Sức quyến rũ kỳ lạ của cung điện cổ kính mang đậm giấc mộng này nằm ở khả năng gợi lên những hồi tưởng mơ hồ cùng bức tranh quá khứ, qua đó khoác lên thực tại trần trụi lớp ảo ảnh của ký ức và trí tưởng tượng. Vì vốn ưa thích dạo bước giữa những “bóng hình hư ảo” ấy, tôi thường tìm đến những góc của Alhambra hợp nhất với cõi ảo ảnh trong tâm trí này; và không nơi nào thích hợp hơn Sân Sư Tử cùng các sảnh đường vây quanh. Nơi đây, dấu ấn thời gian phai nhạt nhất, và những nét thanh nhã cùng vẻ tráng lệ của người Moor vẫn giữ gần như nguyên vẹn sự rực rỡ ban đầu. Động đất từng làm rung chuyển nền móng của quần thể kiến trúc này, xé toạc cả những ngọn tháp thô kệch nhất; thế nhưng kìa! chẳng một cột mảnh nào bị xê dịch, chẳng chiếc vòm nào trong hàng hiên mỏng manh ấy sụp đổ, và toàn bộ những hoa văn đan cài tựa cổ tích của các mái vòm, thoạt nhìn mỏng manh như mạng nhện kết băng buổi sớm, vẫn tồn tại qua bao thế kỷ, tươi mới hệt như vừa ra khỏi bàn tay của người nghệ sĩ Hồi giáo. Tôi viết giữa những kỷ vật của quá khứ, vào khoảnh khắc tinh khôi của buổi bình minh, tại Sảnh Abencerrages đầy oan nghiệt. Đài phun nước vấy máu, tượng đài truyền thuyết về vụ thảm sát của họ, đang ở ngay trước mặt tôi; làn nước phun cao dường như muốn vương những hạt sương lên trang giấy của tôi. Thật khó lòng dung hòa câu chuyện xưa cũ đầy bạo lực và máu me ấy với khung cảnh dịu bình xung quanh! Mọi thứ nơi đây dường như được sắp đặt để khơi gợi những cảm xúc hiền hòa và hạnh phúc, bởi vạn vật đều tinh tế và đẹp đẽ. Ngay cả ánh sáng cũng dịu dàng buông xuống từ bên trên, xuyên qua ô cửa hoa tiêu của mái vòm được chạm trổ và tô điểm như thể bởi bàn tay tiên nữ. Qua vòm cửa rộng mở và chạm trổ tinh vi, tôi ngắm nhìn Sân Sư Tử với ánh nắng rực rỡ lướt dọc theo các hàng hiên và lấp lánh trên những đài phun nước. Chú én lanh lẹ lượn vào khoảng sân, rồi vút bay lên, vút đi với tiếng kêu ríu rít trên những mái nhà; con ong chăm chỉ vo ve làm việc giữa những luống hoa; những cánh bướm sặc sỡ dập dờn từ cây này sang cây khác, bay lượn và đùa giỡn cùng nhau trong bầu không khí ngập tràn ánh nắng. Chỉ cần một chút tưởng tượng nhỏ nhoi là ta có thể hình dung ra bóng hồng u sầu nào đó của hậu cung đang lang thang trong những chốn thâm nghiêm mang đậm phong vị xa xỉ phương Đông ấy.
Tuy nhiên, ai muốn chiêm ngưỡng khung cảnh này trong một bầu không khí hòa hợp hơn với số phận của nó, hãy đến khi bóng chiều xoa dịu cái chói lọi của sân và trùm lên các sảnh đường xung quanh một vẻ u tịch. Khi ấy, không gì có thể mang lại cảm giác u buồn thanh thỉnh hơn, hay hòa hợp hơn với câu chuyện về một thời hoàng kim đã qua.
Những lúc như vậy, tôi hay tìm đến Sảnh Xử Án, nơi có những dãy hành lang u tối kéo dài vắt ngang phần trên của sân. Nơi đây, trước sự chứng kiến của Ferdinand, Isabella cùng triều đình đắc thắng của họ, nghi thức đại lễ trang trọng đã diễn ra khi họ tiếp quản Alhambra. Cây thánh giá vẫn còn hằn trên vách tường, nơi bệ thờ từng được dựng lên, nơi Đại Hồng y Tây Ban Nha cùng các bậc phẩm trật tôn giáo cao cấp khác trong xứ hành lễ. Tôi mường tượng lại cảnh tượng khi chốn này ngập tràn đoàn quân chinh phục, sự hòa quyện giữa vị giáo chủ đội mũ tế với nhà sư cạo đầu, giữa hiệp sĩ giáp sắt và kẻ hầu người hạ xúng xính lụa là,
ĐÀI PHUN NƯỚC SƯ TỬ.


khi thánh giá, gậy giám mục và cờ hiệu tôn giáo hòa quyện cùng huy hiệu kiêu hãnh cùng cờ xí của các bậc thủ lĩnh ngạo m khát máu xứ Tây Ban Nha, hiên ngang tung bay phấp phới khắp các sảnh đường Hồi giáo này. Tôi mường tượng ra Columbus, nhà thám hiểm tương lai của một thế giới mới, đứng nhún nhường ở một góc khuất, như một khán giả bé nhỏ và bị lãng quên giữa buổi đại lễ. Trong trí tưởng tượng, tôi thấy các vị quân vương Công giáo đang phủ phục trước bệ thờ, dâng lời tạ ơn cho chiến thắng của họ; trong khi các vòm điện vang vọng tiếng ca thánh thiền cùng khúc Te Deum trầm hùng.
Ảo ảnh thoáng qua đã vụt tắt,—buổi lễ phô trương phai mờ khỏi tâm trí,—quân vương, tu sĩ và chiến binh đều chìm vào quên lãng cùng những người Hồi giáo tội nghiệp mà họ từng khinh miệt. Sảnh đường của chiến thắng nay hoang tàn và hiu quạnh. Con dơi chao lượn quanh vòm điện mập mờ bóng tối, và cú mèo cất tiếng kêu u u từ Tháp Comares gần đó.
Bước vào Sân Sư Tử vào một buổi chiều nọ, tôi suýt giật mình khi nhìn thấy một người Moor đội khăn turban đang lặng lẽ ngồi gần đài phun nước. Trong khoảnh khắc, một trong những huyền tích của chốn này như thành sự thật: một hồn ma Moor bị yểm bùa đã phá vỡ lời nguyền thế kỷ và hiện nguyên hình. Thế nhưng, hóa ra hắn chỉ là một người phàm trần bình thường: người gốc Tetuan ở xứ Barbary, có một cửa hàng tại khu Zacatin ở Granada, chuyên bán đại hoàng, đồ trang sức và nước hoa. Vì hắn nói tiếng Tây Ban Nha rất lưu loát, tôi có dịp trò chuyện và nhận thấy hắn là kẻ sắc sảo, thông minh. Hắn kể rằng đôi khi hắn lên núi vào mùa hè để nghỉ ngơi vài tiếng trong Alhambra, nơi gợi cho hắn nhớ về những cung điện cổ ở Barbary, bởi chúng được xây dựng và trang hoàng theo phong cách tương tự, dẫu có phần tráng lệ hơn.
Khi chúng tôi tản bộ quanh cung điện, hắn chỉ cho tôi thấy một số câu khắc tiếng Ả Rập mang vẻ đẹp đậm chất thơ.
“Thưa ngài,” hắn nói, “khi người Moor còn thống trị Granada, họ sống vui tươi hơn thời nay rất nhiều. Họ chỉ nghĩ đến tình yêu, âm nhạc và thi ca. Họ làm thơ trong mọi hoàn cảnh và phổ nhạc cho tất cả. Ai làm được những câu thơ hay nhất, và ai có giọng ca ngọt ngào nhất, chắc chắn sẽ nhận được sủng ái và bổng lộc. Vào thời ấy, nếu ai xin bánh mì, câu trả lời sẽ là: hãy làm cho ta một cặp câu thơ; và kẻ ăn xin nghèo khổ nhất, nếu cất lời cầu xin bằng vơ-se, thường sẽ được thưởng một đồng tiền vàng.”
“Và cảm thụ thi ca của quần chúng,” tôi hỏi, “đã hoàn toàn mai một trong dân tộc anh rồi sao?”
“Hoàn toàn không đâu, thưa ngài; người dân Barbary, ngay cả tầng lớp bình dân, vẫn làm thơ đôi, và làm rất hay như thuở trước; nhưng tài năng không còn được trọng thưởng như xưa; người giàu thích tiếng lảnh lót của vàng hơn là âm thanh của thi ca hay âm nhạc.”
Đang trò chuyện, ánh mắt hắn chợt chạm vào một câu khắc dự báo sự trường tồn cho quyền lực và vinh quang của các vị vua Hồi giáo, những người chủ nhân của quần thể kiến trúc này. Hắn lắc đầu, nhún vai khi dịch lại. “Mọi chuyện có lẽ đã khác,” hắn nói; “người Moor có lẽ vẫn đang trị vì ở Alhambra, nếu Boabdil không phải kẻ phản bội, dâng thủ đô của mình cho người Cơ Đốc giáo. Các vị vua Tây Ban Nha đời nào chiếm nổi nó bằng vũ lực.”
Tôi cố gắng thanh minh cho nỗi oan của vị vua bất hạnh Boabdil trước lời vu khống này, và chỉ ra rằng những bất hòa dẫn đến sự sụp đổ của ngai vàng Moor bắt nguồn từ sự tàn độc của người cha mang trái tim loài hổ; nhưng người Moor nhất quyết không chịu châm chước chút nào.
“Muley Abul Hassan,” hắn nói, “có thể tàn ác; nhưng ngài dũng cảm, cảnh giác và ái quốc. Giá mà ngài được phò tá đúng mực, Granada vẫn sẽ là của chúng ta; nhưng chính con trai hắn là Boabdil đã phá hoại kế hoạch của cha, làm suy yếu lực lượng, gieo rắc sự phản bội trong cung đình và bất hòa trong quân ngũ. Nguyện xin lời nguyền của Chúa giáng xuống đầu kẻ phản trút ấy!” Nói xong, người Moor rời khỏi Alhambra.
Sự phẫn nộ của người bạn đồng hành đội khăn turban hoàn toàn trùng khớp với giai thoại do một người bạn kể lại, người trong chuyến du hành qua Barbary đã có dịp diện kiến Pacha xứ Tetuan. Vị tổng đốc người Moor dò hỏi rất kỹ về Tây Ban Nha, đặc biệt là vùng đất trù phú Andalusia, vẻ đẹp của Granada và những di tích của hoàng cung nơi đây. Những lời đáp đã khơi dậy tất cả những hồi ức tha thiết mà người Moor hằng ấp ủ về quyền lực và sự tráng lệ của đế chế cổ xưa của họ tại Tây Ban Nha. Quay sang đám tùy tùng Hồi giáo, vị Pacha vuốt râu và cất lời than thở đầy cay đắng vì vương quyền ấy lại rơi khỏi tay những tín đồ chân chính. Dù vậy, ông tự an ủi bằng niềm tin rằng sức mạnh và sự thịnh vượng của quốc gia Tây Ban Nha đang suy tàn; rằng sẽ đến ngày người Moor giành lại lãnh thổ thuộc về họ; và có lẽ ngày ấy không còn xa, khi thánh Allah lại được thờ phụng trong Nhà thờ Hồi giáo Cordova, và một vị hoàng tử Hồi giáo ngự trên ngai vàng của mình tại Alhambra.
Đó cũng là khát vọng và niềm tin chung của người Moor xứ Barbary; những kẻ xem Tây Ban Nha, hay Andaluz theo cách gọi cổ xưa, là di sản chính đáng của họ, thứ đã bị cướp đoạt bởi sự phản bội và bạo lực. Những tư tưởng này được nuôi dưỡng và truyền đời qua con cháu của những người Moor lưu vong từ Granada, rải rác khắp các thành phố của Barbary. Một số người trong số họ cư trú tại Tetuan, gìn giữ những cái tên cổ xưa như Paez và Medina, đồng thời từ chối kết hôn với bất kỳ gia đình nào không có cùng dòng dõi cao quý. Dòng dõi huênh hoang của họ được cộng đồng kính trọng ở mức độ hiếm thấy ở các cộng đồng Hồi giáo dành cho bất kỳ tước hiệu thừa kế nào, ngoại trừ dòng dõi hoàng tộc.
Người ta kể rằng những gia đình này vẫn hoài niệm về thiên đường hạ giới của tổ tiên, và dâng những lời cầu nguyện trong các nhà thờ Hồi giáo vào các ngày thứ Sáu, khẩn cầu Allah đẩy nhanh ngày Granada được trả về cho các tín đồ: một sự kiện mà họ mong mỏi và tin tưởng tha thiết hệt như các hiệp sĩ thập tự chinh Cơ Đốc khao khát chiếm lại Ngôi mộ Thánh. Thậm chí, người ta còn nói thêm rằng một số người trong số họ vẫn giữ những tấm bản đồ và khế ước cổ về điền trang, khu vườn của tổ tiên tại Granada, thậm chí cả chìa khóa nhà; xem đó là bằng chứng cho quyền thừa kế của dòng họ, để xuất trình vào ngày phục hưng đã được mong đợi từ lâu.
Cuộc trò chuyện của tôi với người Moor đã gợi lên trong tôi dòng suy ngẫm về số phận của Boabdil. Chưa từng có biệt danh nào ứng nghiệm hơn cái tên mà thần dân đặt cho hắn: el Zogoybi, hay Kẻ Bất Hạnh. Những bất hạnh của hắn bắt đầu từ thuở lọt lòng và chẳng dứt cho đến tận khi qua đời. Nếu hắn từng ấp nguyện để lại một tiếng thơm trong trang sử sách, thì hắn đã bị tước đoạt hy vọng một cách tàn nhẫn làm sao! Có ai từng quan tâm đôi chút đến lịch sử lãng mيزة của sự thống trị của người Moor tại Tây Ban Nha mà không sục sôi phẫn nộ trước những tội ác bịa đặt của Boabdil? Ai lại không xót xa cho nỗi thống khổ của vị hoàng hậu xinh đẹp, dịu dàng, kẻ từng bị hắn đem ra phán xét sinh tử dựa trên lời buộc tội ngoại tình giả mạo? Ai lại không bàng hoàng trước vụ ám sát người em gái và hai đứa con của cô ấy trong một cơn cuồng nộ mà người ta gán cho hắn? Ai lại không sôi máu trước vụ thảm sát tàn nhẫn đối với những tráng sĩ Abencerrages, mà người ta khẳng định hắn đã ra lệnh chặt đầu ba mươi sáu người ngay tại Sân Sư Tử? Tất cả những lời buộc tội ấy đã được lặp lại dưới nhiều hình thức; chúng len lỏi vào những khúc ca ballad, kịch nghệ và tiểu thuyết, cho đến khi khắc sâu vào tâm trí công chúng đến mức chẳng thể gột rửa. Không một du khách có học thức nào đặt chân đến Alhambra mà không hỏi về đài phun nước nơi các tráng sĩ Abencerrages bị chặt đầu; không một ai ngắm nhìn với vẻ kinh hãi dãy hành lang có chấn song nơi hoàng hậu bị giam cầm; chẳng có người nông dân nào ở Vega hay Sierra lại không cất cao lời ca về câu chuyện ấy bằng những vần thơ thô mộc hòa theo tiếng đàn ghi-ta, trong khi người nghe học cách căm ghét chính cái tên Boabdil.
Thế nhưng, chưa từng có cái tên nào bị bôi nhọ một cách oan uổng và bỉ ổi đến thế. Tôi đã khảo sát tất cả các biên niên sử và thư từ đích thực do các tác giả người Tây Ban Nha viết, những người đương thời với Boabdil; một số trong đó thuộc cận thần của các vị quân vương Công giáo và thực sự có mặt trong chiến dịch suốt thời kỳ chiến tranh. Tôi đã tra cứu mọi tài liệu Ả Rập mà tôi có thể tiếp cận qua các bản dịch, và chẳng tìm thấy gì để biện minh cho những lời buộc tội tăm tối và đầy thù hận ấy. Hầu hết những câu chuyện này đều bắt nguồn từ một tác phẩm thường được gọi là “Các cuộc chiến tranh dân sự ở Granada,” chứa đựng lịch sử ngụy tạo về mối thù giữa dòng họ Zegries và Abencerrages trong cuộc chiến cuối cùng của đế chế Moor. Tác phẩm xuất hiện lần đầu bằng tiếng Tây Ban Nha, tự nhận được dịch từ tiếng Ả Rập bởi một người tên là Gines Perez de Hita, cư dân Murcia. Sau đó nó được dịch sang nhiều thứ tiếng, và Florian đã mượn từ đó phần lớn câu chuyện hư cấu cho tác phẩm Gonsalvo of Cordova của mình: cứ thế, nó lấn át uy quyền của lịch sử thực tế, được tin sái cổ bởi dân chúng, đặc biệt là nông dân Granada. Tuy nhiên, toàn bộ tác phẩm ấy chỉ là một đốnga hư cấu, trộn lẫn với một vài sự thật bị bóp méo để tạo vẻ bề ngoài chân thực. Bản thân nó chứa đựng những bằng chứng vạch trần sự giả dối; phong tục tập quán của người Moor bị xuyên tạc một cách lố bịch trong đó, và những cảnh tượng được miêu tả hoàn toàn mâu thuẫn với thói quen cũng như đức tin của họ, thứ chưa từng có nhà văn Hồi giáo nào ghi chép lại.
Tôi thú nhận rằng có điều gì đó gần như tội ác trong những sự xuyên tạc cố ý của tác phẩm này; dĩ nhiên tiểu thuyết lãng mạn được phép có sự phóng khoác lớn, nhưng phải có những giới hạn không được phép vượt qua; và tên tuổi của những người quá cố lỗi lạc thuộc về lịch sử không thể bị bôi nhọ tùy tiện hơn là những nhân vật lẫy lừng còn sống. Người ta hẳn cũng nghĩ rằng vị vua bất hạnh Boabdil đã phải chịu đựng đủ sự thù hằn chính đáng dành cho người Tây Ban Nha khi bị tước đoạt vương quốc, hà cớ gì tên tuổi hắn lại bị bêu rếu một cách vô lương tâm như vậy, biến thành một từ ngữ cửa miệng và đề tài phỉ báng ngay trên quê hương cùng chính dinh thự của tổ tiên hắn!
Nếu bạn đọc đủ hào hứng với những vấn đề này để kiên nhẫn đọc qua một chút chi tiết lịch sử, những sự kiện sau đây, được thu lượm từ những nguồn có vẻ đáng tin cậy và lần theo dấu vết vận mệnh của dòng họ Abencerrages, có thể phần nào minh oan cho vị vua bất hạnh Boabdil khỏi vụ thảm sát phản trổ của dòng dõi lẫy lừng ấy, một tội danh đã gán ghép cho hắn một cách trơ trẽn. Nó cũng sẽ góp phần soi rọi ánh sáng chân xác vào cáo buộc cùng hình phạt giam cầm vị hoàng hậu của hắn.