Ngồi trên living bed, Dan Barett chăm chú quan sát màn hình máy tính của mình. Trước mặt ông, trên tấm nệm đỏ, những dấu hiệu huỳnh quang rung lên. Những con chữ QWERT. Những con số. Ông đã nối kết bàn phím ảo của mình.

— Hắn không tìm ra cái này à, tên Sherlock Holmes[1] của em! - Barett bông lơn trước nụ cười gượng gạo của Emma. - Hắn tên gì rồi? Chavannes phải không?

Emma nuốt nước bọt.

— Một tên tin tặc rất giỏi, thật vậy, - Barett nói tiếp trước khi nàng có thì giờ đồng ý. - Đáng lẽ hắn phải đến làm việc ở Controlware. Hằn sẽ giàu có ngay… Nhưng, đừng sợ, lại gần đây nào!

Barett đưa tay về phía Emma. Kiệt lực, nàng ngồi xuống mút đầu bên kia của living bed. Nàng vừa thấy, bên cạnh nàng, chiếc điện thoại di động của Pierre bị bỏ quên trên nệm. Nó đã rung lên từ trước. Màn hình cho thấy năm tin nhắn chưa đọc. Emma kìm tiếng nức nở chực trào ra.

— Đến đây, nhìn này! - Barett to giọng.

Nàng đi quanh giường, đến gần. Nàng nhận ra trên màn hình khoảng không gian dành cho đối thoại mà Pierre mở ra cách đây vài giờ. Barett đã vào đó và đang nói chuyện với Makresh và Krashni. Ông vuốt ve một cách điềm tĩnh các phím phản chiếu trên tấm phủ giường. Và ký chữ T. dưới các tin nhắn.

T như “Treo”, tên gọi ở nhà khi ông còn bé. Vũ khí của ông vẫn ở trong tầm tay, trên cái bàn nhỏ. Trông ông thanh thản, hai bàn tay đặt nằm trên các phím, ve vuốt các con chữ như một nghệ sĩ dương cầm ve vuốt các phím trắng, đen của mình. Thỉnh thoảng, ông ngừng lại để chờ câu trả lời. Emma nhận ra một Dan Barett quen thuộc khi giải quyết công việc, một P-DG vững vàng, phát lệnh cho các cán bộ trẻ của mình, một người khởi xướng kiêu hãnh, tin chắc là khi kết thúc các cuộc chiến, cuối cùng thì ông bao giờ cũng đặt, một cách thắng lợi, dấu ấn của Controlware trên các tòa tháp đối thủ.

Những cuộc chiến, mà từ nay, ông chỉ có thể thắng mà thôi. Tất cả các cuộc chiến.

Ông ngừng một lát, ngước mắt nhìn Emma đang lả người, rồi nắm hai vai nàng kéo về phía mình.

— Một điều kỳ diệu, Emma, một điều kỳ diệu! Tất cả những gì họ đã làm tới bây giờ chỉ là vài món khai vị thôi!

— Ai, họ? - Nàng hỏi khi thẳng người lại.

— Nhưng nhìn một chút coi! Đừng trương bộ mặt đưa đám ra nghe!

Emma đã thấy đủ mấy thứ này để mà hình dung ra cái tồi tệ nhất.

— Dan này, anh còn muốn làm gì hơn nữa đây? Anh đã có thế giới nằm dưới chân mình, tùy anh định đoạt mà, - nàng nói để tranh thủ thời gian.

— Thế giới à? Emma yêu, thế giới hiến thân cho ai thèm muốn nó nhất.

Bây giờ nàng thấy xoay trên màn hình một hình dạng có ba chiều. Dài ra. Đỏ, lục, vàng. Nhiều phân tử triển khai xung quanh một trục thẳng đứng.

— ArtaGene, ở Singapore, nó gợi lên cho em cái gì không?

Dan nhấp chuột trên phân tử đó và một danh sách dài những tập tin chạy trên màn hình.

— ArtaGene, ngân hàng dữ liệu di truyền phải không?

— Chính xác, em yêu! Tiếc là em đã không dám đầu tư vào đó…

Emma biết công ty này. Berkings & Shannon đã do dự mua một phần vốn của nó vài năm trước đây. Rồi cuối cùng từ bỏ ý định. Quá mạo hiểm. Một thời gian sau, ArtaGene trở thành ngân hàng dữ liệu di truyền lớn nhất thế giới. Năm trăm ngàn mẫu ADN được chiết ra. Bộ gien đơn bội của năm trăm ngàn người, phần lớn người châu Á và Mỹ, tập trung tại một chỗ duy nhất. ArtaGene mua ở vài bệnh viện lớn trên thế giới (nhất là Thượng Hải, Jakarta, New York) các mô được lấy riêng ra trong các cuộc giải phẫu, đẻ con hay sinh thiết. Cho nên người ta tìm thấy ở ArtaGene, lưu trữ trong các tủ lạnh, nào máu, nào nhau, rồi gan, rồi mắt, và những tế bào ác tính. Hàng trăm nghìn. Xếp hạng rồi xếp hàng ngăn nắp. Sẵn sàng cho việc sử dụng.

Một Fort Knox[2] của bộ gien đơn bội.

Dan Barett đứng dậy, lưng thẳng, ánh mắt lạnh lẽo.

— ArtaGene! Krashni đánh cú này rất giỏi! Máy tính trung tâm thì được bảo vệ rất kỹ lưỡng, nhưng lúc nào cũng có những người thích nghe các ca khúc, phải không nào?

Ông kìm được một tiếng cười nhỏ thỏa mãn.

— Và không chỉ có ArtaGene đâu nhé. Emma, nhìn này!

ArtaGene, Singapour

TheraBio, Tel-Aviv…

Những trung tâm công nghệ sinh học lớn nhất thế giới, những phòng thí nghiệm tên tuổi, những bệnh viện lớn, những cơ sở nghiên cứu về di truyền: tất cả đều nằm trong danh sách này. Nàng khom người về phía trước và nhắm mắt lại, thấy chóng mặt.

— Không thể thế được…

Dan không cần nói thêm. Chỉ trong vài giây, nàng đã hiểu được tầm quan trọng của sự chinh phục của Dan. Những ngân hàng sinh học[3]. Các cơ sở này thực sự lưu trữ mẫu máu, nước tiểu, mô và tế bào được lấy riêng ra từ các cá nhân đi khám sức khỏe định kỳ hay phải chấp nhận việc lấy bệnh phẩm khi nằm bệnh viện. Trên nguyên tắc, những dữ liệu này được dành cho khoa học để tạo phương tiện cho các nhà nghiên cứu nhận dạng mối liên hệ giữa một chứng bệnh phát triển nơi một nhóm người và những đặc điểm di truyền của chúng. Đại học Washington chẳng hạn, nắm giữ một cơ sở dữ liệu lớn nhất về ung thư vú. Bốn ngàn mẫu. Hai trăm năm mươi ngàn mẫu máu được lấy riêng, ba mươi sáu ngàn người đàn bà. Emma dễ dàng hình dung ra loại vũ khí ở trong tay người nào nắm giữ những cái tủ sắt di truyền này.

— Bán chúng đi thì sẽ mang lại cho anh bao nhiêu tiền?

Barett nhìn kỹ nàng với vẻ thương hại.

— Bán à? Em không hiểu, tội nghiệp em quá đi! Lại mấy thứ tính toán của dân tài chánh như em. Toàn hạng không dám nghĩ, không dám làm… Nếu muốn bán những dữ liệu này thì ta hẳn đã nắm quyền điều khiển các công ty đó từ lâu rồi!

Điều hiển nhiên. Sự thương mại hóa các mô con người, ADN, các tế bào là một trong những thị trường khổng lồ trong những năm tới. Emma biết việc này. Berkings & Shannon đã nghiên cứu lãnh vực này. Và đã làm những con tính. Từ mười ngàn đến một trăm năm mươi ngàn đô-la một mẫu tế bào con người. Và nhiều tỉ đô-la cho một ADN riêng biệt, được nhắm đúng. Cái gien của người sở hữu những kháng thể của bệnh viêm gan B mà vài năm trước đây, những kháng thể ấy đã tạo khả năng để chế ra thuốc chủng ngừa căn bệnh này, ngày nay có giá là ba tỉ đô-la.

Thực vậy, nếu Barett muốn nắm lấy những mỏ vàng di truyền này để kiếm tiền nhiều hơn, thì ông chỉ đơn giản mua lại chúng thôi. Nếu ông đã không làm thế, đó là vì ý đồ của ông nằm ở chỗ khác. Tham vọng hơn. Ma giáo hơn.

Nàng nhìn Dan đang mỉm cười với mình. Ông biết là nàng đã hiểu. Nàng biết là ông biết. Như ngày xưa ấy, khi hai bộ óc hoạt động một cách hòa hợp.

Bây giờ nàng nhớ lại những con số mà hai người đã đưa ra trong cuộc brainstorming[4] của họ ở đảo Marquises, vào dịp lễ Phục sinh năm 2004, ba năm trước đây: ba trăm triệu mẫu các mô và nội tạng con người, riêng ở Mỹ thôi. Mỗi năm lại thêm hai mươi triệu nữa. Một trăm bảy mươi tám triệu người Mỹ được ghi vào hồ sơ như thế. Những dấu di truyền của họ được sắp xếp kỹ lưỡng và giữ lạnh. Bằng cách thâm nhập một cách bí mật vào những máy tính lưu trữ tất cả các dữ liệu này, Barett không những nắm lấy nguyên liệu quý giá nhất của thế giới ngày mai. Ông còn đọc được thẻ căn cước riêng tư nhất của hàng triệu con người. Sức mạnh của họ. Các điểm yếu của họ. Các bệnh lý đã biết hay còn bí mật của họ. Các thiểu năng được ghi trong gien của họ. Những chứng bệnh mà họ sẽ chữa khỏi. Những chứng bệnh sẽ giết họ. Những chứng bệnh của con và cháu nội, ngoại của họ.

Như vậy, Barett có thể chữa lành bệnh cho con người. Ông sẽ biết loại gien nào gây ra bệnh ung thư nào. Ông sẽ biết sự kết hợp nào của các dấu di truyền sẽ loại trừ bệnh tiểu đường, sốt rét, tâm thần phân liệt… Cơn mê sảng của ông hồi nãy là không phải giả vờ. Một khi làm chủ tất cả những dữ liệu di truyền này, ông thực sự sẽ có khả năng lập trình việc chế tạo con người không bệnh tật, con người không đau khổ, con người miễn nhiễm. Ông sẽ tạo ra con người mới. Con người được giải thoát khỏi cái ác. Xin được như nguyện.

Barett có thể ban phát hay duy trì cuộc sống. Nhưng ông cũng có thể tịch thu nó. Chắc chắn là ông sở hữu, Emma tự nhủ, khả năng vào được cái gien bệnh cúm Tây Ban Nha được lưu trữ tại Trung tâm y khoa quân đội ở El Paso[5], trong các mô của một người lính chết năm 1918. Ông có thể sử dụng con virus H2N2 hay con H5N1. Cải biến thành phần của hàng ngàn thuốc men ngay trên dây chuyền sản xuất ở các nhà máy. Ông có thể truyền cái chết từ xa, cái chết được hoãn lại, cái chết có thể được lập trình.

Dan Barett có thể truyền bá cái thiện hay cái ác. Kéo dài hay cắt ngang cuộc sống. Cho tới bây giờ, ông sở hữu mã nguồn cho phép gần như toàn bộ máy tính trên thế giới hoạt động. Nhưng từ nay về sau, ông là chủ nhân vô hình của một mã quý giá hơn rất nhiều: cái mã làm sống “cỗ máy” con người.

Mã nguồn của Con người!

Alexandre Đại Đế[6]. Napoléon. Mao Trạch Đông. Và Louis XIV, tất nhiên rồi. Hàng chục vua chúa, hoàng đế, nhà độc tài, trước ông, đã làm hết sức để đạt tới giai đoạn quyền lực tối thượng. Quyền lực mà nhờ nó người ta tự do sử dụng chính mình và thế giới. Không một người nào đã đến được đó. Còn ông, ông đã đạt được.

Họ đã dùng những vũ khí của con người: đao kiếm, súng đại bác, bom đạn. Ông đã đạt tới mục đích bằng sức mạnh duy nhất của đầu óc mình. Như đấng Sáng thế.

Lúc khởi đầu, Thiên Chúa là Ngôi Lời. Và Ngôi Lời là Thiên Chúa.[7]

Đây không còn là một ẩn dụ hay một hư tưởng: kể từ nay Dan Barett là Thượng đế.

Emma cố cưỡng lại cơn buồn nôn làm nàng loạng choạng.

Vũ khí của Barett nằm đó, rất gần. Và ông đang nhìn chỗ khác. Nàng đưa tay ra, vụng về, căng thẳng.

— Từ từ đã, Emma! Đừng giở trò này với ta! - Barett vừa kêu lên, vừa chụp khẩu súng rồi bỏ vào túi quần. - Tốt hơn là em nên tĩnh trí lại! Ta thấy rõ trong những năm vừa qua là em không tin tưởng vào các công nghệ sinh học như ta… Sai lầm biết bao! Em đã nhỡ các món đầu tư! Ta tưởng là em khá hơn vậy chứ.

“Khá hơn vậy chứ” Lần này ông giáng câu nói thường lặp đi lặp lại của mình với giọng hung hăng, thô bạo. Nhưng ông tiếp tục làm trò tung hứng với cô bạn gái, từ dịu dàng vờ vịt chuyển sang mỉa mai lấn áp. Nàng còn có thể chống chọi được không? Có lối ra khỏi đường cùng này không? Vũ khí đàn bà? Vũ khí nước mắt? Ngày xưa thì được, Barett hẳn bị lung lay. Có lẽ thế. Vài tháng trước đây còn được. Nhưng bây giờ… Có còn là cùng một con người mà nàng đang đối diện không?

— Dan, ngừng lại! Em không chịu đựng được nữa, - nàng nói lắp bắp. - Công nghệ tin học, quỹ từ thiện của anh, cuộc chiến chống đói nghèo… em tưởng là để làm cho thế giới tốt đẹp hơn nên anh đã làm tất cả chuyện…

Nàng không nói hết được cả câu. Và ngã quị xuống khi Barett nện cho câu đáp trả, sắc bén và trịnh trọng:

— Emma ơi, cuộc sống đã dạy ta rằng cách hay nhất để làm cho thế giới tốt đẹp hơn là bắt nó lệ thuộc tuyệt đối vào mình.

Ông để kéo dài im lặng một lúc lâu và tắt máy tính. Rồi, thản nhiên như không, ông rút súng ra từ túi quần, đứng dậy, đi vài bước về phía lò sưởi và quay mặt lại Emma.

— Bây giờ em đã biết hết. Nói đúng hơn là biết quá nhiều.

— Anh muốn nói gì thế?

Emma không còn sức lực nữa để nói rõ ràng được một câu. Gào lên chăng? Chẳng có ích gì. Trốn chạy chăng? Barett sẽ bắn. Nàng bị dồn đến đường cùng rồi. Phần tiếp theo, nàng đoán được. Thế mà nàng đã hy vọng, khi Barett tha cho nàng khỏi chịu khổ hình dưới đường hầm, rằng sự hoãn lại này sẽ kéo dài ít nhất một đêm! Rằng nàng có thể khôi phục lại lòng tin của ông. Lợi dụng một giây phút lơ đễnh. Rằng nàng có cơ may cứu được những người cùng đi với mình. Ngây thơ chết người đi được! Tình yêu, ngay cả khi chỉ còn là kỷ niệm, vẫn làm mù quáng.

— Lẽ ra em không bao giờ nên gặp ta sau cái chết của ta, - Barett thốt lên, vừa lắp đạn vào súng.

— Dan! - Nàng van xin. - Em có thể giữ bí mật mà. Em đã chia sẻ bao nhiêu điều bí mật với anh, từ bao nhiêu năm nay!

Vẻ mặt Barett vẫn lạnh lẽo như băng.

— Ta biết. Nhưng em biết là nếu ta muốn thống trị theo ý mình thì ta phải biến mất. Cái gã tên Dan mà em biết không được có mặt trên đời này nữa. Hắn không hiện hữu nữa, nghe chưa? Em phải quên hết mọi chuyện xảy ra tối nay.

— Nhưng em sẵn sàng quên hết mà!

Emma thét lên. Dan bước về phía nàng, súng cầm tay. Chỉ trong một khoảnh khắc, nàng tin là mình đã nghe những tiếng động bị nén lại đến từ tầng trệt. Trí tưởng tượng lại chơi khăm nàng lần nữa. Đưa nàng vào một cơn mơ khác.

Barett đặt bàn tay trái lên đầu nàng và vuốt ve mái tóc, như người ta vuốt ve bộ lông một con thú.

— Emma, đừng sợ! Ta biết là em thành thật, vì vậy em sẽ được sống. Nhưng em hiểu rõ cho là ta không thể để tự do cái mà em có ở đây này.

Dùng ngón trỏ ông tự ấn vào màng tang, như để chỉ bộ óc, nơi khu trú của trí nhớ mình. Nàng hiểu.

— Đừng làm thế, em van anh!

Strandberg, Costello, Granier… và hiện tại là đến lượt nàng. Nàng lảo đảo. Barett giữ lấy cánh tay nàng.

— Hãy tin nơi ta, Emma. Như em đã luôn luôn tin. Ta không mong muốn điều xấu cho em, tin ta đi.

Ông đẩy Emma lên giường và vừa lùi lại vài thước, vừa giữ khẩu súng nhắm vào nàng.

— Em nhớ lời đề tặng của Bessie cho Elsie de Wolfe khi cuốn tự truyện của bà xuất bản năm 1923 không? Ta có gửi sách đó cho em.

Khi nào cực hình này mới chấm dứt đây hả Trời? Emma nhìn vào mắt Barett. Khiếp sợ.

— Sao?

— Em…

— Em không nhớ nó và em sai lầm một lần nữa, vì cái lời đề tặng này vừa với chúng ta như in: Cùng nhau ta đã có đau buồn, cùng nhau ta đã có niềm vui, cùng nhau ta đã thất bại, cùng nhau ta đã thành công.

Ông để qua một lúc im lặng để tin chắc là nàng đã hiểu.

Ông chỉ khẩu súng.

— Sản phẩm tuyệt vời này sẽ chỉ xóa bỏ trong trí nhớ những giờ cuối cùng trong đời em thôi. Với mẻ thuốc đầu tiên, loại được dùng cho Strandberg và những người khác, tên chuyên viên hóa học của Makresh còn chưa làm chủ được các liều lượng. Ta bây giờ có loại mới. Light[8] hơn. Họ nói với ta nó hoạt động không chê vào đâu được. Granier chắc là đã quay về phía sau vài tuần lễ rồi.

Barett nhăn mặt.

— Nói cho đúng hơn, trên nguyên tắc là như vậy.

Emma nhắm mắt lại. Dan sắp sửa bắn. Nàng biết ông. Nàng hiểu ông. Vào giây phút quyết định, ông không run tay bao giờ. Cứu cánh biện minh phương tiện. Louis Đại Vương đã tàn sát hai mươi ngàn lính để làm cho các dòng nước phụt lên ở Versailles. Vậy thì sá gì một mạng người đối mặt với ý đồ vĩ đại của Dan Barett, phải không? Và cân nặng bao nhiêu, cuộc đời của những người mà ông giam giữ trong đường hầm, cuộc đời của người bạn gái tri kỷ của ông, và cả cuộc đời của riêng ông nữa, bởi vì, để thực hiện giấc mộng quyền lực của mình, chính ông mãi mãi sẽ phải sống một cuộc tồn tại ảo?

Để làm điều thiện, trước tiên phải chấp nhận làm điều ác.

Barett chĩa súng về phía Emma, lúc này đang khiếp hãi, và không cử động nữa. Trong một giây, ông sắp sửa bấm cò, như ông từng bấm hàng ngàn lần trên phím con chuột của mình. Dứt khoát, máy móc. Sẽ có một tiếng click nhỏ. Rồi…

Nhưng ông không có thời gian. Vào lúc ông chĩa súng vào ngực Emma, cửa phòng bật mở và va vào tường dữ dội. Trên màn hình, hình ảnh của Louis XIV và Le Nôtre biến đi.

— Công an! Đứng im!

Ba sĩ quan công an mặc quân phục bước nhanh vào phòng, súng ngắn cầm tay.

— Ném súng xuống!

Barett hạ khẩu súng lục, đặt nó xuống đất và, không tỏ ra ngạc nhiên chút nào, chậm rãi quay người về phía các viên công an.

— Thưa bà, không sao chứ? - Người vào đầu tiên lên tiếng.

Anh ta đến bên nàng và đỡ nàng đứng lên.

Hai viên công an khác, đứng gần cửa ra vào, súng chĩa vào Barett.

— Sẽ ổn thôi, cảm ơn, - Emma lắp bắp. - Nhưng làm sao mà các ông… Ai đã báo cho các ông?

— Một ông Chabane… Hay Chavannes nào đó, tôi cũng không biết nữa.

Pierre à? Nàng có nghe rõ không nhỉ? Chavannes ư? Viên công an đã nói ra rõ ràng cái tên này. Nhưng Pierre đang ở dưới đường hầm, ba thước dưới mặt đất mà. Làm sao mà anh có thể báo cho công an được chứ? Trừ phi… Không, không thể thế được. Điện thoại di động của anh còn ở đây, trên living bed.

Barett, vẫn bị các viên công an canh chừng, lùi dần từng bước ngắn, một cách khó nhận thấy, về phía màn hình đã tắt.

Ông đến gần lò sưởi. Emma nhớ lại là mình đã thấy một thứ ngắt điện vào lần cuối cùng nàng đến biệt thự. Barett đã chỉ nó cho nàng thấy. Nhưng nó dùng để làm gì?

Bất ngờ, nàng hiểu ra. Bộ cảm biến, mẹ kiếp, bộ cảm biến! Trễ quá rồi!

Barett đã quay người lại và nói với một giọng dõng dạc:

— Báo động!

Ngay tức khắc, một tiếng còi hụ chói tai, không thể chịu đựng nổi, làm nổ màng nhĩ. Barett vừa khởi động bằng tiếng nói hệ thống báo động của ngôi biệt thự.

Emma nhào ngay xuống đất, chính ngay chỗ Barett đặt khẩu súng. Hai viên công an buông súng ngắn, tìm cách bịt tai với hai bàn tay. Viên thứ ba gập người làm đôi, bị tiếng rít dữ dội dộng vào đầu.

Barett điềm tĩnh bước nhanh về phía Emma, dùng chân đạp mạnh nàng sang một bên để lấy lại khẩu súng nằm dưới người nàng. Nhưng khi nàng lật người lại sau cú đạp, ông thấy nàng cầm khẩu súng nơi tay. Chĩa vào ông.

— Emma, đừng bắn! Em sẽ hối tiếc lắm đấy!

Giọng ra lệnh thì rắn rỏi, nhưng Emma không nghe được. Còi hụ vẫn inh ỏi. Người đàn bà trẻ thấy khuôn mặt Barett bất ngờ hiện ra những nếp nhăn. Ông hơi nháy mắt.

Ông sắp sửa di chuyển nhanh đây. Chụp lấy súng của một công an.

Bắn. Giết nàng. Giết tất cả mọi người.

Nàng bóp cò.

Những nếp nhăn trên mặt Barett trở nên bất động. Không một cái chớp mắt nào đến tạo sức sống cho ánh nhìn của ông, nó cứ rịt chặt trên Emma. Chỉ có bàn tay ông từ từ hạ xuống phía trước ngực, chạm vào tia máu nhỏ mà ông cảm thấy chảy xuyên qua áo polo đen.

— Emma ơi! Lẽ nào là em! Không thể thế được!

Nàng chỉ thấy môi ông động đậy và cả bộ mặt nhăn nhó, méo đi vì đau đớn.

— Đứng im!

Một trong những viên công an đã cầm lại súng và lần nữa gí súng vào Barett.

Emma, quì trên sàn nhà, gào lên về phía hai người đàn ông còn đứng ở lối vào căn phòng:

— Đi với tôi, nhanh lên! Đến cuối vườn!

❀ ❀ ❀

[1] Nhân vật hư cấu rất nổi tiếng của nhà văn Anh, Conan Doyle (1859-1930), một kiểu thám tử nghiệp dư và sáng suốt.

[2] Kho chứa vàng dự trữ của Nhà nước Mỹ, ở tiểu bang Kentucky.

[3] Nguyên tác: “biobanque”.

[4] Có nghĩa thông thường là một phương pháp giải quyết vấn đề khó khăn bằng cách họp những người liên quan lại và để họ nêu ý kiến, tra vấn, tranh cãi lẫn nhau… nói chung là ai cũng phải động não để tìm ra giải pháp hay sáng kiến.

[5] Một thành phố thuộc bang Texas, Mỹ.

[6] (356-323 trước Công nguyên). Vua nước Hy Lạp xưa, học trò triết gia Aristote, nổi tiếng nhờ đã chinh phục nhiều nước như Ai Cập, Iraq, Iran, vùng Tiểu Á…

[7] Hơi khác ở chương 3: Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời / Ngôi Lời là Thiên Chúa.

[8] Tiếng Anh trong nguyên tác, có nghĩa “nhẹ” (độ).