Đêm qua tôi đã đặt chân đến Paris, và kẻ mà xưa kia không thể sống cách xa nàng nổi hai con phố, nay đã ở cách xa hơn một trăm dặm đường. Hỡi Eloisa, xin hãy thương xót, hãy thương xót cho người bạn bất hạnh của nàng: giá như dòng máu tuôn trào từ huyết quản có thể nhuộm thắm cả chặng đường dài đằng đẵng của tôi, thì tinh thần tôi cũng chẳng thể nào kiệt quệ hơn thế; tôi chưa bao giờ cảm thấy mình rã rời nhường này như lúc hiện tại. Ước gì tôi biết rõ khi nào chúng ta sẽ đoàn tụ, cũng tường tận như tôi biết khoảng cách đang chia rẽ đôi ta! Khi ấy, sự trôi đi của thời gian có thể bù đắp cho chiều dài của không gian. Tôi sẽ đếm từng ngày, từng giờ trong đời mình, đếm từng bước chân hướng về phía Eloisa. Nhưng chặng đường ảm đạm ấy lại chìm khuất trong chập chùng mờ mịt của tương lai; ranh giới của nó bị che giấu khỏi tầm mắt yếu đuối của tôi. Sự đợi chờ mới đau đớn và khủng khiếp làm sao! Trái tim bứt rứt của tôi vẫn hoài kiếm tìm, nhưng chẳng thấy nàng đâu. Mặt trời mọc lên, nhưng chẳng cho tôi chút hy vọng nào được ngắm nhìn nàng; mặt trời lặn xuống mà chẳng ban cho tôi hồng phúc ấy. Những ngày của tôi trống rỗng niềm vui, trôi qua như một đêm dài đằng đẵng không dứt. Tôi luống cuống tìm cách nhóm lên ngọn lửa hy vọng đã tàn lụi, nhưng chúng chẳng mang lại gì ngoài sự bất định và những lời ủi an vô căn cứ. Hỡi người bạn dịu dàng của tôi ơi, tôi còn phải chờ đợi những tai ương nào nữa, nếu chúng chính là vật cân đếm cho hạnh phúc quá khứ của tôi!

Nhưng, tôi van nàng, xin chớ để những lời than thở của tôi làm nàng hoảng hốt; chúng chỉ là hệ quả nhất thời của sự cô độc và những ngẫm nghĩ muộn phiền dọc đường đi. Đừng sợ sự tái phát của nỗi yếu mềm thuở trước; trái tim tôi nằm trong tay nàng, hỡi Eloisa, và chừng nào nàng còn nâng đỡ nó, nó sẽ chẳng thể nào suy đồi. Một trong những trái ngọt an ủi từ bức thư cuối cùng của nàng là, khi nhận ra mình được tiếp thêm gấp đôi sức mạnh; và dẫu tình yêu có tiêu hủy đi những gì vốn thuộc về riêng tôi, tôi vẫn là kẻ đắc lợi; bởi sự kiên định mà nàng truyền cho tôi đủ sức nâng đỡ tôi tốt hơn tự thân tôi có thể làm được. Tôi đinh ninh rằng đàn ông không nên sống cô độc. Tâm trí con người phải được gắn kết thì mới phát huy được sức mạnh lớn nhất, và sức mạnh hội tụ của những tâm hồn tri kỷ, giống như những thanh sắt song song của một khối nam châm nhân tạo, lớn hơn vô song so với tổng sức mạnh khi chúng đứng riêng rẽ. Đó chính là khải hoàn của tình bạn thiên thượng! Nhưng ngay cả tình bạn là gì, nếu so với sự hòa hợp hoàn hảo của các tâm hồn, thứ gắn kết tình bằng hữu tuyệt mỹ và hài hòa nhất bằng những mối dây thiêng liêng gấp trăm lần? Đâu là những kẻ mà tư tưởng, thô thiển như dục vọng, chỉ xem tình yêu như một cơn sốt trong máu, là hệ quả của bản năng cầm thú? Hãy đến đây với tôi, hãy quan sát, hãy cảm nhận những gì đang diễn ra trong lồng ngực tôi; hãy nhìn ngắm một người tình bất hạnh bị chia cắt khỏi người yêu dấu, hoài nghi liệu có bao giờ còn được gặp lại nàng, và tuyệt vọng về việc tìm lại hạnh phúc đã mất; thế nhưng, được thôi thúc bởi ngọn lửa bất diệt, thứ ngọn lửa do nhan sắc của nàng thắp lên và được nuôi dưỡng bởi vẻ đẹp tâm hồn nàng, họ sẽ thấy người đàn ông ấy sẵn sàng dũng cảm đối mặt với sự khắc nghiệt của nghịch cảnh; dẫu có phải thiếu vắng ngay cả bóng hình khả ái của nàng, vẫn trân quý mọi đức hạnh mà nàng đã truyền cảm hứng, những đức hạnh tô điểm cho bức tượng khả ái chẳng bao giờ có thể phai mờ khỏi tâm hồn tôi. Ôi, hỡi Eloisa của tôi, tôi sẽ ra sao nếu thiếu vắng nàng? Nếu chỉ được dẫn dắt bởi lý trí vô cảm, một kẻ ái mộ đức hạnh lạnh lùng, có lẽ tôi đã kính trọng nó ở bất kỳ ai. Giờ đây tôi sẽ làm được nhiều hơn thế, giờ đây tôi có thể sốt sắng thực hành nó, và thấm nhuần tấm gương của nàng, tôi sẽ khiến những ai từng biết chúng ta phải thốt lên rằng: ——“Chúng ta sẽ hạnh phúc biết bao, nếu tất cả phụ nữ trên thế gian này đều là Eloisa, và tất cả đàn ông đều có trái tim rung động trước sức hút của họ!”

Khi tôi đang chiêm nghiệm bức thư cuối cùng của nàng trong suốt chuyến hành trình, tôi đã định hình ý nguyện thu gom tất cả những bức thư nàng từng viết cho tôi; bởi tôi không còn được lắng nghe những lời khuyên tuyệt vời từ chính miệng nàng nữa. Vì dẫu chẳng có bức nào mà tôi thuộc lòng, tôi vẫn thích đọc đi đọc lại chúng không ngừng, và ngắm nghía những nét chữ của bàn tay khả ái ấy, thứ duy nhất có thể mang lại hạnh phúc cho tôi: nhưng giấy rồi cũng sẽ mòn dần theo năm tháng, thế nên, trước khi chúng rách nát hoàn toàn, tôi dự định chép lại từng bức thư vào một cuốn sổ mà tôi đã chuẩn bị sẵn cho mục đích đó. Nó khá dày dặn, nhưng tôi đang lo xa cho tương lai, thậm chí còn hy vọng được sống lâu đến mức viết đầy hơn một cuốn. Tôi dành riêng những buổi tối cho công việc tuyệt vời này, và chỉ tiến hành thật chậm rãi để kéo dài nhiệm vụ đáng yêu ấy biết bao. Tôi sẽ không bao giờ rời xa cuốn sách vô giá này; nó sẽ là cuốn cẩm nang cho những lời nguyện cầu của tôi, là người bạn đồng hành cùng tôi bước vào thế gian mà tôi sắp dấn thân; nó sẽ là thứ thuốc giải độc chống lại những châm ngôn độc hại của xã hội; nó sẽ vỗ về tôi trong những nỗi muộn phiền; nó sẽ ngăn chặn hoặc sửa chữa những lỗi lầm của tôi; nó sẽ mang lại cho tôi sự dạy bảo thuở niên thiếu, và bồi đắp cho tôi khi tuổi già bóng xế; những bức thư tình đầu tiên, hỡi Eloisa, có lẽ là đầu tiên trên đời được đem ra dùng vào một mục đích như thế! Riêng về bức thư cuối của nàng mà tôi đang đặt trước mặt, dẫu tuyệt vời nhường nào đi nữa, tôi vẫn tìm thấy một điều mà lẽ ra nàng nên lược bỏ. Nàng có thể thấy lạ lùng; nhưng kỳ lạ hơn nhiều là chính điểm này lại liên quan trực tiếp đến bản thân nàng, và việc tôi trách cứ nàng vì đã viết ra điều ấy. Tại sao nàng lại nói với tôi về lòng chung thủy và sự kiên định? Thuở nào nàng còn hiểu rõ hơn thế về cả tình yêu của tôi lẫn sức mạnh của chính nàng. Ah, Eloisa, chẳng lẽ nàng lại nuôi dưỡng những tâm tư dễ đổi thay nhường ấy? Chẳng sao cả, dẫu tôi chưa từng hứa hẹn gì với nàng, liệu tôi có sớm thôi không còn là của nàng nữa chăng? Ồ không, chính từ cái nhìn đầu tiên nàng hướng về tôi, từ lời nói đầu tiên nàng thốt ra, từ nhịp đập đầu tiên của trái tim tôi, một ngọn lửa đã được thắp lên trong tâm hồn tôi, thứ ngọn lửa chẳng bao giờ có thể tắt lịm. Giá như từ khoảnh khắc đầu tiên ấy, tôi chưa từng gặp lại nàng, thì chừng đó cũng đã đủ lắm rồi, để rồi sau đó có muốn quên nàng cũng đã quá muộn màng. Và liệu tôi có thể quên nàng được nữa chăng? Giờ đây, khi ngập chìm trong men say của hạnh phúc quá khứ, chính ký ức về nó vẫn khiến tôi hạnh phúc; giờ đây, khi linh hồn từng thổi sự sống vào tôi đã bay đi, và tôi chỉ tồn tại nhờ linh hồn mà Eloisa đã truyền vào; giờ đây, khi tôi tự khinh bỉ chính mình vì đã bày tỏ quá ư lạnh lùng những gì tôi cảm nhận sâu sắc nhường kia? Chẳng lẽ tất cả những giai nhân trên đời này phô bày nhan sắc để quyến rũ tôi, lại có một kẻ đủ sức lu mờ hình bóng nàng ư? Hãy để tất cả bọn họ hợp sức trói buộc trái tim tôi; hãy để họ đâm thấu, hãy để họ làm tổn thương, hãy để họ đập nát chiếc gương trung thực này của Eloisa, thì hình ảnh tinh khôi của nàng vẫn chẳng ngừng phản chiếu từ những mảnh vỡ vụn nhất, bởi chẳng thế lực nào có thể đánh bật nó ra khỏi đó. Không, ngay cả đấng toàn năng cũng chẳng thể đi xa đến thế; Ngài có thể hủy diệt linh hồn tôi, nhưng chẳng thể tước bỏ sự tồn tại của nó và bắt nó ngừng yêu Eloisa.

Lãnh chúa B—— đã nhận lời tường trình với nàng về tình hình của tôi, và những dự định ông ấy vạch ra vì lợi ích của tôi; nhưng tôi e rằng ông ấy sẽ không tuân thủ nghiêm ngặt lời hứa của mình đối với kế hoạch hiện tại. Vì nàng phải biết rằng ông ấy đã lạm dụng cái quyền mà lòng hào hiệp đã ban cho ông ấy đối với tôi, khi đẩy nó vượt qua cả ranh giới của sự rộng lượng. Khoản tiền trợ cấp mà ông ấy dành cho tôi, và biến nó thành một khoản độc lập, đã đặt tôi vào hoàn cảnh có thể tạo ra một vẻ bề ngoài ở đây vượt xa cấp bậc của mình, và có lẽ thậm chí cả vẻ bề ngoài mà tôi sẽ có dịp phải trưng ra ở London. Khi tôi ở đây, vì chẳng có việc gì làm, tôi sống đúng theo ý thích của mình và sẽ chẳng bị cám dỗ ném tiền qua cửa sổ cho những khoản chi tiêu vô bổ. Chính nàng, hỡi Eloisa, đã dạy cho tôi hiểu rằng những nhu cầu cơ bản nhất, hay ít nhất là cấp bách nhất của chúng ta, chính là nhu cầu của một tâm hồn nhân ái; và chừng nào còn một cá nhân bị tước đoạt những nhu cầu thiết yếu của cuộc sống, thì người có đức hạnh nào lại đành lòng hoang phí trong sự thừa thãi?