Để hiểu rõ lời thốt lên của người chú tôi cũng như những ẩn ý của ông về những bậc hiền triết và bác học lừng lẫy ấy, chúng ta cần phải làm rõ một số vấn đề liên quan đến một sự kiện vô cùng quan trọng đối với ngành cổ sinh vật học — tức khoa học nghiên cứu về sự sống hóa thạch — đã diễn ra ngay trước khi chúng tôi rời khỏi bề mặt trái đất.

Vào ngày 28 tháng 3 năm 1863, một nhóm thợ dưới sự chỉ đạo của ông Boucher de Perthes đang làm việc tại các mỏ đá lớn ở Moulin-Quignon, gần Abbeville, thuộc tỉnh Somme, nước Pháp. Trong lúc làm việc, họ vô tình phát hiện ra một chiếc xương hàm người nằm sâu dưới lòng đất mười bốn foot. Đó là hóa thạch loài người đầu tiên từng được ánh sáng mặt trời chiếu rọi. Ngay gần di tích nhân loại bất ngờ này, họ còn tìm thấy những chiếc rìu đá và mảnh đá flint được đẽo gọt, qua thời gian đã khoác lên mình một lớp sắc xanh gỉ đồng đồng nhất và rực rỡ.

Tin tức về phát hiện kỳ lạ và bất ngờ này không chỉ lan truyền khắp nước Pháp mà còn sang tận Anh và Đức. Nhiều bậc học giả thuộc các viện hàn lâm khoa học khác nhau, nổi bật hơn cả là hai ông Milne-Edwards và De Quatrefages, đã hết sức tâm huyết với sự việc này, chứng minh tính xác thực không thể chối cãi của chiếc xương hàm nói trên, và trở thành — theo cách gọi thịnh hành ở Anh lúc bấy giờ — những người ủng hộ nhiệt thành nhất cho "vấn đề xương hàm".

Sánh vai cùng các nhà địa chất lỗi lạc của Vương quốc Anh — những người xem sự kiện này là hiển nhiên như các ông Falconer, Buck, Carpenter và nhiều người khác — chẳng mấy chốc đã có sự góp mặt của các bậc trí thức Đức, trong đó đứng ở hàng ngũ đầu tiên, số sắng và nhiệt tình nhất chính là người chú kính yêu của tôi, Giáo sư Hardwigg.

Tính xác thực của một hóa thạch người thuộc kỷ Đệ tứ khi ấy dường như đã được chứng minh một cách không thể chối cãi, thậm chí còn được thừa nhận bởi cả những kẻ hoài nghi nhất.

Hệ thống hay lý thuyết ấy, gọi thế nào cũng được, quả thực đã gặp phải một đối thủ cay đắng là ông Elie de Beaumont. Vị học giả này, người giữ một vị trí vô cùng cao quý trong giới khoa học, cho rằng tầng đất ở Moulin-Quignon không thuộc thời đại hồng thủy mà thuộc về một tầng địa chất ít cổ xưa hơn nhiều; và theo quan điểm của Cuvier về vấn đề này, ông kiên quyết không thừa nhận loài người là đồng đại với các loài động vật của kỷ Đệ tứ. Người chú đáng kính của tôi, Giáo sư Hardwigg, đồng lòng với đại đa số các nhà địa chất học, đã giữ vững lập trường, tranh luận, bàn bác, và cuối cùng, sau rất nhiều lời qua tiếng lại cùng những bài viết tranh cãi, ông Elie de Beaumont hầu như chỉ còn lại một mình với quan điểm của riêng mình.

Chúng tôi đã nắm rõ mọi chi tiết của cuộc tranh luận đó, nhưng khi ấy hoàn toàn không hề hay biết rằng kể từ lúc chúng tôi rời đi, sự việc đã bước sang một giai đoạn mới. Những chiếc xương hàm tương tự khác, dù thuộc về các cá thể có hình thái và bản chất rất khác nhau, đã được tìm thấy trong lớp cát xám di động tại một số hang động ở Pháp, Thụy Sĩ và Bỉ; đi kèm với đó là vũ khí, vật dụng, công cụ, xương của trẻ em, của những người đang ở độ tuổi tráng niên và cả người già. Sự tồn tại của con người trong kỷ Đệ tứ nhờ thế mà ngày càng trở nên chắc chắn hơn.

Nhưng đó hãy còn chưa phải là tất cả. Những di tích mới được khai quật từ các lớp trầm tích Pliocene hoặc Đệ tam đã tạo điều kiện cho những nhà bác học có tầm nhìn xa trông rộng — hoặc táo bạo hơn — gán cho loài người một niên đại thậm chí còn cổ xưa hơn rất nhiều. Phải thừa nhận rằng những di tích này không phải là con người; nghĩa là không phải là xương người, mà là những vật dụng từng phục vụ cho con người: xương ống chân, xương đùi của động vật hóa thạch, được đục đẽo đều đặn, và thực chất là đã được chạm trổ — mang những dấu hiệu không thể nhầm lẫn của bàn tay con người.

Nhờ những phát hiện kỳ diệu và bất ngờ này, con người đã lùi sâu vô số thế kỷ trong thang thời gian; quả thực, ông tổ của chúng ta đã xuất hiện trước cả loài voi ma mút răng mấu (mastodon); trở thành đồng đại với loài voi phương nam Elephas meridionalis; và có niên đại hơn một trăm ngàn năm, bởi đó là con số mà các nhà địa chất lỗi lạc nhất dành cho kỷ Pliocene của trái đất. Tình hình khoa học cổ sinh vật học lúc bấy giờ là như vậy, và những gì chúng tôi vốn biết đã đủ để lý giải cho thái độ của mình khi đứng trước nghĩa địa vĩ đại thuộc những vùng đồng bằng của Biển Hardwigg.

Giờ đây, thật dễ dàng để hiểu được sự ngạc nhiên đan lẫn niềm vui sướng của Giáo sư khi, chỉ vừa tiến lên chừng hai mươi yard, ông lại thấy mình đang đứng trước — tôi có thể nói là đối mặt — với một mẫu vật thuộc về chính loài người của kỷ Đệ tứ!

Đó quả thực là một hộp sọ người, hoàn toàn có thể nhận ra được. Phải chăng một lớp đất với tính chất rất đặc biệt, giống như nghĩa địa St. Michel ở Bordeaux, đã bảo tồn nó qua vô số thời đại? Đó là câu hỏi tôi tự đặt ra cho chính mình, nhưng hoàn toàn bất lực trong việc tìm câu trả lời. Thế nhưng, cái đầu với lớp da căng ra như da thuộc, với hàm răng còn nguyên vẹn, mái tóc xum xuê ấy lại đang hiện diện ngay trước mắt chúng tôi như lúc còn sống!

Tôi đứng lặng người, gần như tê liệt vì kinh ngạc và sợ hãi trước hiện thân đáng sợ từ một thời đại khác ấy. Người chú tôi, vốn là một kẻ cực kỳ giỏi ăn nói trong hầu hết mọi hoàn cảnh, cũng đứng sững sờ hoàn toàn trong chốc lát. Cảm xúc trong ông quá dâng trào khiến mọi ngôn từ đều trở nên thừa thãi. Tuy nhiên, chỉ một lát sau, chúng tôi đã cùng nhau nâng phần thân thể gắn liền với hộp sọ đó lên. Chúng tôi dựng nó đứng thẳng. Dưới trí tưởng tượng đang bị kích động mạnh mẽ của mình, dường như nó đang nhìn chúng tôi bằng đôi hốc mắt vô hồn và đầy rợn ngợp.

Sau vài phút im lặng, con người đã bị khuất phục bởi vị Giáo sư. Bản năng con người đành nhường bước trước niềm tự hào và sự phấn khích của khoa học. Giáo sư Hardwigg, bị cuốn đi bởi niềm say mê tột độ, đã quên bẵng mọi hoàn cảnh của cuộc hành trình chúng tôi đang trải qua, vị trí kỳ lạ mà chúng tôi đang đặt chân đến, và cả hang động mênh mông đang trải dài tít tắp trên đầu chúng tôi. Chẳng có chút nghi ngờ gì rằng ông đang tưởng tượng mình ở Viện hàn lâm và đang thuyết giảng trước các học trò chăm chú, bởi ông liền khoác lên mình phong thái học giả nhất, vất tay một cái và bắt đầu:

"Thưa các quý ông, trong dịp hồng phúc này, tôi rất vinh hạnh được giới thiệu với các vị một con người thuộc kỷ Đệ tứ trên trái đất chúng ta. Nhiều bậc học giả đã phủ nhận sự tồn tại của ông ấy, trong khi những nhân vật tài năng khác, thậm chí có uy tín cao hơn, lại khẳng định niềm tin của họ vào thực tế cuộc đời vị tiền bối này. Giá như những 'ông thánh Tô-ma' của ngành cổ sinh vật học có mặt ở đây, họ sẽ cung kính chạm tay vào ông ấy để tin vào sự tồn tại của ngài, qua đó thừa nhận sự ngoan cố sai lầm của mình. Tôi biết rằng khoa học phải thật thận trọng đối với mọi phát hiện có tính chất như thế này. Bản thân tôi không phải chưa từng nghe về đám đông những tay bịp bợm Barnum và những kẻ lang băm chuyên kiếm sống bằng thứ phát hiện giả mạo tương tự. Tất nhiên, tôi đã nghe về phát hiện xương đầu gối của Ajax, về việc người Sparta từng giả vờ tìm thấy thi thể của Orestes, hay thi thể dài tới mười tầm, tức mười lăm foot của Asterius — những chuyện mà chúng ta từng đọc trong sách của Pausanias.

"Tôi đã đọc mọi tài liệu liên quan đến bộ xương ở Trapani, được phát hiện vào thế kỷ thứ mười bốn và từng được nhiều người coi là của Polyphemus, cũng như câu chuyện về người khổng lồ được khai quật trong thế kỷ thứ mười sáu ở vùng phụ cận Palmyra. Các quý ông đều rõ như tôi về bản phân tích nổi tiếng thực hiện gần Lucerne vào năm 1577 đối với những khúc xương lớn mà vị bác sĩ lừng danh Felix Plater tuyên bố là thuộc về một gã khổng lồ cao chừng mười chín foot. Tôi đã ngấu nghiến mọi chuyên luận của Cassanion, cùng tất cả những bản ghi nhớ, sách mỏng, bài diễn văn và văn bản phúc đáp được xuất bản liên quan đến bộ xương của Teutobochus, vị vua xứ Cimbri từng xâm lược xứ Gaul, được đào lên từ một hố sỏi ở Dauphine vào năm 1613. Vào thế kỷ thứ mười tám, hẳn tôi đã phủ nhận, cùng với Peter Campet, sự tồn tại của loài người tiền Adam theo quan điểm của Scheuchzer. Tôi từng cầm trên tay ấn phẩm mang tựa đề Gigans—"

Đến đây, chú tôi bỗng mắc phải căn bệnh bẩm sinh quen thuộc khiến ông không thể phátốt ra những từ ngữ khó khi đứng trước công chúng. Đó không hẳn là tật nói lắp, mà là một thứ do dự mang tính thể chất rất kỳ lạ.

"Ấn phẩm mang tên Gigans—" ông lặp lại.

Tuy nhiên, ông chẳng thể nói thêm được câu nào nữa.

"Giganteo—"

Thật bất khả kháng! Từ bất hạnh ấy cứ nghẹn lại ở cổ họng không sao thốt ra nổi. Hẳn là thiên hạ sẽ được một trận cười ngả nghiêng tại Viện hàn lâm nếu sự cố nhầm lẫn này xảy ra ở trỏng.

"Gigantosteology!" — Cuối cùng Giáo sư Hardwigg cũng thốt lên giữa hai tiếng gầm gừ đầy hoang dại.

Sau khi đã vượt qua được trở ngại và ngày càng trở nên phấn khích hơn—

"Vâng, thưa các quý ông, tôi rất tường tận mọi vấn đề này, và tôi cũng biết rằng Cuvier lẫn Blumenbach đã nhận ra rõ ràng trong những khúc xương ấy di tích không thể chối cãi của loài voi ma mút thuộc kỷ Đệ tứ. Nhưng sau những gì chúng ta đang tận mắt chứng kiến lúc này, việc nuôi dưỡng một chút hoài nghi chính là hành vi lăng mạ đối với cuộc điều tra khoa học. Thi thể đó đang ở đây; các vị có thể nhìn thấy; các vị có thể chạm vào. Đó không phải là một bộ xương, mà là một thể xác nguyên vẹn và không hề tổn hại, được bảo quản vì mục đích nhân chủng học."

Tôi không hề có ý định phản bác lại lời khẳng định kỳ lạ và đáng kinh ngạc ấy.

"Giá mà tôi có thể rửa sạch tử thi này trong dung dịch axit sulfuric," chú tôi tiếp tục, "tôi xin đảm bảo sẽ loại bỏ hết mọi hạt đất đá, cùng với những chiếc vỏ sò lấp lánh đang bám đầy trên cơ thể này. Nhưng ngặt một nỗi tôi lại không có trong tay thứ dung dịch hòa tan quý giá ấy. Dù vậy, dẫu ở trạng thái này đi chăng nữa, thi thể này vẫn sẽ tự kể lại câu chuyện của chính nó."

Nói đoạn, vị Giáo sư nâng bổng cái xác hóa thạch lên và trưng bày nó với một sự khéo léo hiếm có. Không một tay biểu diễn chuyên nghiệp nào có thể tỏ ra tháo vát hơn thế.

"Như các vị sẽ thấy qua việc quan sát," chú tôi tiếp lời, "nó chỉ dài chừng sáu foot, khoảng cách ấy còn rất xa so với những kẻ khổng lồ thời tiền sử mà người ta hay đồn đại. Còn về chủng tộc cụ thể mà nó thuộc về, thì đó chắc chắn là người Caucasian. Nó thuộc chủng tộc da trắng, nghĩa là cùng chủng tộc với chính chúng ta. Hộp sọ của hóa thạch này có hình trứng hoàn hảo mà không hề có sự phát triển nổi bật hay nhô cao nào ở phần xương gò má, đồng thời không hề có sự chìa ra của xương hàm. Nó không hề có dấu hiệu nào của tật vẩu hàm (prognathism) vốn làm thay đổi góc mặt.[4] Các vị có thể tự mình đo lường góc độ ấy, và sẽ thấy nó đúng bằng chín mươi độ. Nhưng tôi sẽ còn tiến xa hơn nữa trên con đường tìm hiểu và suy luận, và tôi dám cả quyết rằng mẫu vật hoặc cá thể nhân loại này thuộc về dòng dõi Japhetic — dòng họ đã lan tỏa khắp thế giới từ Ấn Độ cho đến tận những cùng cực của Tây Âu. Thưa các quý ông, chẳng có lý do gì để phải mỉm cười trước những nhận xét của tôi cả."

[4] Góc mặt được hình thành bởi hai mặt phẳng — một mặt phẳng tương đối thẳng đứng nằm trên cùng một đường thẳng với trán và các răng cửa; mặt phẳng còn lại nằm ngang, đi qua các cơ quan thính giác và xương mũi dưới. Tật vẩu hàm, theo ngôn ngữ nhân chủng học, dùng để chỉ độ nhô ra đặc biệt của hàm làm thay đổi góc mặt.

Dĩ nhiên là chẳng có ai mỉm cười cả. Thế nhưng vị Giáo sư xuất sắc ấy đã quá quen với việc nhìn thấy những gương mặt rạng rỡ trong các bài giảng của mình, đến mức ông cứ đinh ninh rằng mình đang thấy toàn bộ cử tọa đang cười ồ lên trong suốt quá trình ông trình bày bài diễn văn uyên bác.

"Đúng vậy," ông tiếp tục với vẻ hào hứng sục sôi trở lại, "đây là một con người hóa thạch, một người đồng đại với loài voi ma mút răng mấu mà xương cốt của chúng phủ kín cả cái nhà hát lộ thiên này. Nhưng nếu bắt tôi phải giải thích cách hắn đến được nơi này, cách mà các lớp địa chất bủa vây lấy hắn lại rơi xuống cái hang động mênh mông này, thì tôi đành chịu, chẳng thể đưa ra bất kỳ lời giải thích nào. Chắc chắn rằng, nếu ngược dòng thời gian trở về kỷ Đệ tứ, chúng ta sẽ thấy những biến động vô cùng to lớn và hùng vĩ từng diễn ra trong lớp vỏ trái đất; quá trình nguội đi liên tục mà trái đất phải trải qua đã tạo ra những vết nứt, những vụ lở đất và các khe vực sâu thẳm, qua đó một phần lớn bề mặt trái đất đã sụt lún xuống đây. Tôi không đưa ra kết luận tuyệt đối nào, nhưng con người đó đang ở đây, được bao quanh bởi các công cụ do chính đôi tay hắn tạo ra, những chiếc rìu và mảnh đá flint thuộc thời kỳ đồ đá; và giả thuyết hợp lý duy nhất đặt ra là, cũng giống như tôi, hắn đã viếng thăm tâm trái đất với tư cách là một khách du lịch, một người tiên phong của khoa học. Dù thế nào đi nữa, không còn nghi ngờ gì về tuổi thọ đáng kinh ngạc của hắn, rằng hắn chính là một trong những đại diện thuộc dòng dõi nhân loại cổ xưa nhất."

Dứt lời, vị Giáo sư liền ngưng bài diễn văn, còn tôi thì bùng nổ trong tiếng vỗ tay vang dội và "nhất trí". Suy cho cùng thì chú tôi đã đúng. Ngay cả những học giả uyên bác hơn cháu trai của ông cũng sẽ thấy vô cùng khó khăn để có thể bác bỏ những sự thật và lý luận mà ông đưa ra.

Một tình huống khác nhanh chóng xuất hiện ngay sau đó. Thi thể hóa thạch này không phải là duy nhất trong vùng đồng bằng xương cốt bao la này — một nghĩa địa của thế giới đã diệt vong. Khi chúng tôi bước đi trên lớp bụi mờ của đồng bằng, những thi thể khác lại tiếp tục lộ diện, và chú tôi đã có thể tha hồ lựa chọn những mẫu vật kỳ diệu nhất để thuyết phục cả những kẻ hoài nghi cứng đầu nhất.

Thực sự, đó là một cảnh tượng đến ngỡ ngàng: tàn tích của các thế hệ nối tiếp nhau của loài người và loài vật chồng chất, hòa lẫn vào nhau trong một nghĩa địa khổng lồ duy nhất. Thế nhưng, một câu hỏi lớn giờ đây lại đặt ra trước mắt chúng tôi, một vấn đề mà chúng tôi thậm chí còn sợ hãi không dám ngắm nghía nó ở mọi khía cạnh.

Những sinh sinh từng có linh hồn ấy đã bị chôn vùi sâu dưới lòng đất bởi một trận đại hồng thủy kinh hoàng của tự nhiên sau khi thân xác đã hoàn toàn trở về với đất mẹ và tro bụi, hay họ đã thực sự sinh sống ngay tại chốn này, trong thế giới dưới lòng đất này, dưới bầu trời nhân tạo kia, sinh con đẻ cái, kết hôn, rồi cuối cùng cũng chết đi hệt như những cư dân bình thường trên mặt đất?

Cho đến tận thời điểm này, chúng tôi mới chỉ nhìn thấy những sinh vật biển, cá và những loài động vật tương tự còn sống!

Câu hỏi khiến chúng tôi cảm thấy khá bất an thực ra là một câu hỏi rất đáng suy ngẫm. Liệu có bất kỳ con người nào của chốn địa uyên ấy đang lang thang dọc theo những bờ biển vắng vẻ của vùng biển kỳ diệu ở trung tâm trái đất này hay không?

Đó chính là câu hỏi khiến tôi vô cùng bất an và áy náy. Không biết rằng, nếu họ thực sự tồn tại, họ sẽ chào đón chúng tôi — những vị khách đến từ cõi trên — theo cách nào đây?