Buổi sáng thật thanh bình và đẹp đẽ: ánh mặt trời chưa đủ sức làm phai mờ sự tươi mát của màn đêm. Thật là một buổi sáng lý tưởng để lên đỉnh Tháp Comares và ngắm nhìn toàn cảnh Granada cùng vùng phụ cận từ trên cao!
Vậy thì, bạn đọc và chiến hữu kính mến, hãy theo bước tôi vào tiền sảnh này, nơi được trang trí bằng những đường nét chạm trổ tinh vi, dẫn mở ra Sảnh Khúc thần. Tuy nhiên, chúng ta sẽ không vào sảnh đó, mà rẽ sang cánh cửa nhỏ mở vào bức tường này. Hãy cẩn thận nhé! Nơi đây có những bậc thang xoắn ốc dốc đứng và ánh sáng vô cùng le lói; thế nhưng, qua cầu thang hẹp, tối và xoắn ốc này, các vị quân vương kiêu hãnh của Granada cùng các vương hậu của họ vẫn thường bước lên các bậc tường thành để dõi theo bước tiến của những đạo quân xâm lược, hay ngắm nhìn với trái tim đầy lo âu những trận chiến diễn ra ở vùng Vega.
Cuối cùng chúng ta đã lên tới phần mái bằng, và có thể dừng chân lấy lại hơi sức trong chốc lát, khi phóng tầm mắt bao quát toàn cảnh tuyệt mỹ của thành phố và đồng quê; của những ngọn núi đá, thung lũng xanh tươi và đồng bằng phì nhiêu; của lâu đài, nhà thờ lớn, những ngọn tháp phong cách Moor, các mái vòm Gothic, những tàn tích đổ nát và những lùm cây đang độ nở hoa. Hãy tiến lại gần thành trì và nhìn xuống ngay phía dưới. Kìa, ở phía này, toàn bộ thung lũng Alhambra mở ra trước mắt chúng ta, và ta có thể nhìn thấu xuống các sân trong cùng khu vườn của nó. Dưới chân tháp là Sân Alberca, với hồ nước hoặc ao cá lớn được viền quanh bởi những khóm hoa; và đằng kia là Sân Sư Tử với đài phun nước nổi tiếng cùng những dãy hành lang nhẹ nhàng mang phong cách Moor; còn ở trung tâm của tòa kiến trúc là khu vườn nhỏ Lindaraxa, nằm ẩn sâu trong lòng công trình, với những đóa hồng, cây thanh yên và thảm cây bụi xanh ngắt.
Dải tường thành được nạm những ngọn tháp vuông, uốn lượn ôm trọn lấy phần sườn đồi, chính là ranh giới bên ngoài của pháo đài. Bạn có thể nhận thấy một số ngọn tháp đã đổ nát, và những mảnh vỡ đồ sộ của chúng bị vùi lấp giữa các giàn nho, cây vả và thùa.
Hãy nhìn sang phía bắc của tòa tháp này. Đó là một độ cao chóng mặt; tận móng của tòa tháp mọc lên từ những lùm cây bên sườn đồi dốc đứng. Và kìa! Một vết nứt dài trên những bức tường kiên cố cho thấy tòa tháp đã bị xé toạc bởi những trận động động đất từng nhiều lần gieo rúng động cho Granada; và sớm muộn gì, những trận động đất ấy cũng sẽ biến đống đổ nát này thành một khối phế tích thuần túy. Hẻm núi sâu và hẹp ngay bên dưới chúng ta, dần mở rộng ra khi tách khỏi các dãy núi, chính là thung lũng Darro; bạn có thể thấy con sông nhỏ uốn lượn dòng chảy dưới những mái hiên che rợp bóng cây, giữa những vườn cây ăn trái và vườn hoa. Đó là dòng suối nổi tiếng từ thời cổ đại vì chứa vàng, và đôi khi cát ở lòng sông vẫn được đãi để tìm kiếm thứ quặng quý giá ấy. Một số tòa lầu trắng phau thấp thoáng ẩn hiện giữa những lùm cây và vườn nho chính là nơi nghỉ dưỡng thôn dã của người Moor, để họ tận hưởng sự mát mẻ từ khu vườn của mình. Chúng thật xứng đáng được một nhà thơ của họ ví von như những viên ngọc trai được khảm trên một thảm ngọc lục bảo.
Cung điện bồng bềnh với những ngọn tháp trắng cao vút và các dãy hành lang kéo dài, sừng sững đối diện với ngọn núi kia giữa những lùm cây uy nghi và khu vườn treo, chính là Generalife, cung điện mùa hè của các vị vua người Moor, nơi họ lui tới trong những tháng oi bức để tận hưởng bầu không khí còn lộng gió hơn cả Alhambra. Đỉnh núi trọc ở phía trên, nơi bạn nhìn thấy một vài tàn tích hình thù kỳ dị, chính là Silla del Moro, hay ghế ngồi của người Moor, sở dĩ có tên gọi ấy vì từng là nơi ẩn náu của vị vua bất hạnh Boabdil trong thời gian nổ ra cuộc nổi dậy, nơi ông ngồi đó và đau đớn nhìn xuống thành phố đang phản loạn của mình.
Tiếng nước róc rách thỉnh thoảng vọng lên từ thung lũng. Đó là âm thanh phát ra từ hệ thống dẫn nước của chiếc cối xay Moor gần chân đồi. Hàng cây phía xa chính là đại lộ Alameda, chạy dọc theo bờ sông Darro, là chốn hẹn hò ưa thích vào mỗi buổi chiều và là điểm gặp gỡ của các đôi lứa trong những đêm hè, khi tiếng đàn ghi-ta vẫn còn vang lên đến tận khuya từ những chiếc ghế dài dọc theo bức tường thành. Vào lúc này, bạn chẳng thấy ai ngoài vài vị tu sĩ đang lang thang và một nhóm người gánh nước. Những người này đang mang trên vai các vò nước mang kiểu dáng phương Đông cổ xưa, giống hệt loại từng được người Moor sử dụng. Chúng đã được múc đầy từ con suối lạnh và trong vắt mang tên suối Avellanos. Lối mòn trên núi kia dẫn đến con suối, một chốn lui tới ưa thích của cả người theo đạo Hồi lẫn Cơ Đốc giáo; bởi đây được cho là Adinamar (Aynu-l-adamar), "Suối Nước Mắt", được nhà thám hiểm Ibn Batuta nhắc đến và ca tụng trong các sử thi cũng như tiểu thuyết lãng mạn của người Moor.
Bạn giật mình à! Chẳng có gì đâu, chỉ là một chú chim ưng bị chúng ta làm cho hoảng sợ bay đi khỏi tổ của nó. Tòa tháp cổ này là một chốn sinh sôi hoàn hảo cho các loài chim hoang dã; chim nhạn và én xuất hiện vô số ở mọi ngóc ngách, lượn lờ quanh tháp suốt cả ngày dài; trong khi vào ban đêm, khi tất cả các loài chim khác đã đi ngủ, chú cú mèo sầu muộn lại mò ra từ nơi ẩn nấp và cất lên tiếng kêu báo điềm gở từ các bậc tường thành. Hãy kìa, chú chim ưng mà chúng ta vừa làm động ổ đang làu lướt bay vút xuống phía bên dưới, lướt qua những ngọn cây và bay thẳng lên những tàn tích ở phía trên Generalife!
Tôi thấy bạn ngước nhìn lên đỉnh núi tuyết phủ của dãy núi kia, đang tỏa sáng rực rỡ tựa như một áng mây mùa hè trắng muốt giữa bầu trời xanh thẳm. Đó chính là Sierra Nevada, niềm tự hào và hân hoan của Granada; nguồn cội của những luồng gió mát lành và sắc xanh vĩnh cửu, của những mạch nước phun trào và dòng suối chảy quanh năm. Chính dãy núi huy hoàng ấy đã ban tặng cho Granada sự kết hợp của những niềm vui hiếm có ở một thành phố miền nam — thảm thực vật tươi tốt và bầu không khí ôn hòa của xứ ôn đới, hòa quyện với cái nắng rực rỡ mang sức sống mãnh liệt của miền nhiệt đới và sắc xanh không gợn mây của bầu trời phương nam. Chính kho tàng tuyết lơ lửng trên không trung ấy, khi tan chảy tỷ lệ thuận với cái nóng mùa hè ngày một tăng, đã nuôi dưỡng những dòng suối nhỏ chảy qua mọi thung lũng và hẻm núi của vùng Alpuxarras, lan tỏa sắc xanh ngọc lục bảo và sự màu mỡ khắp một chuỗi những thung lũng yên bình và hẻo lánh.
Những ngọn núi ấy hoàn toàn xứng đáng được mệnh danh là vinh quang của Granada. Chúng thống trị toàn bộ xứ Andalusia và có thể được nhìn thấy từ những vùng xa xôi nhất. Người dẫn la cất tiếng chào khi ngắm nhìn những đỉnh núi băng giá của chúng từ vùng đồng bằng oi bức; và người thủy thủ Tây Ban Nha trên boong tàu, lênh đênh ngoài khơi xa trên lòng Địa Trung Hải xanh thẳm, ngắm nhìn chúng với ánh mắt đầy tư lự, hoài niệm về một vùng Granada tươi đẹp và ngân nga nho nhỏ một khúc tình ca cổ xưa về người Moor.
Hãy nhìn về phía nam, dưới chân những ngọn núi ấy là một dải đồi cằn cỗi, nơi một đoàn la dài đang chậm chạp di chuyển. Nơi đây từng là cảnh kết của thời kỳ thống trị theo đạo Hồi. Từ đỉnh của một trong những ngọn đồi ấy, vị vua bất hạnh Boabdil đã quay đầu nhìn lại Granada lần cuối và trút bỏ nỗi thống khổ trong tâm hồn. Đó chính là địa điểm nổi tiếng trong thi ca và truyền thuyết: "Tiếng thở dài cuối cùng của người Moor."
Xa hơn về phía này, những ngọn đồi cằn cỗi ấy thoai thoải đổ xuống vùng Vega trù phú mà ông vừa mới rời khỏi: một chốn hoang dã ngập tràn lùm cây, vườn tược và những vườn cây ăn trái sai trĩu quả, với dòng Xenil uốn lượn tựa dải lụa bạc qua đó, nuôi dưỡng vô số dòng suối nhỏ; những dòng suối này, được dẫn qua các hệ thống kênh rạch cổ xưa của người Moor, giúp cho phong cảnh nơi đây mãi mãi xanh tươi. Nơi đây từng là những chốn bồng lai tiên cảnh, khu vườn và lầu thơ thôn dã mà những người Moor bất hạnh đã chiến đấu bằng một lòng dũng cảm tuyệt vọng để bảo vệ. Ngay cả những túp lều tranh và trang trại thô sơ do những người nông dân sinh sống hiện nay cũng cho thấy, qua những dấu tích của hoa văn Ả Rập và các họa tiết trang trí tinh tế khác, rằng chúng từng là những dinh thự sang trọng vào thời kỳ của người theo đạo Hồi. Kìa, ngay giữa vùng đồng bằng đầy biến động này, có một địa điểm theo một cách nào đó đã gắn kết lịch sử của Thế giới Cũ với Thế giới Mới. Dải tường thành và tháp canh đang lấp lánh dưới ánh nắng ban mai kia chính là thành phố Santa Fe, do các vị quân vương Công giáo xây dựng trong suốt cuộc vây hãm Granada, sau khi một trận hỏa hoạn đã thiêu rụi trại lính của họ. Chính tại những bức tường này, Columbus đã được vị nữ vương anh dũng triệu hồi, và bên trong đó, hiệp ước dẫn đến việc phát hiện ra Thế giới Phương Tây đã được ký kết. Phía sau mũi đất kia về phía tây là cây cầu Pinos, nổi danh với vô số trận chiến đẫm máu giữa người Moor và tín đồ Cơ Đốc giáo. Tại cây cầu này, sứ giả đã bắt kịp Columbus khi ông, trong nỗi tuyệt vọng vì không thể thuyết phục được các quân vương Tây Ban Nha, đang chuẩn bị rời đi để mang dự án thám hiểm của mình đến triều đình Pháp.
Phía trên cây cầu, một dãy núi bao bọc vùng Vega ở phía tây — bức tường thành cổ xưa ngăn cách Granada với các lãnh thổ của người Cơ Đốc giáo. Giữa những đỉnh núi ấy, bạn vẫn có thể nhận ra những thị trấn chiến binh; những bức tường xám xịt và thành trì của chúng trông như hòa làm một với những khối đá mà chúng được xây lên. Thỉnh thoảng, một tòa atalaya đơn độc, hay ngọn tháp canh chót vót trên đỉnh núi, trông như đang dòm ngó từ tận trời cao xuống thung lũng ở cả hai bên. Biết bao lần những ngọn atalaya ấy đã phát tín hiệu, bằng ngọn lửa vào ban đêm hoặc làn khói vào ban ngày, về sự xuất hiện của kẻ thù đang tiến đến! Chính qua một khe núi hiểm trở thuộc các dãy núi này, mang tên đèo Lope, mà các đạo quân Cơ Đốc giáo đã tràn xuống vùng Vega. Vòng qua chân ngọn núi xám xịt và trọc lóc kia (núi Elvira), với mũi đá táo bạo vươn mình vào lòng đồng bằng, các sư đoàn xâm lược sẽ bất ngờ xuất hiện với cờ xí tung bay cùng tiếng trống và kèn rộn rã.
Năm trăm năm đã trôi qua kể từ khi Ismael ben Ferrag, một vị vua người Moor ở Granada, chứng kiến từ chính ngọn tháp này một cuộc xâm lược tương tự và hành động tàn phá đầy ngạo mạn đối với vùng Vega; nhân dịp ấy, ông đã thể hiện một tấm lòng cao thượng đậm chất hiệp sĩ, điều mà người ta thường thấy ở các vị vương công theo đạo Hồi; "những kẻ mà lịch sử," theo lời một nhà văn Ả Rập, "tràn ngập những hành động hào hiệp và nghĩa cử cao đẹp sẽ trường tồn qua mọi thời đại mai sau, và sống mãi trong ký ức của nhân loại." — Nhưng chúng ta hãy ngồi xuống bậc lan can này, và tôi sẽ kể cho bạn nghe giai thoại ấy.
Đó là vào năm hồng ân 1319, khi Ismael ben Ferrag chứng kiến từ ngọn tháp này một trại lính Cơ Đốc giáo trắng xóa cả những sườn đồi của ngọn núi Elvira kia. Các vị vương tử hoàng gia, Don Juan và Don Pedro, những nhiếp chính của xứ Castile trong thời gian vua Alfonso XI còn niên thiếu, đã tàn phá vùng đất từ Alcaudete đến Alcalá la Real, chiếm đoạt lâu đài Illora và phóng hỏa các vùng ngoại ô của nó, và giờ đây họ tiếp tục mang sự tàn phá đầy ngạo mạn đến tận cổng thành Granada, thách thức nhà vua hãy xông ra chiến đấu với họ.
Ismael, dù là một vị hoàng tử trẻ tuổi và dũng cảm, vẫn chần chừ không dám nhận lời thách đấu. Ông chưa có đủ lực lượng trong tay và đang chờ đợi sự chi viện của các đội quân được triệu tập từ những thị trấn lân cận. Các vị hoàng tử Cơ Đốc giáo, hiểu lầm động cơ của ông, đã từ bỏ mọi hy vọng dụ ông ra chiến trận, và sau khi đã thỏa mãn với việc tàn phá, họ nhổ trại và bắt đầu cuộc hành trình trở về nhà. Don Pedro dẫn đầu đội tiền quân, còn Don Juan chỉ huy hậu quân, nhưng cuộc hành quân của họ lại diễn ra trong sự hỗn loạn và vô tổ chức, bởi quân đội mang theo quá nhiều chiến lợi phẩm và tù binh.
Đến lúc này, Vua Ismael đã nhận được số viện binh mong đợi và đặt họ dưới quyền chỉ huy của Osmyn, một trong những vị tướng dũng cảm nhất của ông, rồi phái họ xuất trận để truy sát kẻ thù đến cùng. Đoàn quân Cơ Đốc giáo đã bị bắt kịp tại các hẻm núi. Một cơn hoảng loạn bao trùm lấy họ; họ bị đánh cho đại bại và bị quét sạch qua biên giới với tổn thất vô cùng nặng nề. Cả hai vị hoàng tử đều thiệt mạng. Thi hài của Don Pedro được binh lính của ông mang đi, nhưng thi hài của Don Juan lại thất lạc trong bóng tối của màn đêm. Con trai ông đã viết thư cho vị vua người Moor, khẩn khoản xin được tìm kiếm và đối xử tôn nghiêm với thi hài của cha mình. Ismael ngay lập tức quên mất rằng Don Juan vốn là kẻ thù từng mang sự tàn phá và sỉ nhục đến tận cổng kinh thành của ông; ông chỉ nghĩ về vị hoàng tử ấy như một dũng sĩ hào hoa và một vương tử hoàng gia. Theo lệnh của ông, một cuộc tìm kiếm kỹ lưỡng đã được tiến hành. Thi hài được tìm thấy trong một khe núi và được đưa về Granada. Tại đó, Ismael đã cho quàn thi thể ấy trên một chiếc cáng cao, xung quanh thắp đầy đuốc và nến, ngay trong một trong những sảnh đường của Alhambra này. Osmyn cùng những hiệp sĩ cao quý khác được cử làm đội vệ binh danh dự, và các tù binh người Cơ Đốc giáo được tập hợp lại để cầu nguyện quanh linh cữu.
Trong khi đó, Ismael viết thư cho con trai của Hoàng tử Juan để phái một phái đoàn đến đón thi hài, đảm bảo rằng nó sẽ được bàn giao một cách vẹn toàn. Đến hẹn, một nhóm các hiệp sĩ Cơ Đốc giáo đã đến vì mục đích đó. Họ được Ismael đón tiếp và thết đãi vô cùng trọng thể, và khi họ lên đường mang theo thi hài, đội vệ binh danh dự gồm các hiệp sĩ theo đạo Hồi đã hộ tống đoàn tang lễ ra đến tận biên giới.
Nhưng thế là đủ rồi; — mặt trời đã lên cao vượt qua các đỉnh núi và đang trút trọn vẹn hơi nóng oi ả xuống đầu chúng ta. Phần mái bằng đã bắt đầu nóng rẫy dưới đôi chân ta; hãy rời khỏi nơi đây và tìm lại sự tươi mát dưới những dãy hành lang cạnh Đài phun nước Sư Tử.