Alhambra

Lượt đọc: 62 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Những Nhà Thơ Và Thơ Ca Xứ Andalus Theo Đạo Hồi

❊ ❊ ❊

Trong khoảng thời gian cuối kỳ cư ngụ tại Alhambra, tôi đã nhiều lần được người Moor gốc Tetuan đến thăm, và tôi rất lấy làm thích thú khi cùng ông dạo bước qua các sảnh đường lẫn sân rác, đồng thời nhờ ông giải thích ý nghĩa những dòng chữ khắc tiếng Ả Rập. Ông đã cố gắng hết sức để làm tròn việc đó một cách tận tụy; thế nhưng, dẫu thành công trong việc truyền đạt ý tưởng, ông vẫn đành bất lực trong việc tái hiện nét duyên dáng và vẻ đẹp của ngôn ngữ ấy. Ông bảo rằng hương vị của thơ ca đã phai nhạt đi tất cả khi được chuyển ngữ. Dù vậy, chừng ấy cũng đủ để làm sâu sắc thêm kho tàng những liên tưởng đầy mê hoặc của tôi về tòa công trình kỳ vĩ này. Có lẽ chưa từng có một di tích nào mang đậm dấu ấn của một thời đại và một dân tộc hơn Alhambra: một pháo đài xù xì bên ngoài, một cung điện đắm mình trong hoan lạc bên trong; chiến tranh gầm gừ trên những chiến lũy, còn thơ ca thì thầm trong từng đường nét kiến trúc thần tiên của các sảnh đường. Người ta không khỏi bị cuốn hút vào cõi mộng, trôi về những năm tháng khi miền đất Hồi giáo Tây Ban Nha từng là một ngọn hải đăng rực rỡ giữa lòng châu Âu Ki-tô giáo hãy còn chìm đắm trong u tối; bề ngoài là một thế lực chiến binh dũng mãnh chiến đấu vì sự sinh tồn, bên trong lại là một vương quốc tôn vinh văn chương, khoa học và nghệ thuật; nơi triết học được mài giũa bằng tất cả niềm đam mê, dẫu đôi khi chìm sâu vào những tinh tế và khúc chiết; và nơi những xa hoa trần thế được thăng hoa bởi tư duy cùng trí tưởng tượng.

Thơ ca Ả Rập, theo sử sách ghi lại, đã đạt đến đỉnh cao huy hoàng dưới triều đại nhà Ommiades ở Tây Ban Nha, những bậc quân vương từng nắm giữ quyền lực và sự tráng lệ của vương triều Caliph phương Tây tại Cordova suốt một thời gian dài. Hầu hết các vị vua thuộc dòng dõi lừng lẫy ấy bản thân cũng là những nhà thơ. Một trong những vị vua cuối cùng trong số đó là Mahomed ben Abderahman. Ông sống một cuộc đời xa hoa như bậc vương tôn công tử trong cung điện và khu vườn Azahara nổi tiếng, vây quanh mình bởi tất cả những gì có thể kích thích trí tưởng tượng và làm say đắm các giác quan. Cung điện của ông là chốn hội tụ của các tao nhân mặc khách. Tể tướng của ông, Ibn Zeydun, được ca tụng là Horace của xứ Hồi giáo Tây Ban Nha nhờ những vần thơ tuyệt mỹ từng được ngâm vịnh say sưa ngay cả chốn thâm cung của các vị Caliph phương Đông. Vị tể tướng đã đem lòng yêu đắm đuối công chúa Walada, con gái của Mahomed. Nàng chính là thần tượng chốn triều đình của vua cha, một nữ thi sĩ tài hoa bậc nhất, nổi tiếng cả về nhan sắc lẫn trí tuệ. Nếu Ibn Zeydun là Horace của xứ Hồi giáo Tây Ban Nha, thì nàng chính là Sappho của xứ sở ấy. Công chúa trở thành nguồn cảm hứng cho những vần thơ nồng cháy nhất của vị tể tướng; đặc biệt là bức thư ngỏ nổi tiếng mang tên risáleh gửi cho nàng, mà sử gia Ash-Shakandi khẳng định rằng chưa từng có tác phẩm nào sánh kịp về sự dịu dàng và u buồn. Liệu nhà thơ có tìm thấy hạnh phúc trong tình yêu ấy hay không, những tài liệu tôi tham khảo không nhắc tới; chỉ biết có sử gia hé lộ rằng công chúa kín đáo chẳng kém gì nhan sắc của nàng, từng khiến không ít kẻ si tình phải thở dài trong vô vọng. Quả thực, thời kỳ ngự trị của tình yêu và thơ ca chốn hoa lệ Zahara chẳng mấy chốc đã khép lại bởi một cuộc nổi dậy của quần chúng. Mahomed cùng gia quyển phải tìm đường trốn chạy đến pháo đài Ucles, gần Toledo, để rồi bị tên Alcayde phản bội đầu độc tại đó; và cứ thế, một trong những dòng dõi cuối cùng của nhà Ommiades đã diệt vong.

Sự sụp đổ của triều đại huy hoàng từng quy tụ mọi tinh hoa về Cordova ấy lại mở ra một thời kỳ thuận lợi cho nền văn chương nói chung của xứ Morisco Tây Ban Nha.

“Sau khi chiếc vòng cổ bị đứt và những hạt ngọc vương vãi khắp nơi,” sử gia Ash-Shakandi viết, “các vị vua của những tiểu quốc đã tự chia sẻ cho nhau gia tài của dòng họ Beni Ommiah.”

Họ ganh đua nhau biến kinh đô của mình thành chốn hội tụ của các nhà thơ cùng bậc hiền triết, đồng thời ban thưởng cho họ sự hào phóng vô bờ bến. Tiêu biểu cho dòng chảy ấy là các vị vua người Moor ở Seville thuộc dòng dõi Beni Abbad lừng lẫy, “nơi,” theo lời cùng vị tác giả nọ, “trú ngụ của hoa trái, cọ và thạch lựu; nơi trở thành trung tâm của tài hùng biện trong cả văn xuôi lẫn thơ ca; nơi mỗi ngày trôi qua dưới triều đại họ đều là một khúc ca khải hoàn trang nghiêm; nơi lịch sử ngập tràn những nghĩa cử cao đẹp và chiến công hiển hách, những điều sẽ còn trường tồn cùng năm tháng và sống mãi trong ký ức loài người!”

Dẫu vậy, chẳng có nơi nào gặt hái được nhiều thành tựu về mặt văn minh và tinh tế từ sự sụp đổ của vương triều Caliph phương Tây lớn lao hơn Granada. Nơi đây kế thừa sự tráng lệ của Cordova, đồng thời vượt trội hơn hẳn về vẻ đẹp nên thơ của địa thế. Khí hậu ôn hòa, nơi cái nóng bức gay gắt của mùa hè phương Nam được xoa dịu bởi những làn gió từ các dãy núi phủ đầy tuyết trắng; sự yên bình đắm say của những thung lũng cùng sự xanh tươi rậm rạp của các lùm cây và khu vườn – tất cả đều đánh thức những cảm xúc hân hoan, hướng tâm hồn con người về với tình yêu và thi ca. Chính vì thế mà số lượng các nhà thơ viết về tình ái nở rộ tại Granada nhiều vô kể. Cũng chính từ đây sinh ra những khúc ca ái tình phảng phất hương vị của tình yêu và chiến trận, khoác lên tinh thần hiệp sĩ một vẻ đẹp duyên dáng bao trùm những cuộc giao tranh khốc liệt. Những bản ballad ấy, cho đến nay vẫn là niềm tự hào và say mê của văn học Tây Ban Nha, kỳ thực chỉ là tiếng vang của những khúc ca tình ái và hiệp sĩ từng làm say lòng triều đình Hồi giáo Andalus; và chính trong đó, một nhà nghiên cứu lịch sử cận đại về Granada đã tìm thấy cội nguồn của thể thơ rima Castellana cùng khuôn mẫu của “nghệ thuật tao nhã” từ các thi sĩ hát rong.[20]

Thơ ca được trân trọng vun đắp ở Granada bởi cả nam lẫn nữ. “Nếu Allah,” Ash-Shakandi viết, “không ban ơn phước nào khác cho Granada ngoài việc biến nơi đây thành quê hương của vô số nữ thi sĩ, thì điều đó thôi cũng đủ làm nên vinh quang cho vùng đất này.”

Một trong những người nổi danh nhất trong số đó là Hafsah; theo lời các nhà biên niên sử cổ đại, nàng nổi tiếng bởi nhan sắc, tài năng, dòng dõi quý phái và cả sự giàu sang. Những gì còn sót lại từ gia tài thơ ca của nàng chỉ là một vài vần thơ gửi cho người tình Ahmed, gợi nhắc về một buổi tối dạo chơi bên nhau trong khu vườn Maumal.

“Allah đã ban cho chúng ta một đêm dài hạnh phúc, điều Người chưa từng rủ lòng thương đối với kẻ ác nhân và bỉ ổi. Chúng ta đã ngắm nhìn những hàng cây trắc bá ở Maumal cúi đầu dịu dàng trước ngọn gió núi,—ngọn gió thơm ngát mang hương hoa cẩm chướng; chim bồ câu thì thầm lời yêu đương giữa những tán lá; ngọn húng quế ngọt ngào nghiêng cành bên dòng suối trong vắt.”

Khu vườn Maumal vốn nổi tiếng trong cộng đồng người Moor bởi những dòng suối nhỏ, đài phun nước, muôn hoa khoe sắc và trên hết là những hàng cây trắc bá. Tên của khu vườn bắt nguồn từ một vị tể tướng dưới triều đại Abdallah, cháu nội của Aben Habuz và là Quốc vương Granada. Dưới thời trị vì của vị tể tướng này, nhiều công trình công cộng hoành tráng đã được xây dựng. Ông cho kiến thiết một hệ thống dẫn nước từ các ngọn núi Alfacar để tưới mát cho những ngọn đồi cùng vườn tược nằm về phía bắc thành phố. Ông cho trồng một con đường đi bộ rợp bóng cây trắc bá, và “kiến tạo nên những khu vườn tuyệt mỹ để xoa dịu tâm hồn u uất của người Moor.” “Cái tên Maumal,” Alcántara viết, “xứng đáng được khắc ghi tại Granada bằng những chữ cái bằng vàng.” Có lẽ cái tên ấy được gìn giữ trọn vẹn nhất chính nhờ việc gắn liền với khu vườn do ông tự tay trồng; và qua những vần thơ của Hafsah. Biết bao lần, chỉ một lời nói vô tình từ một nhà thơ cũng đủ mang lại sự bất tử!

Có lẽ độc giả sẽ cảm thấy tò mò muốn tìm hiểu đôi điều về câu chuyện giữa Hafsah và người tình của nàng, những con người gắn liền với một trong những thắng cảnh tuyệt diệu nhất của Granada. Dưới đây là toàn bộ những chi tiết tôi đã chắt lọc được từ bóng tối và sự lãng quên đã vùi lấp đi cả những cái tên cùng thiên tài rực rỡ nhất của xứ Hồi giáo Tây Ban Nha.

Ahmed và Hafsah sống vào thế kỷ thứ sáu theo lịch Hegira; tức thế kỷ thứ mười hai theo Công lịch. Ahmed là con trai của vị Alcayde xứ Alcala la Real. Cha ông vốn định hướng cho ông theo đuổi con đường binh nghiệp và chính sự, từng muốn đưa ông lên làm phó tướng; thế nhưng chàng thanh niên lại mang tâm hồn thi sĩ, chuộng một đời sống nhàn tản bên sách vở giữa chốn thiên thai Granada. Tại đây, ông vây quanh mình bởi những tác phẩm nghệ thuật tinh tế và những trước tác của các bậc hiền nhân; ông chia đều thời gian cho việc nghiên cứu và những cuộc vui tao nhã. Ông yêu thích các môn thể thao săn bắn, nuôi ngựa, chim ưng cùng chó săn. Ông đắm mình trong văn chương, nổi danh nhờ uyên bác, và những sáng tác văn xuôi lẫn thơ ca của ông được ca tụng vì vẻ đẹp ngôn từ, trở thành câu cửa miệng của tất cả mọi người.

Với một trái tim đa cảm, dễ rung động trước nhan sắc phái đẹp, ông đã trở thành người tình trung thành của Hafsah. Tình cảm ấy là từ hai phía, và có lẽ đây là lần hiếm hoi con đường tình duyên chân chính lại trải một màu hồng bằng phẳng đến thế. Cả hai người đều đang ở độ tuổi thanh xuân, tương xứng về tài năng, danh vọng, gia thế lẫn tài sản, vừa say đắm trước thiên tài lẫn diện mạo của nhau, lại cùng sinh sống trên một mảnh đất được sinh ra để trở thành vương quốc của tình yêu và thơ ca. Giữa họ duy trì một sự xướng họa thi ca mang lại niềm hạnh phúc khôn tả cho cả Granada. Họ liên tục trao đổi cho nhau những vần thơ và thư từ; “thơ ca của họ,” nhà văn người Ả Rập Al Makkari nhận xét, “tựa như tiếng kêu của loài chim bồ câu.”

Đúng lúc hạnh phúc đang ở độ viên mãn nhất thì bộ máy cai trị ở Granada có sự thay đổi. Đó là thời kỳ mà người Almohades, một bộ tộc Berber từ dãy núi Atlas, giành được quyền kiểm soát xứ Hồi giáo Tây Ban Nha và dời đô từ Cordova về Morocco. Quốc vương Abdelmuman cai trị Tây Ban Nha thông qua các quan tổng đốc Wali và Alcayde; và con trai ông, Sidi Abu Said, được bổ nhiệm làm Wali xứ Granada. Ông trị vì nhân danh phụ vương với sự xa hoa, tráng lệ bậc đế vương cùng quyền lực chuyên chế. Vốn là một kẻ tha hương trên mảnh đất này, lại mang dòng máu Moor, ông tìm cách củng cố quyền lực bằng cách quy tụ những nhân vật có ảnh hưởng trong cộng đồng gốc Ả Rập; và vì mục đích đó, ông đã chọn Ahmed, người lúc bấy giờ đang ở đỉnh cao danh vọng và được lòng dân chúng, làm tể tướng của mình. Ahmed vốn muốn từ chối chức vị này, nhưng vị Wali tỏ ra vô cùng quả quyết. Những công việc triều chính khiến ông thấy ngột ngạt và ông căm ghét sự trói buộc ấy. Trong một chuyến đi săn chim cùng những người bạn tâm giao phóng túng, ông buông thả theo dòng cảm xúc thi ca, vui sướng vì đã phá bỏ được xiềng xích của một ông chủ độc tài chẳng khác nào con chim ưng bứt đứt sợi dây buộc của người huấn luyện để bay theo những khát vọng cao xa của tâm hồn.

Những lời nói ấy đã đến tai Sidi Abu Said. “Ahmed,” kẻ chỉ điểm tâu lại, “đang khinh miệt sự kìm kẹp và chế nhạo quyền lực của ngài.” Nhà thơ lập tức bị cách chức. Việc mất đi một chức vị phiền toái chẳng phải nỗi buồn gì với một kẻ có tâm hồn phóng khoáng như ông; thế nhưng chẳng mấy chốc ông đã khám phá ra nguyên nhân thực sự đằng sau lệnh sa thải ấy. Vị Wali chính là tình địch của ông. Ông ta đã nhìn thấy Hafsah và đem lòng mê đắm nàng. Tệ hơn nữa, bản thân Hafsah cũng bị lóa mắt trước cuộc chinh phục mà vị quyền lực kia mang lại.

Ban đầu, Ahmed xem nhẹ mọi chuyện bằng thái độ chế giễu; ông khơi lại sự tị hiềm vốn tồn tại giữa hai dòng tộc Ả Rập và Moor. Sidi Abu Said vốn sở hữu làn da ngăm đen. “Làm sao nàng có thể chịu đựng được gã da đen đó chứ?” ông khinh miệt nói. “Thề có Allah, chỉ với hai mươi đồng dinar là ta có thể mua cho nàng một kẻ tốt hơn hắn ngoài chợ nô lệ rồi.”

Những lời chế giễu ấy đã lọt đến tai Sidi Abu Said và gieo mầm thù hận sâu sắc trong lòng ông ta.

Có những lúc, Ahmed lại chìm đắm trong đau khổ và dịu dàng, hoài niệm về những ngày tháng hạnh phúc đã qua, trách cứ Hafsah vì sự đổi dạ thay lòng, đồng thời cất lên những lời cảnh báo đầy tuyệt vọng rằng chính nàng sẽ là nguyên nhân dẫn đến cái chết của ông. Thế nhưng những lời ấy đều ngoài tai. Ý niệm được làm người tình của con trai Quốc vương đã hoàn toàn chiếm lấy tâm trí nữ thi sĩ.

Bị cơn ghen tuông và tuyệt vọng làm cho mù quáng, Ahmed tham gia vào một âm mưu chống lại triều đình đương nhiệm. Âm mưu bị bại lộ, những kẻ phản loạn tháo chạy khỏi Granada. Một số trốn thoát được lên một lâu đài trên núi, riêng Ahmed tìm đường chạy trốn về Malaga, nơi ông ẩn náu với ý định lên tàu sang Valencia. Thế nhưng ông đã bị phát hiện, bị trúng xiềng xích gông cùm và ném vào một ngục tối, chờ đợi phán quyết từ Sidi Abu Said.

Ông được một người cháu đến thăm trong ngục, người sau này đã ghi chép lại cuộc gặp gỡ ấy. Chàng thanh niên đã rơi nước mắt khi chứng kiến người bác khả kính của mình, dạo trước từng vinh hiển và quyền quý nhường ấy, nay lại bị xiềng xích chẳng khác nào trọng tội.

“Sao cháu lại khóc?” Ahmed cất lời. “Những giọt nước mắt ấy là dành cho ta ư? Cho một kẻ từng tận hưởng tất cả những gì thế gian này có thể ban tặng? Đừng khóc vì ta. Ta đã có phần hạnh phúc của riêng mình; đã từng yến tiệc những món ngon vật lạ; từng uống thứ nước trong vắt từ những chiếc cốc pha lê; từng ngủ trên những chiếc giường êm ái nhất; từng khoác lên mình những tấm lụa là gấm vóc xa hoa nhất; từng cưỡi những con tuấn mã nhanh nhất; từng tận hưởng tình yêu của những mỹ nhân kiều diễm nhất. Đừng khóc vì ta. Biến cố hiện tại của ta chẳng qua chỉ là quy luật tất yếu của số mệnh. Ta đã phạm những tội ác khiến ơn ân xá trở thành điều không tưởng. Ta phải đón nhận sự trừng phạt của mình thôi.”

Linh cảm của ông hoàn toàn chính xác. Sự trả thù của Sidi Abu Said chỉ có thể được xoa dịu bằng máu của tình địch, và bất hạnh thay, Ahmed đã bị hành quyết bằng cách chặt đầu tại Malaga vào tháng Jumadi, năm 559 theo lịch Hegira (tháng Tư năm 1164). Khi tin dữ truyền đến tai Hafsah kẻ dạ sắt lòng son thay đổi, nàng bàng hoàng chìm đắm trong đau đớn và hối hận, khoác lên mình tang phục; nàng nhớ lại những lời cảnh báo thuở nào của ông và tự dằn vặt bản thân chính là nguyên nhân gây ra cái chết ấy.

Về cuộc đời sau này của Hafsah, tôi không tìm được thêm manh mối nào khác ngoài việc nàng qua đời tại Morocco vào năm 1184, sống lâu hơn cả hai người tình của mình, bởi Sidi Abu Said đã chết vì dịch hạch tại Morocco vào năm 1175. Dấu tích duy nhất về quãng thời gian ông cư ngụ tại Granada còn sót lại là một cung điện do ông cho xây dựng bên bờ sông Xenil. Khu vườn Maumal, nơi chứng kiến tuổi trẻ của Ahmed và Hafsah, nay đã không còn tồn tại. Vị trí của nó giờ đây chỉ có thể được tìm thấy bởi các nhà khảo cổ qua những trang nghiên cứu thi ca.[21]

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.