xứng đáng vào con đường trị nước; tuy nhiên, nó lại chẳng thể lôi kéo hay dụ dỗ được những tâm hồn đã đạt đến sự viên mãn tuyệt đối của đức hạnh – tức là những kẻ bị chi phối bởi lòng tham danh vọng và tiếng tăm vì đã quản lý tốt việc công hay lập được những công trạng mang lại lợi ích cho cộng đồng. Giờ đây, hãy nhìn và ngẫm xem vinh quang ấy nhỏ bé và trống rỗng đến nhường nào. Rằng một điều chắc chắn, như ngươi đã học qua các phép minh chứng thiên văn, toàn bộ lớp vỏ bao quanh trái đất này so với sự vĩ đại của bầu trời cũng chỉ nhỏ bé như một mũi kim mà thôi; nghĩa là, nếu đem trái đất ra so sánh với kích thước của bầu trời, người ta sẽ phải công nhận rằng trái đất hoàn toàn chẳng chiếm chút không gian nào đáng kể. Trên cái vùng đất đai nhỏ bé này của thế giới, chỉ có phần tư là có các sinh vật sống mà chúng ta biết, như chính ngươi đã học qua lời chứng minh của Ptolemy. Và nếu ngươi trừ đi và bớt ra từ phần tư ấy một khoảng không gian dành cho biển cả, đầm lầy, cùng với những vùng đất khô cằn bao la như cát và sa mạc, thì thực ra chẳng còn lại bao nhiêu chỗ để con người có thể dung thân. Thế mà các người, những kẻ được bao bọc và giam hỏa trong cái chấm nhỏ nhoi nhất của cái chấm nhỏ nhoi ấy, lại còn mơ tưởng đến việc truyền bá tiếng tăm và lưu danh muôn thuở ư? Nhưng cái vinh quang của các ngươi, vốn bị ép uổng chật hẹp trong những giới hạn nhỏ bé nhường ấy, liệu có thể vươn xa và bành trướng đến mức nào? Lại thêm điều này nữa: có biết bao nhiêu quốc gia, khác biệt về ngôn ngữ, phong tục và cả lối sống, cùng chung sống trong cái không gian chật hẹp của cõi thế gian nhỏ bé này; đối với những quốc gia ấy, do trở ngại về đường sá, sự bất đồng ngôn ngữ, và việc thiếu vắng sự giao thương buôn bán, không chỉ tên tuổi của những cá nhân đơn lẻ không thể vươn tới được, mà ngay cả danh tiếng của các thành phố cũng chẳng thể đặt chân đến. Cuối cùng, quả thực vào thời của Marcus Tullius, như chính ông đã viết trong sách của mình, tiếng tăm của nền cộng hòa La Mã vẫn chưa hề vượt qua hay vươn tới ngọn núi gọi là Caucasus; dẫu rằng vào thời điểm đó, Rome đã lớn mạnh vô cùng và khiến cho người Parthia cùng các dân tộc xung quanh phải nể sợ. Thế thì ngươi có thấy rằng cái vinh quang mà các ngươi đang nhọc công phô bày và nhân rộng ấy mới chật hẹp và nhỏ bé làm sao không? Vậy liệu vinh quang của một người La Mã đơn lẻ có thể vươn tới chốn mà tiếng tăm của cả cái tên Rome còn chẳng thể leo lên hay vượt qua hay sao? Hơn nữa, ngươi có thấy rằng phong tục và luật lệ của các dân tộc khác nhau vốn bất đồng với nhau, đến mức điều mà người này cho là đáng ca ngợi thì kẻ khác lại coi là đáng trừng phạt hay không? Từ đó mà ra rằng, dẫu một kẻ có lấy làm hân hoan trước lời ca ngợi danh tiếng của mình đi nữa, hắn cũng chẳng tài nào đưa hay truyền bá tên tuổi của mình đến với đông đảo các dân tộc khác nhau được. Do đó, mỗi người nên bằng lòng với thứ vinh quang được ca tụng giữa những người láng giềng của chính mình; và tiếng tăm cao quý ấy sẽ chỉ nên được kìm giữ trong biên giới của một xứ sở duy nhất. Nhưng than ôi, biết bao nhiêu con người từng vô cùng lừng lững vào thời của họ, nay đã bị sự lãng quên nghèo nàn và khốn khổ của các nhà trước tác vứt bỏ và xóa nhòa khỏi tâm trí! Dẫu cho thực ra, những trước tác ấy cũng chẳng mang lại lợi ích là bao; chính thời gian dài đằng đẵng và tăm tối đã xóa sổ cả những trước tác ấy lẫn những tác giả của chúng. Vậy mà các ngươi, hỡi loài người, cứ ngỡ rằng mình đang giành lấy sự trường tồn khi huyễn hoặc rằng danh tiếng của các ngươi sẽ còn mãi với mai sau. Dẫu vậy, nếu ngươi đem so sánh với những khoảng không gian vô tận của cõi vĩnh hằng, thì ngươi có gì để mà hoan hỉ về sự trường tồn của tên tuổi mình? Bởi vì nếu ta đem so sánh khoảng thời gian của một khoảnh khắc với mười ngàn năm, thì dẫu cả hai khoảng thời gian ấy đều có điểm tận cùng, khoảnh khắc kia vẫn có một phần nhỏ nhoi dù là vô cùng ít ỏi. Thế nhưng, chính con số năm tháng ấy, và cả ngàn vạn năm nhân lên gấp bội đi nữa, cũng tuyệt đối không thể sánh được với sự trường tồn vô tận; bởi vì những thứ có điểm kết thúc thì còn có thể đem ra so sánh với nhau, chứ những thứ vô tận thì hoàn toàn không thể đem ra so sánh với những thứ hữu hạn. Và chính vì thế nên dẫu cho tiếng tăm – kéo dài qua bao lâu tùy ngươi tưởng tượng – được đem ra so sánh với cõi vĩnh hằng vốn vô tận và bất tận, thì nó không chỉ có vẻ nhỏ bé, mà thực ra hoàn toàn chẳng là gì cả. Thế nhưng hỡi những con người kia, các ngươi chẳng tài nào làm được điều gì cho phải lẽ, nếu không phải vì tiếng tăm trước đám đông và những lời đồn thổi phù phiếm; các ngươi hắt hủi phẩm giá cao cả của lương tâm và đức hạnh, để rồi đi tìm phần thưởng từ những lời bàn tán tầm phào của những kẻ xa lạ.

Giờ đây, hãy lắng nghe và thấu hiểu cách mà một người từng chế giễu sự phù phiếm của cái tôi kiêu ngạo và hão huyền ấy một cách trào phúng và vui nhộn nhường nào. Ngày xửa ngày xưa, có một kẻ từng tranh biện bằng lời lẽ với một người khác – kẻ mà không phải vì am hiểu đức hạnh chân chính, mà vì sự kiêu căng và thão huyền, đã giả mạo khoác lên mình danh xưng triết gia. Người kia, kẻ mà tôi vừa nhắc đến, bấy giờ mới nghĩ cách thử xem gã này có thực sự là triết gia hay không – nghĩa là xem liệu hắn có thể điềm đạm nhẫn nhục chịu đựng những điều lăng mạ giáng xuống đầu mình hay không. Gã triết gia rởm ấy nhẫn nhịn được một thoáng, nhưng khi phải hứng chịu những lời lẽ cay độc, hòng chống trả và tự mãn, cuối cùng hắn liền thốt lên thế này: "Ngươi không hiểu rằng ta là một triết gia sao?" Người kia liền đốp lại một cách đầy cay độc: "Ta đã hiểu điều đó rất rõ, nếu như ngươi chịu giữ cho cái miệng của mình được im lặng." Nhưng nào có sá gì đối với những bậc chân tu kiệt xuất ấy (bởi quả thực, tôi đang nói về những con người như thế) – những kẻ tìm kiếm vinh quang đi đôi với đức hạnh? Nào có nghĩa lý gì chứ?' – nàng nói; 'tiếng tăm mang lại điều chi cho những con người ấy, khi mà thể xác cuối cùng rồi cũng tan rã trong cái chết? Bởi vì nếu con người ta chết đi là hết, nghĩa là cả thể xác lẫn tâm hồn – điều mà lý trí ngăn cấm chúng ta tin tưởng, thì khi ấy vinh quang hoàn toàn chẳng còn tồn tại. Bởi vì làm gì có cái gọi là vinh quang, khi mà kẻ được cho là chủ nhân của vinh quang ấy nay chẳng còn lại chút gì? Còn nếu tâm hồn – vốn mang trong mình tri thức về những việc làm thiện lương – được tháo cũi sổ lồng khỏi ngục tù trần thế, bay cao tự do về cõi trời, thì chẳng lẽ nó lại không khinh bỉ mọi bận tâm trần thế ấy sao? Và khi ở trên thiên đàng, nó hoan hỉ vì đã được giải thoát khỏi mọi sự sự ở đời?' – ý nàng là, khi ấy tâm hồn chẳng màng chi đến vinh quang hay tiếng tăm của thế gian này nữa.