Animaduerto, inquam.
“Ta hiểu rõ điều này,” ta đáp, “và ta hoàn toàn đồng ý rằng mọi chuyện đúng như người nói. Nhưng ta muốn hỏi xem liệu có sự tự do của ý chí nào trong chuỗi nguyên nhân vốn gắn kết chặt chẽ với nhau ấy hay không; hay đúng hơn, ta muốn biết liệu xiềng xích định mệnh có kìm hãm những chuyển động trong tâm hồn con người chăng?”
“Có chứ,” người đáp; “tự do ý chí vẫn hiện hữu. Chưa từng có một bản tính có lý trí nào lại không có tự do ý chí. Bởi vì mọi sinh vật có thể sử dụng lý trí theo tự nhiên đều có năng lực phán đoán để phân định và nhận thức mọi sự; nhờ đó, tự bản thân chúng biết rõ điều gì nên tránh và điều gì nên khao khát.”
“Và bất cứ thứ gì mà một người nhận định là đáng khao khát, kẻ ấy sẽ tìm kiếm hoặc mong mỏi; đồng thời né tránh điều mà bản thân cho là phải tránh. Do đó, ở tất cả những gì có lý trí, ở đó cũng có sự tự do muốn hay không muốn. Nhưng ta không có ý định khẳng định, hay nói cách khác là không thừa nhận rằng sự tự do này là như nhau ở mọi loài. Bởi vì trong các bản thể thần thánh tối cao, nghĩa là các cõi linh thiêng, sự phán đoán tỏ tường hơn, ý chí không bị hoen ố, và sức mạnh luôn sẵn sàng hoàn thành những điều được khát khao.”
“Song, tâm hồn con người tất yếu phải tự do hơn khi họ đắm mình trong sự chiêm ngêm hoặc diện kiến ý nghĩ thần thánh, và kém tự do hơn khi họ trượt ngã vào thể xác; lại càng kém tự do hơn nữa khi họ bị vây bọc và giam hãm trong những thể xác trần thế. Nhưng mức độ nô lệ tột cùng chính là khi họ sa đọa vào những thói hư tật xấu, đánh mất quyền sở hữu lý trí của chính mình.”
“Bởi vì một khi họ đã dời ánh mắt khỏi ánh sáng của chân lý tối cao để hướng về những điều tầm thường và u tối, họ liền bị che khuất bởi đám mây vô minh và bị dằn vặt bởi những dục vọng tội lỗi. Khi họ đến gần và thuận theo những dục vọng ấy, họ tự chuốc lấy và làm gia tăng xiềng xích nô lệ mà chính họ đã tự tròng vào thân; và cứ thế, họ trở thành những kẻ tù đày đánh mất sự tự do vốn có của mình.”
