Trong một lần ghé thăm căn phòng cổ theo phong cách Moorish, nơi mụ Tia Antonia hiền hậu nấu nướng và tiếp khách, tôi tình cờ chú ý đến một cánh cửa bí ẩn nằm ở một góc phòng, dường như dẫn vào khu vực cổ kính của tòa nhà. Sự tò mò trỗi dậy, tôi mở cửa bước vào và thấy mình đang ở trong một hành lang hẹp không có cửa sổ. Dò dẫm bước đi, tôi đi đến đầu cầu thang xoắn ốc tối om, dẫn xuống một góc của Tháp Comares. Tôi lần mò bước xuống cầu thang trong bóng tối ấy,
LỐI VÀO PHÒNG ĐẠI SỨ


tự mò mẫm bám vào vách tường cho đến khi chạm tới một cánh cửa nhỏ ở tận đáy. Vừa đẩy tung cánh cửa, tôi bỗng lóa mắt khi bước ra tiền sảnh lộng lẫy của Phòng Đại sứ, trước mắt là đài phun nước của Sân Alberca đang lấp lánh. Tiền sảnh này được ngăn cách với sân bằng một hành lang thanh nhã, đỡ bởi những cột mảnh với các góc chạm thủng theo phong cách Moorish. Ở mỗi đầu tiền sảnh đều có các hốc tường, và trần nhà được đắp vữa tinh xảo cùng những họa tiết vẽ rực rỡ. Bước qua một khung cửa lớn tráng lệ, tôi đặt chân vào Phòng Đại sứ nổi tiếng xa gần, chính là phòng yết kiến của các vị quân vương Hồi giáo. Căn phòng này rộng ba mươi bảy thước vuông và cao sáu thước; chiếm trọn không gian bên trong của Tháp Comares; và nay vẫn còn lưu giữ những dấu ấn của sự nguy nga thuở trước. Tường phòng được đắp vữa tuyệt đẹp và trang trí theo phong cách tưởng tượng độc đáo của người Moorish; trần nhà cao ban đầu cũng làm bằng chất liệu ưa thích ấy, với các hoa văn băng giá quen thuộc cùng những đồ trang trí treo lơ lửng hay hình nhũ đá; kết hợp với các sắc màu rực rỡ và dát vàng, chắc chắn nó phải vô cùng lộng lẫy. Đáng tiếc là trần nhà đã sụp xuống trong một trận động kéo theo cả một vòm lớn bắc ngang hội sảnh. Nó đã được thay thế bằng mái vòm hiện đại làm bằng gỗ thông vùng Lạc hoặc gỗ tuyết tùng, với các sườn vòm đan xen, toàn bộ được chế tác kỳ công và tô điểm phong phú; vẫn giữ nét đặc trưng phương Đông, gợi ta nhớ đến “những chiếc trần bằng gỗ tuyết tùng và gỗ đỏ mà chúng ta từng đọc trong các sách Tiên tri và Nghìn lẻ một đêm.”
Do vòm trần nằm ở độ cao lớn so với các cửa sổ, phần trên của hội sảnh gần như chìm vào mờ ảo; thế nhưng, trong bóng tối ấy lại ẩn chứa một vẻ tráng lệ và uy nghiêm, tựa như qua lớp sương mờ, ta vẫn bắt gặp những tia sáng rực rỡ của lớp dát vàng và sắc màu chói lọi từ cọ vẽ xứ Moorish.
Ngai vàng hoàng gia được đặt đối diện lối vào trong một hốc tường, nơi vẫn còn lưu giữ dòng chữ khắc ngụ ý rằng Yusef I (vị quân vương đã hoàn thành Alhambra) đã biến nơi đây thành ngai vàng cho đế quốc của mình. Mọi chi tiết trong căn phòng cao quý này dường như đều nhằm tôn lên vẻ uy nghi và tráng lệ đầy ấn tượng cho ngai vàng; hoàn toàn vắng bóng nét xa hoa nhã nhặn vốn ngự trị ở các khu vực khác trong cung điện. Ngọn tháp mang sức mạnh vững chãi, sừng sững bao trùm toàn bộ tòa nhà và nhô ra trên sườn đồi dốc. Ba mặt của Phòng Đại sứ trổ những ô cửa sổ xuyên qua bức tường dày đặc, mở ra những tầm nhìn bao la. Ban công của ô cửa sổ trung tâm đặc biệt nhìn xuống thung lũng Darro xanh tươi, với những lối đi, lùm cây và khu vườn. Phía bên trái, ta có thể thu vào tầm mắt khung cảnh xa xa của vùng Vega; trong khi ngay trước mặt là ngọn núi đối địch Albaycin với chằng chịt những con đường, bậc thềm, khu vườn, và từng được ngự trị bởi một pháo đài sánh ngang tầm ảnh hưởng với Alhambra. “Thật bất hạnh cho kẻ đánh mất tất cả những điều này!” Vua Charles V đã thốt lên như vậy khi ngước nhìn qua khung cửa sổ này ra phong cảnh diễm lệ mà nó thu trọn vào tầm mắt.
Ban công của ô cửa sổ nơi cất lên tiếng thở than của hoàng gia ấy nay đã trở thành một trong những chốn lui tới yêu thích của tôi. Tôi vừa ngồi đó, tận hưởng khoảnh khắc tàn của một ngày dài rực rỡ. Khi mặt trời lặn khuất sau dãy núi màu tía của Alhama, nó phóng một luồng ánh sáng rực rỡ dọc theo thung lũng Darro, rưới lên những tòa tháp đỏ rực của Alhambra một vẻ đẹp uy nghi nhưng đượm buồn; trong khi vùng Vega, bao phủ bởi một làn sương mù oi ả phản chiếu ánh hoàng hôn, trải dài ở phía xa tựa như một biển vàng. Không một hơi gió nào làm xáo trộn sự tĩnh lặng của giờ khắc ấy, và dẫu thỉnh thoảng có tiếng âm nhạc cùng tiếng cười vui thoảng lên từ các khu vườn bên dòng Darro, chúng lại càng làm nổi bật thêm sự im lặng mang tính tưởng niệm của tòa kiến trúc đang ngả bóng trùm lên tôi. Đó là một trong những khoảnh khắc và khung cảnh mà ký ức khơi dậy một sức mạnh gần như ma mị, và giống như ánh mặt trời buổi chiều rọi xuống những tòa tháp mục nát này, nó gửi những tia sáng hoài niệm về quá khứ để thắp sáng lại vẻ vang xưa.
Khi ngồi ngắm nhìn tác động của ánh chiều tàn lên tòa kiến trúc Moorish này, tôi đâm ra suy ngẫm về nét kiến trúc nhẹ nhàng, thanh tao và xa hoa bao trùm khắp nội thất nơi đây, đồng thời so sánh nó với sự uy nghi nhưng u ám, trang nghiêm của các công trình Gothic do những kẻ chinh ốc người Tây Ban Nha dựng lên. Chính phong cách kiến trúc ấy đã phơi bày bản chất đối lập và không thể dung hòa của hai dân tộc hiếu chiến từng chiến đấu lâu dài tại đây để tranh giành quyền bá chủ bán đảo. Dần dần, tôi chìm vào dòng suy tưởng về vận mệnh kỳ lạ của người Ả Rập hay người Tây Ban Nha gốc Moorish, những kẻ mà toàn bộ sự tồn tại tựa như một câu chuyện đã kể, và chắc chắn tạo nên một trong những khúc ngoặt dị thường nhưng cũng vô cùng rực rỡ trong lịch sử. Dù quyền lực và bền vững là thế, chúng ta hầu như chẳng biết phải gọi họ là gì. Họ là một dân tộc không có lấy một quê hương hay tên gọi chính thống. Tựa như một con sóng từ xa của trận đại hồng thủy Ả Rập, dạt vào bờ biển châu Âu, họ dường như mang trọn sức mạnh của cú lao đầu tiên từ dòng nước lũ. Hành trình chinh phục của họ, từ tảng đá Gibraltar cho đến những vách đá Pyrenees, diễn ra nhanh chóng và chói lọi chẳng khác nào những chiến thắng của người Hồi giáo tại Syria và Ai Cập. Thậm chí, nếu họ không bị chặn lại trên đồng bằng Tours, toàn bộ nước Pháp, toàn bộ châu Âu, có lẽ đã bị giày xéo dễ dàng như các đế chế phương Đông, và vầng trăng lưỡi liềm đến ngày nay đã có thể tỏa sáng trên mái các đền thờ ở Paris và London.
Bị đẩy lùi về bên kia biên giới dãy Pyrenees, đám đông hỗn tạp từ châu Á và châu Phi tạo nên cuộc đại bạo loạn này đã từ bỏ nguyên tắc chinh phục của Hồi giáo, và tìm cách thiết lập tại Tây Ban Nha một vương quyền hòa bình, lâu dài. Với tư cách là những kẻ chinh phục, lòng dũng cảm của họ chỉ sánh ngang với sự ôn hòa; và trong cả hai phẩm chất ấy, có thời điểm họ đã vượt qua các quốc gia mà họ giao tranh. Chia cắt khỏi quê hương bản quán, họ đem lòng yêu mến vùng đất mà họ đinh ninh do chính Allah ban tặng, và nỗ lực làm đẹp nơi đây bằng tất cả những gì có thể mang lại hạnh phúc cho con người. Đặt nền móng cho quyền lực của mình trên một hệ thống luật pháp khôn ngoan và công bằng, chăm chỉ trau dồi nghệ thuật lẫn khoa học, đồng thời thúc đẩy nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương mại, họ dần tạo dựng một đế chế có sự thịnh vượng không đối thủ trong số các đế chế của thế giới Thiên Chúa giáo; và khi cần cù thu hút xung quanh mình những vẻ tao nhã cùng sự tinh tế từng làm rạng danh đế chế Ả Rập ở phương Đông vào thời kỳ văn minh rực rỡ nhất, họ đã truyền bá ánh sáng tri thức phương Đông vào các vùng đất phương Tây của châu Âu u tối.
Các thành phố thuộc Tây Ban Nha theo đạo Hồi đã trở thành chốn hội tụ của các nghệ nhân Thiên Chúa giáo đến để thụ giáo những ngành nghề hữu ích. Các trường đại học ở Toledo, Cordova, Seville và Granada được tìm đến bởi những học giả da xanh xao từ các vùng đất khác nhằm lĩnh hội khoa học của người Ả Rập cùng kho tàng tri thức cổ xưa; những người yêu thích nghệ thuật tao nhã đổ về Cordova và Granada để thấm đượm thơ ca và âm nhạc phương Đông; và những chiến binh mặc giáp sắt ở miền Bắc cũng vội vã kéo đến đây để rèn giuyện bản thân trong các bài tập duyên dáng cùng phép ứng xử nhã nhặn của hiệp sĩ.
Nếu những di tích Hồi giáo tại Tây Ban Nha, nếu nhà thờ Hồi giáo Cordova, cung điện Alcazar ở Seville và cung điện Alhambra ở Granada vẫn còn lưu giữ những dòng chữ khắc kiêu hãnh đầy trìu mến về quyền lực và sự trường tồn của vương triều họ, liệu niềm kiêu hãnh đó có thể bị chế giễu là ngạo mạn và hão huyền không? Thế hệ này qua thế hệ khác, thế kỷ này qua thế kỷ khác trôi qua, và họ vẫn duy trì quyền làm chủ vùng đất ấy. Một khoảng thời gian đã trôi qua còn dài hơn cả khoảng thời gian từ khi nước Anh bị chinh phục bởi Kẻ chinh phạt Norman, và hậu duệ của Musa cùng Taric có lẽ ít ngậm ngùi về nguy cơ bị lưu đày băng qua chính eo biển mà tổ tiên đắc thắng của họ từng vượt qua, cũng như hậu duệ của Rollo cùng William cùng các vị cận thần lão luyện của họ dám mơ tưởng đến viễn cảnh bị đẩy lùi trở lại bờ biển Normandy.
Mặc dù vậy, đế chế Hồi giáo tại Tây Ban Nha rốt cuộc vẫn chỉ là một loài ngoại lai rực rỡ, không tài nào bén rễ sâu vào mảnh đất mà nó từng làm cho tô điểm. Bị cắt đứt với tất cả các láng giềng phương Tây bởi những rào cản không thể vượt qua về đức tin và phong tục, lại bị chia cắt bởi biển cả và sa mạc với những người cùng huyết thống ở phương Đông, người Tây Ban Nha gốc Moorish là một dân tộc bị cô lập. Toàn bộ sự tồn tại của họ là một cuộc đấu tranh kéo dài dẫu vô cùng anh dũng và hào hiệp nhằm bám trụ trên một mảnh đất chiếm đoạt.
Họ chính là những đồn biên phòng và tiền tiêu của đạo Hồi. Bán đảo Iberia là bãi chiến trường lớn nơi những kẻ chinh phục theo đạo Thiên Chúa từ phương Bắc và những kẻ chinh phục theo đạo Hồi từ phương Đông gặp nhau để tranh giành bá quyền; và lòng dũng cảm rực lửa của người Ả Rập cuối cùng đã bị khuất phục bởi sự bền bỉ và kiên trì của người Goth.
Chưa từng có sự diệt vong nào của một dân tộc lại triệt để đến thế như trường hợp của người Tây Ban Nha gốc Moorish. Họ đang ở đâu? Hãy hỏi những bờ biển Barbary và các vùng sa mạc hoang vu nơi đó. Tàn dư lưu đày của đế chế từng hùng mạnh một thời đã tan biến giữa những bộ lạc da đen ở châu Phi, và chấm dứt tư cách một quốc gia. Họ thậm chí còn chẳng để lại nổi một cái tên riêng biệt nào phía sau, dẫu cho gần tám thế kỷ qua họ từng là một dân tộc độc lập. Ngôi nhà nhận nuôi họ, nơi họ gắn bó qua bao thời đại, nay từ chối thừa nhận họ, ngoại trừ tư cách là những kẻ xâm lược và cướp ngôi. Một vài di tích đổ nát là tất cả những gì còn lại để làm nhân chứng cho uy quyền và vương triều của họ, giống như những hòn đá cô độc sót lại từ trận đại hồng thủy, minh chứng cho quy mô của một cơn lũ lớn. Alhambra chính là như vậy;—một công trình Hồi giáo giữa lòng xứ sở Thiên Chúa giáo; một cung điện phương Đông giữa những công trình kiến trúc Gothic của phương Tây; một kỷ vật tao nhã về một dân tộc can đảm, thông tuệ và duyên dáng, những kẻ từng chinh phục, trị vì, hưng thịnh rồi chìm vào dĩ vãng.