Quondam porticus attulit.

Hiên cửa, nghĩa là một cổng thành ở Athens, nơi các triết gia thường tụ họp để tranh luận, thuở ấy từng quy tụ những bậc hiền giả có tư tưởng thâm trầm, tức là phái Khắc kỷ; họ cho rằng những hình tướng và cảm giác, nghĩa là những tưởng tượng cảm tính, hoặc những hình dung về sự vật hữu hình, được in hằn vào tâm hồn từ thế giới bên ngoài; chẳng khác nào phái Khắc kỷ ấy quan niệm rằng bản thân tâm hồn vốn trống không, tựa như một tấm gương hay một tờ giấy da sạch, sao cho mọi hình khối đều phải bắt nguồn từ ngoại vật rồi tiến vào tâm hồn và khắc sâu vào đó: Bản văn: hệt như chúng ta quen dùng một chiếc ngòi nhọn để khắc những chữ cái lên bề mặt nhẵn nhụi của một tấm sáp hay một tờ giấy da chưa hề có bất kỳ hình vẽ hay ký hiệu nào.

Lời bàn. Nhưng giờ đây Boethius phản bác quan điểm ấy và lập luận rằng: Nếu tâm hồn đang phát triển không tự mình mở ra điều gì, nghĩa là không tự thực hiện bất kỳ hành động nào bằng chính vận động nội tại của mình, mà chỉ chịu đựng và phó mặc cho những hình tướng và ký hiệu của ngoại vật, {142} rồi phản chiếu những hình ảnh ấy một cách vô ích và hão huyền theo lối của một chiếc gương, thì sự hiểu biết ấy từ đâu mà ra, hay thứ ánh sáng ấy xuất phát từ đâu trong tâm hồn chúng ta – tâm hồn vốn biết phân định và chiêm nghiệm muôn loài? Sức mạnh nào chiêm nghiệm những sự vật cá biệt ấy; hay đâu là năng lực phân tách những điều đã được nhận thức; đâu là năng lực quy tụ những thứ đã bị chia tách ấy lại với nhau; và đâu là năng lực lựa chọn con đường hoán chuyển của riêng mình? Bởi vì đôi khi nó ngẩng cao đầu, nghĩa là nó hướng tâm trí lên những tầm cao vời vợi; và đôi khi nó hạ mình xuống những cõi sâu thẳm. Rồi khi quay trở về với chính mình, nó phán xét và tiêu diệt những điều sai trái nhờ vào những chân lý đích thực.

Quả thực, năng lực này là một nguyên nhân hữu hiệu hơn, mạnh mẽ hơn gấp bội trong việc nhìn nhận và thấu triệt vạn vật, so với thứ nguyên nhân chỉ biết chịu đựng và tiếp nhận những ký hiệu cùng hình tướng được khắc họa theo kiểu vật chất. Dẫu sao đi nữa, cảm giác thụ động — nghĩa là sự tiếp nhận hay tri giác nơi thể xác sinh động — vẫn đi trước, làm nhiệm vụ khơi gợi và thúc đẩy các năng lực tư duy. Hệt như khi ánh sáng rực rỡ chiếu vào đôi mắt và thúc giục chúng nhìn, hoặc hệt như khi giọng nói hay âm thanh dội vào tai và đánh thức chúng lắng nghe, thì khi ấy sức mạnh của tư duy mới được lay động và đánh thức, đồng thời kêu gọi những hình thái mà nó gìn giữ trong lòng hướng về những vận động tương tự; nó hòa quyện những hình thái ấy với các ký hiệu và sự vật bên ngoài, đồng thời dung hợp những hình ảnh của ngoại vật với những khuôn mẫu ẩn giấu sâu thẳm bên trong chính nó.

Me. IV. 3. C. dirke; A. Ed. derke. 5. A. om. and. 9. A. om. first. 10. A. inprentid; C. apreyntyd (but emprientyd just below, and enpreynted above). 12. A. emprentid. 13. A. om. 2nd. ne. 14. A. Ed. that; C. the. 15. A. vnplitith. 17. A. subgit; Ed. subiecte; C. om. // A. the (for tho); twice. 20. A. Ed. discernith; C. decerneth. 26. C. heye thinges, i. principijs. // C. dessendith; A. discendith. 27. C. lowe thynges, s. conclusiones. // A. repreuith. 29. C. strengthe, s. anima. 31. C. resseyuyth; A. resceyueth; Ed. receyueth. // C. A. inpressed; Ed. impressed. 36. A. hurtlith. 38. C. Ed. to; A. the (Lat. Ad). 40. A. medeleth. 41. A. to the forme.