[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: NONE
Mateo Ximenes, người hầu tận tụy kiêm hướng dẫn viên rách rưới thủa nào của tôi, có một niềm đam mê khờ khạo đến tội nghiệp dành cho các dịp lễ hội và ngày nghỉ, và chẳng bao giờ tỏ ra hùng biện bằng khi tỉ mỉ kể về các ngày lễ dân sự lẫn tôn giáo ở Granada. Trong suốt những ngày chuẩn bị cho lễ Corpus Christi hằng năm của người Công giáo, y cứ dao động không ngừng giữa cung điện Alhambra và thành phố nằm phía dưới, hằng ngày mang lên cho tôi tin tức về những sự chuẩn bị hoành tráng đang diễn ra, đồng thời tìm đủ mọi cách — dù vô ích — nhằm dụ dỗ tôi rời khỏi chốn ẩn náu mát mẻ thoáng đãng của mình để xuống dưới đó mục sở thị. Cuối cùng, vào đêm trước của ngày hội trọng đại ấy, tôi đã nhượng bộ trước những lời nài nỉ của y và bước xuống từ những sảnh đường vương giả của Alhambra dưới sự hộ tống của y, y như cách mà vị hoàng đế ưa phiêu lưu Haroun Alraschid thuở xưa từng bước dưới sự bảo giá của Đại tể tướng Giaffar. Dù trời vẫn chưa chợp tối, các cổng thành đã sớm đông nghịt những dân làng mặc trang phục rực rỡ đến từ vùng núi và những người nông dân da rám nắng ở thung lũng Vega. Granada từ trước đến nay vẫn luôn là điểm tụ họp của một vùng núi non rộng lớn, nơi ken dày các thị trấn và làng mạc. Dưới thời thống trị của người Moor, giới hiệp sĩ của vùng này từng tề tựu về đây để tham gia vào những lễ hội lộng lẫy và mang dáng dấp bán khai của quảng trường Vivarrambla, và cho đến tận ngày nay, tầng lớp ưu tú của cư dân nơi đây vẫn kéo về đây để hòa mình vào các nghi lễ trang nghiêm của Giáo hội. Thật vậy, nhiều sơn dân đến từ vùng Alpuxarras và Sierra de Ronda, những người giờ đây cúi đầu trước thánh giá với tư cách là những tín đồ Công giáo nhiệt thành, vẫn mang trên mình dấu ấn về nguồn gốc Moor và đích thực là hậu duệ của những kẻ bề tôi sớm thay lòng đổi dạ dưới thời Boabdil.
Dưới sự dẫn dắt của Mateo, tôi len lỏi qua những con đường đã nườm nượp dòng người đi trẩy hội để tiến vào quảng trường Vivarrambla, cái không gian rộng lớn từng chứng kiến bao màn đấu thương và hội hè được ca tụng biết bao lần trong các khúc ca dân gian về tình yêu và hiệp sĩ của người Moor. Một dãy hành lang hoặc hiên có mái che bằng gỗ đã được dựng lên dọc theo các mặt của quảng trường để phục vụ cho đoàn rước tôn giáo hoành tráng vào ngày hôm sau. Nơi đây được thắp sáng rực rỡ để làm lối đi dạo trong đêm; và các ban nhạc được bố trí trên ban công ở cả bốn mặt tiền của quảng trường. Toàn bộ tầng lớp thượng lưu và giai nhân tài sắc của Granada, toàn thể những cư dân có diện mạo khả ái hoặc xiêm y lộng lẫy muốn trưng diện đều đổ xô về dãy hành lang này, đi dạo vòng quanh quảng trường Vivarrambla hết lượt này đến lượt khác. Nơi đây cũng là chốn tụ hội của các chàng trai cô gái nhà quê mang phong cách Majo và Maja, những đôi nam thanh nữ tú thôn dã với vóc dáng chuẩn mực, ánh mắt sắc sảo và trang phục Andalucia rực rỡ; một số trong số họ đến từ chính vùng Ronda, thành lũy kiên cố chốn non cao vốn nổi tiếng với những kẻ buôn lậu, võ sĩ đấu bò và những giai nhân tuyệt sắc.
Trong khi dòng người tấp nập nhưng muôn hình vạn trạng ấy liên tục di chuyển không ngừng nghỉ trên hành lang, thì khu vực trung tâm quảng trường lại thuộc về những người nông dân đến từ vùng quê lân cận; những con người chẳng màng trưng diện mà chỉ đến để tận hưởng niềm vui bình dị, chân chất. Cả quảng trường ngập tràn bóng dáng họ; tụ tập thành từng nhóm gia đình và xóm giềng riêng biệt giống như những trại của người du mục, có kẻ đang lắng nghe câu chuyện cổ tích được ngâm nga kéo dài theo tiếng đàn ghi-ta lanh lảnh; có nhóm đang rôm rả trò chuyện; có kẻ đang nhún nhảy theo nhịp gõ của thẻ mộc bản. Khi tôi len lỏi qua khu vực đông đúc này với Mateo bám sát gót, thỉnh thoảng tôi lại đi ngang qua một nhóm người nhà quê đang ngồi bệt trên mặt đất, thưởng thức bữa ăn đạm bạc nhưng vui vẻ. Nếu họ bắt gặp ánh mắt tôi khi tôi thẩn thơ bước qua, họ hầu như không bao giờ quên mời tôi dùng chung món ăn đơn sơ của mình. Thói quen hiếu khách này, được thừa hưởng từ những kẻ xâm lược theo đạo Hồi và bắt nguồn từ những lều trại của người Ả Rập, là nét văn hóa phổ biến trên khắp vùng đất này và được tuân thủ bởi cả những người Tây Ban Nha nghèo khó nhất.
Khi đêm dần buông xuống, không khí vui tươi náo nhiệt thưa dần trong các dãy hành lang; các ban nhạc ngừng chơi và đám đông rực rỡ tản mác ra về nhà. Khu vực trung tâm quảng trường vẫn còn rất đông người, và Mateo quả quyết với tôi rằng phần lớn những người nông dân — đàn ông, phụ nữ và trẻ em — sẽ qua đêm ở đó, ngủ ngay trên nền đất trống dưới vòm trời lồng lộng. Thật vậy, một đêm mùa hè ở vùng khí hậu ưu đãi này chẳng cần đến mái che; và chiếc giường ngủ là thứ xa xỉ mà nhiều người nông dân dẻo dai của Tây Ban Nha chưa bao giờ được hưởng thụ, thậm chí có kẻ còn tỏ ra khinh miệt nó. Người Tây Ban Nha bình dân chỉ cần quấn mình trong chiếc áo choàng màu nâu, ngả lưng lên tấm thảm trải lừa hoặc tấm vải lót yên ngựa là có thể ngủ say sưa, được phục vụ một cách xa hoa chẳng kém gì nếu có thêm chiếc yên ngựa làm gối. Chẳng mấy chốc, những lời Mateo nói đã thành sự thật; đám đông nông dân rúc xuống mặt đất để chợp mắt qua đêm, và đến nửa đêm, khung cảnh ở Vivarrambla trông chẳng khác nào một trại quân dã chiến.
Sáng hôm sau, được Mateo tháp tùng, tôi quay lại quảng trường lúc mặt trời mọc. Nơi đây vẫn còn vương vấn từng nhóm người đang ngủ say: có kẻ đang nghỉ ngơi sau những vũ điệu và cuộc vui thâu đêm; kẻ khác, những người vừa rời làng sau giờ làm việc vào ngày hôm trước và phải lê bước đi bộ suốt phần lớn ban đêm, đang tranh thủ ngủ một giấc thật sâu để lấy lại sức cho các lễ hội trong ngày. Rất nhiều người từ miền núi và những ngôi làng xa xôi ở đồng bằng, những kẻ đã lên đường từ trong đêm, vẫn tiếp tục lục tục kéo đến cùng vợ con. Ai nấy đều phấn chấn khôn tả; chào hỏi lẫn nhau và trao nhau những câu nói đùa cợt tếu táo. Sự ồn ào vui tươi càng lúc càng gia tăng khi trời đứng bóng. Lúc này, các phái đoàn từ khắp các làng quê bắt đầu đổ xô qua các cổng thành và diễu hành qua các con đường phố xá, chuẩn bị hòa vào đoàn rước lớn. Dẫn đầu các phái đoàn làng xã này là các vị linh mục của họ, mang theo cờ hiệu, thánh giá riêng cùng các bức tượng Đức Mẹ và các vị thánh bổn mạng; tất cả đều là những niềm kiêu hãnh và sự ganh đua lớn lao giữa chốn thôn quê. Cảnh tượng ấy giống hệt như những buổi tụ họp hiệp sĩ thời cổ đại, khi mỗi thị trấn và ngôi làng đều cử các thủ lĩnh, chiến binh và cờ hiệu của mình về để bảo vệ kinh đô hoặc tô điểm cho các lễ hội nơi đây.
Cuối cùng, tất cả các Phân đội đa dạng ấy đã tụ hội thành một cuộc diễu hành hoành tráng, chậm rãi vòng quanh quảng trường Vivarrambla và qua những con đường chính, nơi mọi ô cửa sổ và ban công đều được treo thảm thêu lộng lẫy. Góp mặt trong đoàn rước này có đủ các dòng tu tôn giáo, các nhà chức trách dân sự và quân sự, cùng những nhân vật chủ chốt của các giáo xứ và làng mạc: mọi nhà thờ và tu viện đều đóng góp cờ hiệu, tượng thánh, thánh tích và dốc cạn tài sản của mình cho dịp lễ trọng này. Đi ở trung tâm đoàn rước là vị tổng giám mục, bước đi dưới một tán lọng bằng lụa damask và được bao quanh bởi các bậc phẩm trật thấp hơn cùng tùy tùng của họ. Toàn bộ đoàn người chuyển động theo tiếng ngân vang và nhịp điệu của vô số ban nhạc, rồi băng qua giữa một biển người vô tận nhưng tĩnh lặng để tiến thẳng về phía nhà thờ lớn.
Tôi không khỏi bàng hoàng trước những đổi thay của thời gian và phong tục khi chứng kiến đoàn rước mang đậm màu sắc tu viện này diễu qua Vivarrambla, cội nguồn xưa kia của sự xa hoa và tinh thần hiệp sĩ theo đạo Hồi. Sự tương phản ấy quả thực đã đập vào mắt người quan sát thông qua những vật trang trí tại quảng trường. Toàn bộ mặt tiền của dãy hành lang bằng gỗ dựng lên để phục vụ đoàn rước, kéo dài tới vài trăm thước, được bọc vải canvas, trên đó một họa sĩ vô danh nhưng đầy lòng yêu nước đã vẽ theo hợp đồng một loạt cảnh tượng và chiến tích chính yếu của cuộc chinh phạt, đúng như ghi chép trong sử thi và tiểu thuyết lãng mạn. Cứ thế, những truyền thuyết lãng mạn của Granada hòa quyện vào mọi ngóc ngách và được giữ cho luôn tươi mới trong tâm thức cộng đồng.
Khi chúng tôi thong thả quay trở lại cung điện Alhambra, Mateo đang ở trong tâm trạng phấn chấn và cực kỳ ba hoa. “Ah, Señor,” y kêu lên, “chẳng có nơi nào trên thế giới này sánh được với Granada về những buổi lễ hoành tráng (funciones grandes); người ta chẳng cần tốn một xu cho việc giải trí ở đây, mọi thứ đều được dâng hiến miễn phí cho họ.” Pero, el dia de la Toma! Ah, Señor! el dia de la Toma! “Nhưng còn ngày Thất thủ! Ồ, Señor, ngày Thất thủ!” — đó mới chính là ngày vĩ đại tột đỉnh làm thỏa mãn mọi quan niệm về hạnh phúc hoàn hảo của Mateo. Ngày Dia de la Toma, theo tôi được biết, chính là lễ kỷ niệm chiến thắng chiếm lấy hoặc tiếp quản Granada của đại quân Ferdinand và Isabella.
Vào ngày hôm đó, theo lời Mateo, toàn bộ thành phố chìm đắm trong những cuộc ăn chơi trác táng. Chiếc chuông báo động lớn trên tháp canh của cung điện Alhambra (la Torre de la vela) ngân lên những hồi chuông vang dội từ sáng đến tối; âm thanh ấy lan tỏa khắp thung lũng Vega và vọng lại dọc theo các dãy núi, triệu tập dân chúng gần xa về tham gia lễ hội ở kinh đô. “Hạnh phúc thay thiếu nữ nào,” Mateo nói, “chộp lấy được cơ hội gióng lên chiếc chuông ấy; đó là một thứ bùa hộ mệnh đảm bảo sẽ lấy được chồng trong năm.”
Suốt cả ngày hôm đó, cung điện Alhambra mở cửa rộng rãi đón công chúng. Các sảnh đường và sân trong của nơi này, nơi các vị quân vương người Moor từng trị vì, vang vọng tiếng đàn ghi-ta và thẻ mộc bản, trong khi những nhóm người vui tươi trong trang phục kỳ ảo của xứ Andalusia đang biểu diễn những điệu nhảy truyền thống được thừa kế từ người Moor.
Một đám rước lớn, tượng trưng cho sự tiếp quản thành phố, di chuyển qua các tuyến phố chính. Lá cờ của Ferdinand và Isabella, bảo vật vô giá của cuộc Chinh phạt, được mang ra từ nơi cất giữ và được rước đi trong sự khải hoàn bởi Alferez mayor, tức vị đại tiêu chủ. Chiếc bàn thờ dã chiến di động, thứ luôn theo chân các vị quân vương trong mọi chiến dịch, được chuyển vào nhà nguyện hoàng gia của nhà thờ lớn và đặt trước lăng mộ của họ, nơi những bức tượng điêu khắc bằng đá cẩm thạch của họ đang nằm đó. Thánh lễ long trọng sau đó được cử hành để tưởng nhớ cuộc Chinh phạt; và tại một thời điểm nhất định trong buổi lễ, vị Alferez mayor đội mũ lên đầu và giương cao lá cờ bên trên lăng mộ của những bậc chinh phạt.
Một kỷ vật kỳ quặc hơn nữa của cuộc Chinh phạt được trưng bày vào buổi tối tại nhà hát. Một vở kịch dân gian được trình diễn mang tên Ave Maria, xoay quanh chiến tích lẫy lừng của Hernando del Pulgar, người được mệnh danh là “el de las Hazañas” (kẻ lập những chiến công), một chiến binh liều lĩnh và là người anh hùng được dân chúng Granada hết mực ái mộ. Trong thời gian diễn ra cuộc vây hũy, các hiệp sĩ trẻ tuổi người Moor và Tây Ban Nha thường thi thố với nhau qua những lời khoác lác ngông cuồng. Có lần, Hernando del Pulgar này, dẫn đầu một nhúm binh sĩ, đã đột nhập vào Granada trong đêm khuấy khoắt, dùng dao găm đóng đinh tấm bảng khắc dòng chữ Ave Maria lên cổng của ngôi đền thờ chính — một minh chứng cho việc ông đã dâng hiến nó cho Đức Mẹ — và rút lui an toàn.[15]
Trong khi các hiệp sĩ người Moor thán phục chiến cú táo bạo này, họ cũng cảm thấy có nghĩa vụ phải trả đũa. Do đó, vào ngày hôm sau, Tarfé, một trong những tay gộc kiệt xuất nhất trong số họ, đã diễu hành trước đại quân Thiên Chúa giáo, kéo theo chiếc bảng mang dòng chữ thiêng liêng Ave Maria ở đuôi ngựa. Chính nghĩa của Đức Mẹ ngay lập tức được Garcilaso de la Vega đứng lên bảo vệ, người đã hạ sát tên người Moor trong một trận đấu tay đôi và giương cao tấm bảng trong niềm sùng kính và khải hoàn trên đầu ngọn giáo của mình.
Vở kịch dựa trên chiến tích này cực kỳ được lòng dân thường. Dù đã được trình diễn từ thủa xửa thủa xưa, nó chưa bao giờ thất bại trong việc thu hút những đám đông khán giả, những người hoàn toàn đắm chìm và mê mẩn vào thế giới ảo ảnh của sân khấu. Khi người anh hùng Pulgar yêu quý của họ sải bước với vô số lời lẽ hùng hồn ngay giữa lòng kinh đô của người Moor, ông được cổ vũ bằng những tiếng hô vang đầy nhiệt huyết; và khi ông đóng chiếc đinh giữ tấm bảng lên cánh cửa đền thờ, nhà thờ dường như rung chuyển bởi những tràng pháo tay sấm dậy. Mặt khác, những diễn viên kém may mắn thủ vai người Moor phải hứng chịu cơn thịnh nộ của quần chúng; đôi khi sự phẫn nộ ấy chẳng kém gì cơn giận của vị Hiệp sĩ xứ Lamanche trước gánh múa rối của Gines de Passamonte; bởi vì, khi tên ngoại đạo Tarfé giật tấm bảng xuống để buộc vào đuôi ngựa của hắn, một số khán giả đã phẫn nộ đứng bật dậy, sẵn sàng chồm lên sân khấu để trả thù cho sự sỉ nhục đối với Đức Mẹ.
Nhân tiện xin nhắc lại, hậu duệ trực hệ bằng xương bằng thịt của Hernando del Pulgar chính là Hầu tước de Salar. Với tư cách là đại diện hợp pháp của vị anh hùng liều lĩnh ấy, đồng thời để tưởng thưởng và kỷ niệm chiến tích của vị anh hùng vừa nhắc đến trên đây, ông được thừa kế quyền bước vào nhà thờ lớn vào những dịp nhất định trên lưng ngựa; được ngồi bên trong khu vực ca đoàn, và được đội mũ lên đầu vào thời điểm dâng lễ thánh thể, mặc dù những đặc quyền này thường xuyên bị giới giáo sĩ tranh chấp một cách ngoan cố. Tôi thỉnh thoảng có dịp gặp ông trong các buổi giao thiệp xã hội; ông là một thanh niên trẻ tuổi, có diện mạo và cung cách dễ chịu, với đôi mắt đen láy rực sáng dường như ẩn chứa chút ngọn lửa nhiệt huyết của tổ tiên mình. Trong số các bức tranh được trưng bày tại Vivarrambla vào dịp lễ Corpus Christi, có những bức phác họa một cách sống động các chiến tích của người anh hùng dòng tộc này. Một lão gia nhân tóc bạc phơ của gia tộc Pulgar đã rơi nước mắt khi ngắm nhìn chúng, rồi vội vã chạy về nhà để thông báo cho hầu tước. Sự nhiệt tình và hăng hái thái quá của lão gia nhân chỉ khơi gợi một nụ cười nhẹ từ người chủ trẻ tuổi của mình; đoạn, quay sang người anh em của hầu tước, với sự tự do vốn được dung thứ ở Tây Ban Nha dành cho những kẻ ăn kẻ ở lâu năm trong gia đình, lão kêu lên: “Nào, thưa Ngài, ngài còn chu đáo hơn cả huynh trưởng của mình; hãy đến mà ngắm nhìn tổ tiên của ngài trong toàn bộ vinh quang đi chứ!”
Để noi gương ngày lễ Dia de la Toma vĩ đại ấy của Granada, hầu như mọi ngôi làng và thị trấn nhỏ bé nào chốn non cao cũng đều có ngày lễ kỷ niệm của riêng mình, tưởng nhớ bằng vẻ trang hoàng thô mộc cùng những nghi thức vụng về ngày thoát khỏi ách thống trị của người Moor. Vào những dịp này, theo lời Mateo, một dạng “phục sinh” của áo giáp và vũ khí cổ lại diễn ra; những thanh kiếm hai lưỡi ngoại cỡ, những khẩu súng hỏa mai nặng trịch có ổ khóa cò súng, cùng những di vật chiến tranh khác được gìn giữ qua bao thế hệ kể từ thời kỳ Chinh phạt; và thật hạnh phúc cho cộng đồng nào sở hữu được một thứ khí tài cổ kính nào đó, may mắn thay lại là một trong những cỗ pháo từng được những kẻ chinh phạt sử dụng; nó cứ vang lên ầm ầm khắp núi non suốt cả ngày dài, miễn là cộng đồng ấy kham nổi chi phí tốn kém cho thuốc súng.
Trong suốt diễn biến của ngày hôm đó, một dạng kịch chiến tranh được dàn dựng. Một số dân thường diễu hành qua các con đường, khoác lên mình bộ áo giáp cổ để vào vai những chiến binh bảo vệ đức tin. Những người khác xuất hiện trong trang phục của các chiến binh Moor. Một chiếc lều được dựng lên giữa quảng trường công cộng, bên trong có đặt một bệ thờ cùng bức tượng Đức Mẹ. Các chiến binh Thiên Chúa giáo tiến đến để hành lễ; những kẻ ngoại đạo bao vây chiếc lều nhằm ngăn cản họ bước vào; một trận chiến giả lập diễn ra; các combatant thỉnh thoảng quên mất rằng họ chỉ đang diễn kịch, và những cú đánh trời giáng đầy đau đớn rất hay xảy ra. Tuy nhiên, cuộc đấu ấy hầu như luôn kết thúc với phần thắng thuộc về chính nghĩa. Người Moor bị đánh bại và bị bắt làm tù binh. Bức tượng Đức Mẹ, được giải cứu khỏi xiềng xích, được giương cao trong niềm hân hoan khải hoàn; tiếp sau đó là một cuộc diễu hành hoành tráng, nơi những kẻ chiến thắng xuất hiện với sự tán thưởng vang dội cùng niềm kiêu hãnh ngút trời; trong khi các tù nhân của họ bị xiềng xích dẫn đi, trước sự thích thú và mãn nguyện rõ rệt của đám đông khán giả.
Những buổi lễ kỷ niệm này là thứ gánh nặng tài chính đè nặng lên ngân khố của những cộng đồng nhỏ bé ấy, và đôi khi phải tạm ngưng tổ chức vì thiếu kinh phí; nhưng khi thời thế khá hơn, hoặc khi đã dành dụm đủ số tiền cho mục đích đó, chúng lại được tái khởi động với sự nhiệt huyết và lòng phóng khoáng mới mẻ.
Mateo cho tôi biết rằng thỉnh thoảng y cũng từng tham gia vào các lễ hội này và góp mặt trong các trận chiến giả; nhưng luôn đứng về phía chính nghĩa của đức tin chân chính; porque Señor, vị hậu duệ rách rưới của Hồng y Ximenes nói thêm, vừa vỗ nhẹ vào ngực với một vẻ đầy kiêu hãnh — “porque Señor, soy Christiano viejo.”