Hôm sau là thứ Ba, ngày 30 tháng Sáu — và vào lúc sáu giờ sáng, chúng tôi tiếp tục cuộc hành trình.
Chúng tôi vẫn tiếp tục đi theo đường hầm dung nham, một lối đi tự nhiên hoàn hảo, dễ xuống dốc chẳng khác nào những bậc thềm thoai thoải trong những ngôi nhà cổ ở Đức thường dùng làm cầu thang. Cứ thế cho đến mười hai giờ mười bảy phút, đúng khoảnh khắc chúng tôi bắt kịp Hans; lúc bỗng nhiên anh đã đi trước một quãng và dừng lại.
— Cuối cùng, — chú tôi kêu lên, — chúng ta đã đến cuối đường hầm rồi.
Tôi ngơ ngác nhìn quanh. Chúng tôi đang đứng ở ngã tư của bốn lối đi — những đường hầm tối tăm và chật hẹp. Vấn đề đặt ra lúc này là nên chọn ngả nào, và tự thân điều đó đã chẳng phải chuyện dễ dàng gì.
Chú tôi, vốn không muốn tỏ ra mảy may do dự trước mặt tôi hay người dẫn đường, liền hạ quyết tâm ngay lập tức. Chú lặng lẽ chỉ về phía đường hầm bên phải, rồi không chần chừ thêm nữa, chúng tôi bước vào những góc tối u ám của nó.
Hơn nữa, dẫu chú có thoáng chút băn khoăn đi chăng nữa thì nỗi niềm ấy cũng kéo dài vô ích, bởi chẳng có lấy một dấu hiệu nào để phân định rành mạch. Buộc lòng chúng tôi phải phó mặc cho vận may và sự tình cờ!
Việc xuống dốc qua đường hầm mờ tối và ngoằn ngoèo này diễn ra rất thoai thoải và uốn lượn. Có lúc chúng tôi đi qua một chuỗi các vòm đá nối tiếp nhau, trông giống hệt như những gian thờ trong một nhà thờ lớn theo kiến trúc Gothic. Các nhà điêu khắc và kiến trúc sư tài ba bậc nhất thời Trung cổ hẳn đã có thể đến đây để trau dồi tay nghề một cách đắc lực. Họ chắc chắn sẽ khám phá ra biết bao ý tưởng tuyệt mỹ và đầy gợi cảm về nghệ thuật kiến trúc. Sau khi qua khỏi đoạn đường hang động này, chừng một dặm đường tiếp theo, chúng tôi bất ngờ bắt gặp một hệ thống vòm vuông vức vốn được áp dụng bởi người La Mã thời cổ đại, nhô ra từ khối đá nguyên sinh và gánh trọn sức nặng của trần hang.
Đôi khi chúng tôi lại thình lình chạm trán một loạt đường hầm ngầm thấp tè trông hệt như hang thỏ hay tổ chồn — mà qua những lối đi chật hẹp và ngoằn ngoèo ấy, nghĩa đen là chúng tôi phải bò lết mới qua được!
Hơi nóng lúc này vẫn ở mức độ hoàn toàn có thể chịu đựng được. Với một cái rùng mình vô thức, tôi thầm nghĩ không biết sức nóng thuở ngọn núi lửa Sneffels phun trào khói, lửa và những dòng dung nham sôi sục khủng khiếp đến nhường nào — mà tất cả chắc chắn đều đã trào lên theo đúng con đường chúng tôi đang đi. Tôi có thể mường tượng ra những dòng đá nóng bỏng đang cuồn cuộn tuôn trào, sôi sùng sục kèm theo khói, hơi nước và cả mùi hôi thối của lưu huỳnh!
— Thử nghĩ xem hậu quả sẽ ra sao, — tôi thầm ngẫm nghĩ, — nếu ngọn núi lửa già cỗi ấy một lần nữa tái diễn công việc của nó.
Tôi không chia sẻ những suy nghĩ có phần kém vui ấy với chú mình. Không những chẳng đời nào chú thấu hiểu, mà chú còn tỏ thái độ vô cùng bực bội. Tâm trí chú chỉ hướng về một mục đích duy nhất là tiến bước. Chú đi, chú trượt, chú trèo qua những đống mảnh vụn, chú lăn xuống những dốc đá dung nham đổ nát bằng một sự tận tâm và quyết tâm khiến người ta không thể không thán phục.
Vào lúc sáu giờ chiều, sau một chặng đường vô cùng mệt nhọc nhưng đỡ vất vả hơn trước, chúng tôi đã tiến được sáu dặm về hướng nam, nhưng chiều sâu đi xuống thì chưa được một dặm.
Như thường lệ, chú tôi ra hiệu dừng chân. Chúng tôi lặng lẽ ăn uống trong nỗi trầm tư, rồi đi ngủ.
Mọi sắp xếp cho giấc ngủ của chúng tôi vô cùng thô sơ và giản tiện. Mỗi người chỉ cuộn mình trong một tấm thảm du lịch, thế là thành giường chiếu. Chúng tôi chẳng mảy may lo sợ cái lạnh hay bất kỳ vị khách không mời mà đến nào. Những kẻ lữ hành dấn thân vào chốn hoang vu sâu thẳm của sa mạc châu Phi, những ai tìm kiếm thú vui và lợi lộc trong những cánh rừng ở Tân Thế giới đều buộc phải cắt cử người canh gác trong lúc ngủ; thế nhưng tại chốn thâm sơn cùng cốc này của Trái Đất, sự cô độc tuyệt đối và cảm giác an toàn trọn vẹn lại ngự trị tối cao.
Chúng tôi chẳng có gì phải sợ hãi, dẫu là thú dữ hay thổ dân.
Sau một giấc ngủ ngọt ngào qua đêm, chúng tôi thức dậy với tinh thần sảng khoái và sẵn sàng hành động. Chẳng có gì níu chân, chúng tôi tiếp tục lên đường. Chúng tôi vẫn tiếp tục khoét sâu qua đường hầm dung nham như trước. Thật không tài nào xác định nổi chúng tôi đang đi xuyên qua loại tầng đất nào. Hơn nữa, thay vì cắm sâu vào lòng đất, đường hầm lại trở nên hoàn toàn bằng phẳng.
Sau khi quan sát kỹ lưỡng, tôi thậm chí còn cho rằng chúng tôi thực chất đang đi ngược lên trên. Khoảng mười giờ trưa, tình trạng này rõ rệt đến mức, khi nhận thấy sự thay đổi ấy vô cùng mệt mỏi, tôi buộc phải giảm tốc độ và cuối cùng đành phải dừng lại.
— Nào, — vị Giáo sư cất giọng nhanh chóng, — có chuyện gì thế?
— Sự thật là tôi mệt lử rồi, — tôi kiên quyết đáp.
— Gì chứ, — chú tôi kêu lên, — mệt mỏi chỉ sau ba tiếng đi bộ, lại trên một con đường dễ đi nhường này ư?
— Dễ đi thì có lẽ đúng, nhưng vô cùng mất sức.
— Sao lại thế được, trong khi tất cả những gì chúng ta phải làm chỉ là đi xuống.
— Xin lỗi chú. Từ nãy đến giờ con để ý thấy chúng ta đang đi lên.
— Đi lên ư, — chú tôi kêu lên, nhún vai, — sao lại có chuyện đó được?
— Chẳng còn nghi ngờ gì nữa đâu ạ. Nửa tiếng qua các sườn dốc đều hướng lên trên — và nếu cứ tiếp tục thế này lâu hơn nữa, chúng ta sẽ thấy mình quay trở lại Iceland mất thôi.
Chú tôi lắc đầu ra chiều của một kẻ không muốn bị thuyết phục. Tôi toan tiếp tục cuộc trò chuyện. Chú không thèm đáp lời tôi, mà chỉ ra hiệu lên đường thêm một lần nữa. Tôi thầm nghĩ sự im lặng của chú chẳng qua chỉ xuất phát từ cơn bực dọc đang dồn nén.
Dẫu thế nào đi nữa, tôi lại quẩy gác ba lô lên vai, dũng cảm và kiên quyết bước theo Hans — người bấy giờ đang đi trước chú tôi. Tôi không thích bị bỏ lại phía sau hay thậm chí bị tụt lại khoảng cách. Đương nhiên tôi vô cùng lo lắng không muốn để mất dấu các bạn đồng hành. Chỉ riêng ý nghĩ bị bỏ lại một mình, lạc trôi trong chốn mê cung khủng khiếp ấy cũng đủ khiến tôi run lẩy bẩy như bị sốt rét.
Hơn thế nữa, dẫu con đường đi lên có phần gian lao và nhọc nhằn để trèo qua, tôi vẫn có một nguồn an ủi và niềm vui thầm kín. Mọi dấu hiệu đều cho thấy nó đang đưa chúng ta trở lại bề mặt Trái Đất. Chỉ riêng điều đó thôi cũng đã đầy hy vọng. Từng bước chân tôi đi càng củng cố thêm niềm tin ấy, và tôi đã bắt đầu mơ mộng hão huyền về chuyện cưới xin với cô em họ xinh đẹp của mình.
Khoảng mười hai giờ, có một sự biến đổi lớn và đột ngột diễn ra ở bề mặt các vách đá dọc theo đường hầm. Thoạt đầu tôi nhận ra điều đó qua sự suy giảm của những tia sáng phản chiếu từ ngọn đèn. Từ lớp dung nham sáng bóng và rực rỡ, chúng đã biến thành đá nguyên sinh. Hai bên vách là những bức tường dốc đứng, có lúc gần như thẳng đứng.
Chúng tôi giờ đây đang ở vào cái mà các giáo sư địa chất gọi là thời kỳ chuyển tiếp, thuộc kỷ Silurian — sở dĩ có tên gọi như vậy bởi các mẫu vật hình thành từ thời kỳ đầu này rất phổ biến ở Anh, tại các hạt trước kia từng sinh sống bởi bộ tộc Celt mang tên là Silures.
— Bây giờ thì con nhìn thấy rõ rồi, — tôi kêu lên; — trầm tích từ các đại dương từng bao phủ toàn bộ Trái Đất trong giai đoạn tồn tại thứ hai của nó đã tạo nên các lớp đá phiến và đá vôi này. Chúng ta đang quay lưng lại với những khối đá granite, chẳng khác nào những người từ Hamburg muốn đến Lubeck mà lại vòng qua Hanover.
Tôi thà giữ im lặng với những quan sát của mình thì hơn. Thế nhưng niềm đam mê địa chất đã lấn át sự phán đoán có phần bình tĩnh hơn của tôi, và Giáo sư Hardwigg đã nghe thấy những lời tôi nói.
— Lại có chuyện gì nữa đây? — chú cất giọng vô cùng nghiêm nghị.
— Vâng, — tôi kêu lên, — chú không thấy những tầng đá vôi khác nhau này cùng dấu hiệu đầu tiên của các lớp đá phiến kia sao?
— Thì sao chứ?
— Chúng ta đã đặt chân đến giai đoạn tồn tại của thế giới mà ở đó những thực vật đầu tiên và động vật đầu tiên đã xuất hiện.
— Cậu nghĩ vậy ư?
— Vâng, chú nhìn xem; hãy tự mình kiểm tra và đánh giá đi ạ.
Tôi phải khó khăn lắm mới thuyết phục được vị Giáo sư rọi ánh đèn từ ngọn đèn của chú vào vách của đường hầm dài uốn lượn. Tôi cứ đinh ninh sẽ có một tiếng thốt ngạc nhiên bật ra từ miệng chú. Tôi đã nhầm to. Vị Giáo sư đáng kính chẳng thèm hé răng một lời.
Thật chẳng thể đoán nổi chú có hiểu ý tôi hay không. Phải chăng vì lòng kiêu hãnh — một vị chú đồng thời là giáo sư uy bác — mà chú không đành lòng thừa nhận mình đã sai lầm khi chọn lối rẽ phía đông, hay chú quyết tâm bằng mọi giá phải đi cho đến tận cùng của nó? Hiển nhiên là chúng ta đã rời khỏi vùng dung nham, và con đường chúng ta đang đi chắc chắn không thể đưa ta trở lại miệng núi lửa khổng lồ Sneffels.
Vừa bước đi, tôi vừa không khỏi ngẫm nghĩ về toàn bộ vấn đề, và tự hỏi liệu mình có đang quá đề cao những biến đổi bất thường và kỳ lạ này của lớp vỏ Trái Đất hay không.
Suy cho cùng, rất có thể tôi đã lầm — và hoàn toàn có khả năng, xác suất là chúng ta không hề đi xuyên qua những tầng đá mà tôi tưởng mình nhận ra đang chồng chất lên lớp đá granite nền móng phía dưới.
— Dù thế nào đi nữa, nếu mình đúng, — tôi tự nhủ, — chắc chắn tôi phải tìm thấy chút di tích của thực vật nguyên thủy, và khi ấy buộc phải chịu khuất phục trước những bằng chứng không thể chối cãi đó. Hãy tìm cho kỹ vào.
Thế là tôi chẳng bỏ lỡ bất kỳ cơ hội tìm kiếm nào, và đi chưa đầy trăm thước, bằng chứng tôi hằng tìm kiếm đã hiện ra một cách rành rành không thể chối cãi ngay trước mắt. Việc tôi trông đợi tìm thấy những dấu hiệu ấy là hoàn toàn dễ hiểu, bởi trong kỷ Silurian, các đại dương chứa không dưới một nghìn rưỡi loài động thực vật khác nhau. Đôi bàn chân tôi, vốn đã quá quen thuộc với nền đất dung nham khô cằn và cứng ngắc, bỗng nhận ra mình đang giẫm lên một thứ bụi mềm mại, vốn là di tích của thực vật và vỏ sò ốc.
Ngay trên vách đá, tôi có thể nhận diện rõ ràng những đường nét, rõ mồn một như một bức ảnh chụp dưới ánh mặt trời, của các loài rong biển và thạch tùng. Vị Giáo sư Hardwigg đáng kính tất nhiên không thể nhầm lẫn về chuyện này; nhưng tôi tin rằng chú đã cố tình nhắm mắt làm ngơ, và tiếp tục sải bước tiến lên với một dáng đi kiên định, không mảy may nao núng.
Tôi bắt đầu nghĩ rằng chú đang tỏ ra cố chấp quá mức cần thiết. Tôi chẳng thể giữ nổi sự thận trọng hay bình tĩnh thêm nữa. Tôi bỗng khom người nhặt lên một chiếc vỏ sò gần như hãy còn nguyên vẹn, mà chắc chắn từng thuộc về một loài động vật rất giống với những loài tồn tại trong thời đại ngày nay. Sau khi đã nắm giữ chiến lợi phẩm trong tay, tôi tiếp tục lủi thủi theo sau chú.
— Chú có thấy cái này không ạ? — tôi cất tiếng hỏi.
— Ồ, — vị Giáo sư điềm nhiên đáp với vẻ thản nhiên tột độ, — đó là vỏ của một loài động vật giáp xác thuộc bộ ba thùy đã tuyệt chủng; chứ chẳng có gì hơn đâu, tôi đảm bảo với cậu đấy.
— Nhưng, — tôi kêu lên, cảm thấy vô cùng phiền muộn trước sự dửng dưng của chú, — chú chẳng rút ra được kết luận gì từ nó sao?
— Vậy xin phép hỏi, bản thân cậu rút ra được kết luận gì nào?
— Dạ, con nghĩ rằng—
— Tôi thừa biết cậu định nói gì rồi, hỡi cậu bạn trẻ, và cậu nói đúng, hoàn toàn đúng và không thể chối cãi. Cuối cùng thì chúng ta đã rời bỏ lớp vỏ dung nham cùng con đường mà dung nham từng phun trào lên. Rất có thể tôi đã nhầm lẫn, nhưng tôi sẽ chẳng thể nhận ra sai lầm của mình cho đến khi đi đến tận cùng của đường hầm này.
— Xét về điểm đó thì chú nói rất phải, — tôi đáp, — và con sẽ hoàn toàn ủng hộ quyết định của chú, giá như chúng ta không phải đối mặt với mối hiểm họa lớn nhất trong tất cả.
— Và đó là gì?
— Thiếu nước ạ.
— Thôi được, Henry thân mến, đành chịu vậy thôi. Chúng ta buộc phải phân phát nước theo chế độ tem phiếu vậy.
Và thế là chú lại tiếp tục bước đi.
