Trong khoảng thời gian cuối kỳ lưu trú tại Alhambra, tôi thường xuyên lui tới Thư viện Dòng Tên của trường đại học; và càng lúc càng thêm say mê những biên niên sử cổ của Tây Ban Nha mà tôi tìm thấy ở đó, được đóng bìa bằng da thuộc. Tôi vốn yêu thích những trang sử cổ kính thuật lại thời kỳ người Hồi giáo còn giữ được chân rạp trên bán đảo. Dù mang nặng sự cố chấp và thỉnh thoảng có phần bất dung, chúng lại tràn ngập những hành động cao cả cùng tấm lòng hào hiệp, mang đậm hương vị phương Đông nồng đượm, cay nồng mà ta không thể tìm thấy ở bất kỳ ghi chép nào khác đương thời, vốn chỉ thuần mang tính chất châu Âu. Thật vậy, ngay cả đến tận ngày nay, Tây Ban Nha vẫn là một xứ sở biệt lập; bị cắt đứt về mặt lịch sử, thói quen, phong tục và lối tư duy khỏi toàn bộ phần còn lại của châu Âu. Đó là một vùng đất lãng mạn; nhưng vẻ lãng mạn ấy không hề mang chút ủy mị nào của sự lãng mạn châu Âu hiện đại; nó chủ yếu bắt nguồn từ những miền đất rực rỡ của phương Đông và từ tinh thần hiệp sĩ cao thượng của người Saracen.
Cuộc xâm lược và chinh phục của người Ả Rập đã mang lại một nền văn minh cao hơn cùng một phong cách tư duy cao cả hơn cho xứ Tây Ban Nha theo đạo Thiên Chúa lúc bấy giờ. Người Ả Rập là một dân tộc nhanh trí, khôn ngoan, kiêu hãnh và có tâm hồn thi sĩ, đồng thời thấm nhuần khoa học và văn chương phương Đông. Bất cứ nơi nào họ thiết lập vương quyền, nơi đó liền trở thành chốn hội tụ của những bậc hiền tài và bác học; họ đã thuần hóa và làm tao nhã thêm những con người mà họ chinh phục. Dần dần, sự chiếm đóng dường như đã trao cho họ quyền thừa kế hợp pháp đối với mảnh đất này; họ không còn bị xem là những kẻ xâm lược nữa, mà được nhìn nhận như những người láng giặc cạnh tranh. Bán đảo này, bị chia cắt thành vô số quốc gia lớn nhỏ theo cả hai tôn giáo Thiên Chúa và Hồi giáo, trong suốt nhiều thế kỷ đã trở thành một chiến trường lớn, nơi nghệ thuật chiến tranh dường như là trọng trách chính của con người và được đẩy lên đỉnh cao của tinh thần hiệp sĩ lãng mạn. Nguyên nhân gốc rễ của sự thù hận là sự khác biệt về đức tin cũng dần phai nhạt sự cay đắng. Các quốc gia láng giặc với tín ngưỡng đối lập thỉnh thoảng lại liên minh với nhau, cả công lẫn thủ; để rồi cây thánh giá và vầng trăng lưỡi liềm xuất hiện sách mé bên nhau, cùng chiến đấu chống lại một kẻ thù chung. Ngay cả trong thời bình, những thanh niên tuấn tú thuộc cả hai đức tin đều tìm đến những đô thị chung, dù là của Thiên Chúa giáo hay Hồi giáo, để rèn giuyện khoa học quân sự. Thậm chí trong những khoảng hưu chiến ngắn ngủi giữa các cuộc chiến đẫm máu, những chiến binh vừa mới giao tranh quyết liệt trên chiến trường nay lại gạt bỏ hận thù, tề tựu trong các hội thi võ nghệ, đấu thương và các ngày hội quân sự khác, cùng trao đổi cho nhau những phép lịch sự của những tâm hồn tao nhã và hào phóng. Cứ thế, các chủng tộc đối lập thường xuyên hòa quyện vào nhau qua những mối giao hảo hòa bình, hoặc nếu có sự cạnh tranh nào xảy ra, thì đó chính là sự tranh đua về những phép tắc cao quý và hành động hào hiệp vốn làm nên chân dung của một hiệp sĩ hoàn mỹ. Những chiến binh thuộc các tín ngưỡng đối lập bắt đầu ôm ấp hoài bão vượt qua nhau không chỉ về lòng dũng cảm mà còn ở sự hào phóng. Thật vậy, các đức tính hiệp sĩ đôi khi được trau chuốt đến mức câu nệ và gượng gạo, nhưng có lúc lại vô cùng cao cả và cảm động. Biên niên sử thời bấy giờ tràn ngập những tấm gương lừng lẫy về phép ứng xử tinh tế, sự hào hiệp lãng mạn, tinh thần vị tha cao cả và lòng danh dự câu nệ từng li từng tí, khiến tâm hồn người đọc như ấm lại. Những điều này đã cung cấp chất liệu cho các vở kịch và bài thơ quốc gia, hoặc được ca tụng trong những khúc ca dân gian lan tỏa khắp nơi, vốn thấm đượm như hơi thở của người dân, nhờ đó tiếp tục ảnh hưởng đến tính cách dân tộc mà hàng thế kỷ thăng trầm và suy tàn không thể nào xóa bỏ được; thế nên, dù mang nhiều khiếm khuyết — và quả thật là rất nhiều — người Tây Ban Nha cho đến tận ngày nay, xét trên nhiều phương diện, vẫn là một dân tộc kiêu hãnh và cao thượng bậc nhất châu Âu. Quả thật, cảm thức lãng mạn bắt nguồn từ những nguồn cội mà tôi vừa nhắc tới, cũng giống như mọi thứ lãng mạn khác, mang trong mình những vẻ điệu đà và thái quá đôi khi gượng gạo. Nó khiến cho người Tây Ban Nha có lúc trở nên phô trương và khoa trương; dễ đem lòng câu nệ cái gọi là “pundonor” – tức danh dự cá nhân – vượt quá ranh giới của sự minh mẫn và đạo đức thông thường; dễ có xu hướng tỏ ra là một “grande caballeros” giữa cảnh nghèo khó, và nhìn xuống với sự khinh miệt tối cao đối với “các nghệ thuật thủ công” cùng mọi mưu cầu mưu sinh của tầng lớp bình dân; nhưng chính sự ngạo nghễ trong tâm hồn ấy, dẫu có lấp đầy đầu óc họ bằng những ảo tưởng, lại nâng họ vượt lên trên hàng ngàn sự ti tiện; và dù thường xuyên phải sống trong cảnh nghèo túng, nó vẫn luôn bảo vệ họ khỏi sự thô tục.
Vào thời đại ngày nay, khi văn học bình dân đang trượt dài xuống những tầng lớp thấp kém của đời sống, say sưa khai thác những thói hư tật xấu và sự lố bịch của con người; và khi cơn khát kiếm tiền lan tràn khắp nơi đang dẫm đạp lên chồi non của cảm xúc thi ca, làm bào mòn sức sống xanh tươi của tâm hồn, tôi tự hỏi liệu sẽ có ích biết bao nếu thỉnh thoảng người đọc quay trở lại với những trang ghi chép về một thời đại kiêu hãnh hơn cùng những lối tư duy cao cả hơn ấy; và đắm mình đến tận cùng trong dòng văn chương lãng mạn cổ điển của Tây Ban Nha.
Với những lời gợi ý mở đầu này, thành quả của một buổi sáng đọc sách và ngẫm nghĩ trong Thư viện Dòng Tên cũ của trường đại học, tôi xin gửi đến bạn đọc một truyền thuyết thích hợp, được rút ra từ một trong những bộ biên niên sử đáng kính mà tôi vừa nhắc đến.