Bất cứ ai ngẩm ngợi về bốn thứ, thì tốt nhất là anh ta chưa bao giờ sinh ra trên đời: cái ở trên, cái ở dưới, cái ở trước, cái ở sau.
− Talmud, Hagigah 2.1
Tôi đến Garamond vào buổi sáng người ta lắp đặt Abulafia trong khi Belbo và Diotallevi mê mải công kích nhau về tên của Thiên Chúa còn Gudrun thì nghi ngờ nhìn những người đang giới thiệu về cái thứ mới mẻ gây xáo động này giữa những chồng bản thảo ngày càng bụi bặm.
“Ngồi đi, Casaubon. Đây là đề cương cho cuốn lịch sử kim loại của chúng ta.” Khi chỉ còn lại hai chúng tôi, Belbo cho tôi xem những bảng chỉ mục, sơ đồ chương, những thiết kế gợi ý. Tôi sẽ phải đọc phần lời và tìm hình ảnh minh họa. Tôi nhắc tới một số thư viện ở Milan có vẻ có nguồn hứa hẹn.
“Chỗ đó không đủ,” Belbo nói. “Anh sẽ phải tới cả những nơi khác nữa. Bảo tàng khoa học ở Munich chẳng hạn, họ có một kho tư liệu ảnh tuyệt vời. Ở Paris có Học viện Kỹ nghệ. Nếu có thời gian tôi cũng sẽ quay lại đó.”
“Ở đó hay thế à?”
“Khiến người ta không yên. Thành tựu của máy móc trú ngụ trong một nhà thờ Gothic...” Anh ta ngập ngừng, sắp xếp lại ít giấy tờ trên bàn. Rồi, như thể sợ đặt quá nhiều trọng lượng vào lời thông báo, anh ta thả một câu, “Và có Con lắc nữa.”
“Con lắc nào?”
“Con lắc. Con lắc của Foucault.”
Rồi anh ta mô tả nó cho tôi, đúng như tôi thấy nó hai ngày trước, hôm thứ Bảy. Có lẽ tôi thấy nó như vậy là bởi vì Belbo đã chuẩn bị cho tôi về cảnh tượng ấy. Nhưng lúc trò chuyện hẳn tôi chẳng biểu lộ mấy nhiệt tình, bởi Belbo nhìn tôi như thể tôi là kẻ vừa chiêm ngưỡng nhà nguyện Sistine vừa hỏi: Có thế này thôi hả?
“Có lẽ là do bầu không khí, vì nó ở trong một nhà thờ, nhưng tin tôi đi, anh sẽ cảm thấy một xúc cảm rất mạnh mẽ. Ý niệm rằng mọi thứ đều chuyển động và trên đầu mình là điểm đứng yên duy nhất trong vũ trụ... Với những kẻ vô tín, đó là một cách để tìm lại được Chúa mà không thách thức sự vô tín của họ, bởi vì đó là một cực hư không. Nó có thể đem lại rất nhiều an ủi cho những người thuộc thế hệ tôi, những người ngày ba bữa sáng trưa chiều ngốn món thất vọng.”
“Thế hệ của tôi còn ngốn nhiều thất vọng hơn.”
“Đừng khoác lác. Dù gì đi nữa thì anh cũng sai rồi. Với anh đó chỉ là một giai đoạn. Anh hát ‘Carmagnole’*, và rồi tất cả các anh gặp nhau ở Vendée. Thoáng qua rồi thôi. Với chúng tôi thì khác. Đầu tiên là phát xít, và thậm chí nếu khi ấy chúng tôi còn thơ bé và nhìn nhận đây như một câu chuyện phiêu lưu, số phận vĩnh viễn của dân tộc ta cũng là một điểm đứng yên. Điểm đứng yên tiếp theo là phong trào Kháng chiến, đặc biệt đối với những người như tôi, quan sát nó từ bên ngoài và biến nó thành một nghi lễ chuyển tiếp, sự quay lại của mùa xuân - giống như một điểm phân hay một điểm chí; tôi luôn lẫn lộn hai thứ này... Với một số người, giai đoạn tiếp theo là Chúa; với số khác là giai cấp lao động; và với nhiều người là cả hai. Những người trí thức thấy hân hoan khi thưởng lãm những người lao động đẹp đẽ, khỏe khoắn, mạnh mẽ, sẵn sàng cải tạo thế giới. Và bây giờ, như anh đã tự mình thấy, có những người lao động, nhưng giai cấp lao động thì không. Có lẽ nó bị giết ở Hungary rồi. Rồi đến thế hệ của anh. Với cá nhân anh, những gì xảy ra là tự nhiên; nó có lẽ giống như một kỳ nghỉ. Nhưng với những người tuổi tôi thì không phải vậy. Với chúng tôi, đó là thanh toán nợ nần, là thời của ăn năn, hối lỗi, phục hồi. Chúng tôi đã thất bại, và các anh xuất hiện với nhiệt huyết, dũng khí, sự tự phê của mình. Mang lại hy vọng cho chúng tôi, những người lúc đó đã ba lăm hay bốn mươi, hy vọng và hổ thẹn, nhưng vẫn là hy vọng. Chúng tôi phải giống các anh, thậm chí dù cái giá phải trả là bắt đầu lại từ đầu. Chúng tôi thôi đeo cà vạt, chúng tôi ném áo choàng nhà binh đi và mua về áo khoác liền mũ dùng rồi. Một số người thà bỏ việc còn hơn là phục vụ cho giai cấp thống trị...”
Ca khúc được sáng tác và phổ biến trong giai đoạn Cách mạng Tư sản Pháp (1789-1799).
Anh ta châm một điếu xì gà và giả vờ chỉ đang vờ chua xót thôi. Một lời xin lỗi vì đã để cảm xúc chi phối.
“Và rồi các anh bỏ tất. Chúng tôi, cùng với những chuyến hành hương sám hối tới trại Buchenwald, đã từ chối viết lời quảng cáo cho Coca-Cola bởi vì chúng tôi chống phát xít. Chúng tôi bằng lòng làm việc cho những kẻ tầm thường ở Garamond, bởi vì ít nhất thì sách vở cũng là để cho nhân dân. Nhưng các anh, để trả thù giai cấp tư sản mà các anh không lật đổ nổi, bán băng video và tập san tự làm cho chúng, tẩy não chúng bằng Thiền và nghệ thuật bảo trì mô-tô*. Các anh khiến chúng tôi mua giảm giá những ấn bản của các anh về tư tưởng Chủ tịch Mao rồi dùng tiền đó mua pháo hoa ăn mừng sáng tạo mới. Trơ trẽn. Trong khi chúng tôi suốt đời xấu hổ. Các anh lừa chúng tôi, các anh không đại diện cho sự thuần khiết; nó chỉ là cái mụn trứng cá dậy thì. Các anh khiến chúng tôi cảm thấy mình như sâu bọ bởi vì chúng tôi thiếu dũng khí đối mặt với quân Bolivia, và các anh bắt đầu bắn vào lưng vài ba tên khốn nạn đáng thương khi họ đang đi trên phố. Mười năm trước, chúng tôi đã phải nói dối để cứu các anh ra khỏi tù; các anh nói dối để ném bạn hữu vào tù. Đó là lý do vì sao tôi yêu thích cỗ máy này,” và anh ta chỉ vào máy tính. “Nó ngu ngốc, nó không tin tưởng, nó không khiến tôi tin, nó chỉ làm điều tôi bảo nó làm. Thằng tôi ngu ngốc, cỗ máy ngu ngốc. Một mối quan hệ trung thực.”
Zen and the Art of Motorcycle Maintenance: An Inquiry into Values (ZAMM) là một tiểu thuyết triết học năm 1974 của Robert M. Pirsig. Cuốn sách đã bán được 5 triệu bản trên toàn thế giới.
“Nhưng tôi...”
“Anh trong sạch, Casaubon. Anh chạy trốn thay vì ném đá, anh có bằng cấp, anh không bắn ai cả. Nhưng vài năm trước thôi tôi cảm thấy chính anh cũng đang đe dọa tôi. Không có tính cá nhân nào ở đây hết, chỉ là những vòng quay thế hệ. Và rồi năm ngoái, khi tôi thấy Con lắc, tôi hiểu ra mọi điều.”
“Mọi điều?”
“Hầu như mọi điều. Anh thấy đấy, Casaubon, thậm chí cả Con lắc cũng là một kẻ tiên tri sai lầm. Anh nhìn nó, anh nghĩ nó là điểm đứng yên duy nhất trong vũ trụ, nhưng nếu anh tháo nó khỏi mái vòm của Học viện Kỹ nghệ rồi đem treo nó trên trần một nhà thổ, nó vẫn hoạt động y như vậy. Rồi còn những con lắc khác: có một cái ở New York, trong tòa nhà Liên Hiệp Quốc, có một cái ở bảo tàng khoa học tại San Francisco, và có Chúa biết còn bao nhiêu cái nữa. Anh đặt nó ở đâu thì Con lắc Foucault vẫn dao động từ một điểm đứng yên trong khi cả trái đất quay bên dưới nó. Mỗi điểm trong vũ trụ đều là một điểm đứng yên: tất cả những gì anh phải làm là treo Con lắc Foucault vào đó.”
“Chúa ở khắp mọi nơi?”
“Theo nghĩa nào đó thì đúng. Đó là lý do vì sao Con lắc khiến tôi không yên. Nó hứa hẹn về vô cực, nhưng đặt vô cực ở chỗ nào thì lại tùy thuộc vào tôi. Vậy nên chỉ thờ Con lắc thôi chưa đủ; anh vẫn phải ra quyết định, anh phải tìm ra điểm tốt nhất cho nó. Và chưa hết...”
“Và chưa hết?”
“Và chưa hết... Anh không hề nghe tôi một cách nghiêm túc, phải không Casaubon? Không, tôi có thể chẳng cần căng thẳng làm gì; chúng ta không phải hạng coi trọng mọi điều... Ồ, trong khi tôi đang nói, cảm xúc của anh là anh đã dùng cả đời treo Con lắc ở nhiều nơi, và chưa bao giờ được, nhưng ở đó, tại Học viện Kỹ nghệ kia, thì lại được... Anh có nghĩ rằng có những địa điểm đặc biệt trong vũ trụ này không? Trần căn phòng này chẳng hạn? Không, không ai tin nổi chuyện ấy đâu. Anh cần bầu không khí. Tôi không biết, có thể chúng ta đang luôn tìm kiếm đúng cái nơi ấy, có thể nó nằm ngay trong tầm mắt của ta, nhưng ta không nhận ra. Có thể, để nhận ra nó, ta phải tin vào nó. Ồ, mình đi gặp Signor Garamond thôi.”
“Để treo Con lắc?”
“À, sự rồ dại của nhân loại! Giờ chúng ta phải nghiêm túc đấy. Nếu anh muốn được nhận lương, sếp phải nhìn thấy anh, chạm vào anh, hít ngửi anh, và nói anh sẽ làm được. Đi, để sếp chạm vào anh nào; cái chạm của sếp chữa được bệnh tràng nhạc.”
