Khi tâm trí tôi vẫn còn bồi hồi trước câu chuyện về vị vua bất hạnh Boabdil, tôi lên đường tìm kiếm những dấu tích còn sót lại của ông tại chốn vương quyền và bất hạnh này. Trong Tháp Comares, ngay bên dưới Sảnh Đại sứ, có hai căn phòng có vòm trần, ngăn cách bởi một lối đi hẹp; người ta kể rằng đây từng là ngục thất giam giữ chính ông và người mẹ hiền đức Ayxa la Horra của ông, và quả thật, không một phần nào khác của tòa tháp có thể dùng cho mục đích ấy. Những bức tường bên ngoài của các căn phòng này dày đến kinh ngạc, trổ những ô cửa sổ nhỏ được gia cố bằng song sắt. Một hành lang đá hẹp, có lan can thấp, chạy dọc theo ba mặt của tòa tháp ngay bên dưới các khung cửa sổ nhưng ở một độ cao đáng kể so với mặt đất. Người ta cho rằng từ hành lang này, hoàng thái hậu đã dùng khăn quàng của chính bà và các thị nữ để thả con trai mình xuống sườn đồi trong đêm tối, nơi có một số bề tôi trung thành đang đợi sẵn với những Tuấn mã phi nhanh để đưa nhà vua đến miền núi non.
Gần bốn thế kỷ đã trôi qua, vậy mà khung cảnh của vở kịch lịch sử ấy vẫn gần như nguyên vẹn. Khi tôi bước đi trên hành lang, trí tưởng tượng của tôi hình dung ra người mẹ đầy lo lắng đang cúi người qua lan can, với trái tim thổn thức của một người mẹ, lắng nghe những tiếng móng ngựa cuối cùng vang vọng khi con trai bà phóng nhanh qua thung lũng Darro hẹp.
Tiếp theo, tôi đi tìm cánh cổng mà qua đó Boabdil đã rời khỏi Alhambra lần cuối cùng, khi chuẩn bị trao nộp kinh thành và vương quốc của mình. Với sự đồng bóng u sầu của một tâm hồn tan vỡ, hoặc có lẽ mang một nỗi niềm mê tín nào đó, ông đã thỉnh cầu các vị quân vương Công giáo rằng sau này không ai được phép đi qua cánh cổng ấy nữa. Thỉnh nguyện của ông, theo các biên niên sử cổ đại, đã được Isabella chấp thuận, và cánh cổng đã bị bít kín lại.
Tôi dò hỏi một hồi lâu nhưng vô ích về một cánh cổng như thế; cuối cùng, người tùy dịch khiêm nhường Mateo Ximenes của tôi bảo rằng đó hẳn là một lối đi đã bị lấp bằng đá, theo những gì ông nghe được từ cha và ông nội mình, chính là cổng thành mà Vua Chico từng dùng để rời khỏi pháo đài. Nơi đây phủ một lớp màn bí ẩn và chưa từng được mở ra trong ký ức của người cao tuổi nhất trong vùng.
Ông dẫn tôi đến tận nơi. Cánh cổng nằm ở chính giữa một công trình từng là một tòa tháp khổng lồ, gọi là Tháp Bảy Tầng (la Torre de los siete suelos). Nơi đây nổi tiếng trong vùng là chốn xuất hiện những hiện tượng kỳ lạ và bùa phép của người Moor. Theo nhà du hành Swinburne, nguyên thủy đây là cổng ra vào chính. Các nhà khảo cổ học ở Granada lại nhận định đây là lối vào khu vực dinh thự hoàng gia nơi bố trí đội cận vệ của nhà vua. Do đó, nó hoàn toàn có thể là lối ra vào trực tiếp của cung điện, trong khi Cổng Công lý tráng lệ đóng vai trò là cửa nghênh tiếp trang trọng của pháo đài.
Khi Boabdil xuất quân qua cánh cổng này để đi xuống thung lũng Vega, nơi ông sẽ trao chìa khóa thành phố cho các vị quân vương Tây Ban Nha, ông đã để lại tể tướng Aben Comixa ở Cổng Công lý để tiếp đón phân đội từ quân đội Thiên Chúa giáo và các sĩ quan sẽ tiếp quản pháo đài.
Tòa Tháp Bảy Tầng từng một thời lẫy lừng nay chỉ còn là một đống đổ nát, do bị quân Pháp cho nổ tung bằng thuốc súng khi họ rút khỏi pháo đài. Những khối tường lớn nằm vương vãi khắp nơi, vùi lấp trong thảm cỏ rậm rạp, hoặc bị che khuất bởi những giàn nho và cây vòm fig. Vòm cửa của cổng thành, dẫu đã rạn nứt bởi sức công phá, vẫn còn đó; nhưng ước nguyện cuối cùng của tội nghiệp Boabdil một lần nữa lại vô tình ứng nghiệm, bởi cánh cổng đã bị lấp kín bằng những hòn đá dời nhặt từ đống đổ nát và trở nên không thể qua lại được.
Lên yên ngựa, tôi nối gót theo con đường của vị quân vương Hồi giáo từ nơi ông xuất phát. Vượt qua ngọn đồi Los Martyros, bám theo bức tường vườn của một tu viện mang cùng tên, tôi đi xuống một khe núi gồ ghề mọc đầy những bụi thùa và sung mỹ nhân, hai bên là những hang động và túp lều nhung nhúc người Digan. Đường xuống dốc quanh co và dốc đứng đến mức tôi đành phải xuống ngựa dắt đi. Trên con đường đau khổ via dolorosa ấy, tội nghiệp Boabdil đã ra đi trong nỗi buồn tủi để tránh phải đi xuyên qua thành phố; một phần có lẽ vì không muốn người dân chứng kiến sự nhục nhã của mình, nhưng phần lớn, rất có thể, là sợ gây ra những biến động trong dân chúng. Chắc chắn cũng vì lý do cuối cùng ấy mà phân đội được cử đến tiếp quản pháo đài đã đi lên theo đúng con đường này.
Thoát khỏi khe núi gồ ghề và đầy ắp những nỗi niềm u uất ấy, đi qua puerta de los molinos (cổng cối xay), tôi bước ra đại lộ công cộng gọi là Prado; và dọc theo dòng Xenil, tôi đến một nhà nguyện nhỏ, xưa từng là đền thờ hồi giáo, nay là Am thất San Sebastian. Nơi đây, theo truyền thuyết, là chốn Boabdil trao chìa khóa Granada cho Vua Ferdinand. Từ đó, tôi thong thả cưỡi ngựa băng qua thung lũng Vega đến một ngôi làng nơi gia đình và gia quyến của vị vua bất hạnh đang đợi ông, bởi ông đã cho họ đi trước từ tối hôm trước rời khỏi Alhambra, để mẹ và vợ ông không phải chia sẻ nỗi nhục nhã cá nhân hay phơi mình trước ánh mắt của kẻ chiến thắng. Tiếp tục đi theo lộ trình của đoàn người lưu vong hoàng gia đầy sầu thảm, tôi đến chân một dãy đồi cằn cỗi và ảm đạm, tạo thành rìa của dãy núi Alpuxarra. Từ đỉnh của một ngọn đồi trong số đó, vị vua bất hạnh Boabdil đã ngoái nhìn Granada lần cuối; nơi đây mang một cái tên nói lên nỗi sầu thương của ông, La Cuesta de las Lagrimas (ngọn đồi nước mắt). Xa hơn nữa là con đường cát quanh co băng qua vùng đất hoang vu gồ ghề, lạnh lẽo, càng thêm ảm đạm đối với vị vua khốn khổ, bởi đó là con đường dẫn đến chốn lưu vong.
Tôi thúc ngựa lên đến đỉnh một mỏm đá, nơi Boabdil thốt lên tiếng kêu thương cuối cùng khi quay đầu từ giã cái nhìn vĩnh biệt: nơi đây cho đến nay vẫn được gọi là el ultimo suspiro del Moro (tiếng thở dài cuối cùng của người Moor). Ai có thể trách được nỗi đau đớn của ông khi bị trục xuất khỏi một vương quốc và một chốn dung thân như thế? Cùng với Alhambra, dường như ông đang nhường lại tất cả vinh quang của dòng tộc, cùng mọi hào quang và niềm hạnh phúc của cuộc đời.
Cũng chính tại nơi này, nỗi thống khổ của ông càng thêm cay đắng bởi lời quở trách của người mẹ, bà Ayxa, người từng nhiều lần giúp đỡ ông trong cơn hoạn nạn và hằng mong truyền cho ông tinh thần quyết đoán của chính mình. “Con làm tốt lắm,” bà nói, “khi khóc lóc như một người đàn bà cho những gì con đã không thể bảo vệ như một người đàn ông”; một lời nói mang hơi hướng niềm kiêu hãnh của một bậc vương phi hơn là sự dịu dàng của một người mẹ.
Khi giai thoại này được Giám mục Guevara kể lại cho Hoàng đế Charles V, vị hoàng đế đã bày tỏ sự khinh bỉ trước sự yếu mềm của kẻ hay dao động là Boabdil. “Nếu trẫm là nó, hoặc nó là trẫm,” vị hoàng đế kiêu hãnh phán rằng, “trẫm thà biến Alhambra này thành mộ huyệt của mình còn hơn sống không có vương quốc ở vùng Alpuxarra.” Thật dễ dàng làm sao cho kẻ có quyền lực và sự thịnh vượng rao giảng về tinh thần anh hùng trước những kẻ bại trận! Và thật ít ỏi làm sao sự thấu hiểu của họ rằng bản thân sự sống đôi khi lại trỗi dậy giá trị đối với kẻ bất hạnh, khi chẳng còn gì ngoài sự sống trong tay!
Chầm chậm hạ sơn qua “Ngọn đồi Nước mắt”, tôi để chú ngựa tự do bước đi chậm rãi trở về Granada, trong khi tâm trí vẫn nghiền ngẫm câu chuyện về vị vua bất hạnh Boabdil. Khi tổng kết lại các chi tiết, tôi thấy cán cân ngả về phía có lợi cho ông. Xuyên suốt triều đại ngắn ngủi, đầy sóng gió và tai ương của mình, ông đã minh chứng cho một tính cách ôn hòa và dễ mến. Ngay từ đầu, ông đã chiếm được cảm tình của thần dân bởi tác phong niềm nở và ân huệ; ông luôn khoan dung và chưa từng giáng những hình phạt khắc nghiệt nào lên những kẻ thỉnh thoảng nổi dậy chống lại mình. Bản thân ông là một người dũng cảm, nhưng lại thiếu đi lòng can đảm về mặt đạo đức; và trong những thời điểm khó khăn, bối rối, ông thường dao động và thiếu quyết đoán. Chính sự yếu mềm trong tâm hồn ấy đã thúc đẩy nhanh chóng sự sụp đổ của ông, đồng thời tước đi của ông thứ ân huệ anh hùng vốn có thể mang lại sự vĩ đại và phẩm giá cho số phận ông, khiến ông xứng khép lại bức màn tráng lệ của thời kỳ thống trị Hồi giáo tại Tây Ban Nha.