Nhân đây tôi xin cảnh báo độc giá hiện tại hoặc tương lai của mình, người nào thực sự sầu muộn, rằng đừng đọc những triệu chứng và tiên lượng trong tài liệu dưới đây, kẻo rồi người ấy đem những gì đọc được vận vào thân, trầm trọng hóa, cá nhân hóa những gì vốn được nói chung chung vào chính mình (như phần lớn những người sầu muộn thường làm), người ấy sẽ tự gây rắc rối hay tổn thương bản thân, và nói chung nhận về mình hại nhiều hơn lợi. Tôi khuyên họ bởi vậy hãy cẩn thận trước khi đọc tài liệu này.

− Robert Burton, The Anatomy of Melancholy, Oxford, 1621,

Lời nói đầu

Rõ ràng giữa Belbo và Lorenza Pellegrini có gì đó. Tôi không biết chính xác đấy là gì hay đã được bao lâu rồi. Các file trong Abulafia không giúp tôi tái hiện được câu chuyện.

Chẳng hạn file về bữa tối với bác sĩ Wagner không có ngày tháng. Belbo quen bác sĩ Wagner trước khi tới đi Brazil và rất có khả năng vẫn liên lạc với ông ấy sau khi tôi bắt đầu làm việc tại Garamond và do đó cũng quen biết ông ta. Vậy nên bữa tối kia có thể diễn ra trước hoặc sau buổi tối mà tôi nghĩ tới. Nếu là trước thì tôi hiểu sự xấu hổ của Belbo, nỗi tuyệt vọng trang trọng của anh ta.

Bác sĩ Wagner - một người Áo đã nhiều năm hành nghề ở Paris (bởi vậy phát âm là “Vagnère” với những người muốn khoe khoang quan hệ thân thiết với ông ta) - thường xuyên qua lại Milan trong khoảng chục năm theo lời mời của hai nhóm cách mạng thời kỳ hậu 1968. Họ giành giật ông ta và tất nhiên mỗi nhóm đưa ra một diễn giải khác nhau triệt để về tư tưởng của ông. Bằng cách nào và vì sao con người danh tiếng này cho phép mình nhận sự bảo trợ của những kẻ cực đoan như vậy, tôi không bao giờ hiểu nổi. Các học thuyết của Wagner, cứ tạm gọi vậy, không mang màu sắc chính trị và, nếu muốn, ông ta chẳng khó khăn gì để có được lời mời của các trường đại học, bệnh viện, các viện hàn lâm. Tôi tin rằng ông ta nhận những lời mời kia bởi về căn bản ông ta là người theo thuyết hưởng lạc và đòi hỏi những khoản thù lao kếch xù. Các tổ chức tư nhân mời ông thì có thể kêu gọi được nhiều tiền hơn các trường các viện kia, và với bác sĩ Wagner điều này đồng nghĩa với vé hạng nhất, khách sạn sang trọng, lại thêm tiền bồi dưỡng tương xứng với phí trị liệu của ông ta, cho các bài giảng và hội thảo chuyên đề.

Còn vì sao hai nhóm kia tìm thấy cảm hứng ý thức hệ trong học thuyết của Wagner thì lại là chuyện khác. Nhưng vào những năm tháng ấy, thương hiệu của Wagner về phân tâm học có vẻ đủ giải kiến tạo, đủ táo bạo, dục cảm và phi Descartes để đem lại một chút biện chính lý thuyết cho hoạt động cách mạng.

Thực tế hóa ra là giới công nhân khó mà tiêu hóa nổi nó, vậy nên đến một điểm nhất định, hai nhóm phải lựa chọn giữa công nhân và Wagner. Họ chọn Wagner. Điều này khiến nảy sinh lý thuyết rằng vai chính mới trong công cuộc cách mạng không phải là giai cấp vô sản mà là những kẻ đi chệch lối.

“Thay vì làm chệch lối giai cấp vô sản, đáng lẽ họ nên vô sản hóa những kẻ đi chệch lối, như vậy hiệu quả kinh tế cao hơn nếu xét mức giá của bác sĩ Wagner,” có lần Belbo bảo tôi.

Cuộc cách mạng Wagner là một trong những cuộc cách mạng tốn kém nhất trong lịch sử.

Nhà xuất bản Garamond, được một khoa tâm lý học của trường đại học cấp tiền, đã xuất bản một bản dịch các bài tiểu luận nhỏ của Wagner - rất chuyên môn, gần như không thể tìm thấy ở đâu, và bởi vậy tín đồ của ông ta hết sức cần. Wagner đã tới Milan tham dự một buổi ra mắt sách, ấy là khi mối quen biết của Belbo với ông ta bắt đầu.

Doktor Wagnerdoc

Bác sĩ Wagner quỷ quái

Phần thù lao thứ Hai mươi sáu

Người, vào cái buổi sáng xám xịt ấy

Trong cuộc thảo luận, tôi nêu lên một phản đối. Lão già ma quỷ đó hẳn phải sôi tiết lắm, nhưng lão không để lộ ra. Ngược lại, lão trả lời như thể muốn quyến rũ tôi.

Giống như lão bá tước Charlus với Jupien, ong với hoa. Một thiên tài không thể chịu nổi việc không được người ta ái mộ; lão lập tức phải quyến rũ tên biệt giáo kia, khiến cho tên biệt giáo phải lòng mình. Lão đã thành công. Tôi đã phải lòng lão.

Nhưng hẳn lão không hề thứ tha cho tôi, bởi vì cái buổi tối ly dị ấy lão đã giáng cho tôi một cú trí mạng. Không tự giác, bản năng, không suy tính trước, lão quyến rũ tôi, và không tự giác, lão trừng phạt tôi. Mặc dù lão phải trả giá về mặt đạo nghĩa, lão đã dùng phân tâm học chữa miễn phí cho tôi. Vô thức cắn ngược lại cả người điều khiển nó.

Chuyện hầu tước de Lantenac trong Quatre-vingt-treize*. Con tàu của những người Vendée đang chật vật dong buồm qua bão ngoài khơi Breton. Đột nhiên một khẩu thần công trượt khỏi vị trí, và khi con tàu rung lắc trồi lên hụp xuống, khẩu thần công bắt đầu lao điên loạn từ lan can bên này sang lan can bên kia, một con quái vật khổng lồ không ngừng giáng lên mạn trái rồi mạn phải. Một pháo thủ (than ôi, chính là người đã lơ đễnh không buộc khẩu thần công đúng quy cách) túm lấy một sợi xích và với dũng khí vô song đã quăng mình vào con quái vật, nó gần như nghiền nát anh ta, nhưng anh ta chặn được nó, chốt chặt nó, kéo nó trở lại vị trí, cứu được con tàu, thủy thủ đoàn, sứ mệnh chung. Với nghi thức trọng thể, bá tước Lantenac đáng sợ tập hợp tất cả người trên tàu, ca ngợi lòng dũng cảm của chàng pháo thủ, lấy một chiếc mề đay ấn tượng từ chính cổ mình ra đeo cho chàng trai, ôm chặt anh ta, và tiếng reo hoan hô của thủy thủ đoàn làm rung chuyển cả vòm trời.

Chín mươi ba, tiểu thuyết của văn hào Pháp Victor Hugo.

Rồi Lantenac nghiêm khắc nhắc nhớ thủy thủ vừa được vinh danh rằng chính anh ta chịu trách nhiệm trước tiên cho nguy hiểm vừa qua, và ra lệnh xử bắn.

Cừ lắm, đúng là Lantenac, con người hiền đức, vượt trên tha hóa. Và đây là điều bác sĩ Wagner đã làm với tôi: ông ta vinh danh tôi bằng tình bạn của mình, và tử hình tôi bằng sự thật.

và tử hình tôi, vạch trần trước mặt tôi thứ mà tôi khao khát

vạch trần với tôi rằng thứ mà tôi khao khát, tôi lại sợ.

Bắt đầu câu chuyện trong một quán bar. Nhu cầu yêu đương.

Có những thứ mà anh có thể cảm thấy đang đến. Anh không rơi vào ái tình bởi vì anh rơi vào ái tình; anh rơi vào ái tình bởi cái nhu cầu tột bậc là được rơi vào ái tình. Khi anh cảm thấy nhu cầu ấy, anh phải để ý từng đường đi nước bước của mình: giống như đã dính phải bùa yêu, cái loại khiến anh phải lòng thứ đầu tiên anh nhìn thấy. Đó có thể là một con thú mỏ vịt.

Bởi vì vào thời điểm ấy tôi cảm thấy nhu cầu kia. Tôi vừa cai rượu. Mối quan hệ giữa gan và tim. Một tình yêu mới là nguyên cớ tốt để uống trở lại. Ai đó để tới quán bar cùng. Để thấy vui thú cùng.

Quán bar nhanh gọn, lén lút. Nó cho phép anh hưởng một nỗi mong chờ dài dằng dặc, ngọt ngào suốt cả ngày, rồi anh cất bước và náu mình trong bóng tối giữa những chiếc ghế da; vào sáu giờ tối ở đó chẳng có ma nào, đám khách hôi hám xuất hiện muộn hơn, cùng với tay chơi dương cầm. Chọn một quán bar Mỹ ám muội vắng khách vào buổi chiều muộn. Gọi đến ba lần thì phục vụ bàn mới xuất hiện và đã sẵn trên tay ly martini tiếp theo.

Phải là martini. Không phải whiskey, mà một ly martini. Thứ rượu trong suốt. Anh nâng ly lên và thấy nàng bên kia trái ô liu. Sự khác biệt giữa ngắm nhìn người yêu dấu qua một ly Dry Martini không pha, chiếc ly nhỏ, mỏng, với nhìn nàng qua một cốc Martini thêm đá, qua chất thủy tinh dày, và gương mặt nàng nom vỡ ra bởi những khối đá lập phương trong suốt. Hiệu ứng nhân đôi nếu hai người cùng áp cốc lên trán, cảm nhận hơi lạnh và cứ vươn tới gần hơn cho đến khi hai chiếc cốc chạm nhau. Trán cụng trán cách nhau hai cốc rượu. Anh không thể làm thế với những ly martini.

Giờ khắc ngắn ngủi ở quán bar. Sau đó, run rẩy, anh ngóng trông một ngày khác nữa. Thoát khỏi sự khủng bố của yên ổn bình lặng.

Kẻ phải lòng quán bar không cần một phụ nữ của riêng mình. Anh ta luôn có thể mượn lấy một người.

Vai trò của hắn. Hắn có thể cho nàng thật nhiều tự do, hắn thường xuyên xa nhà. Cái lòng khoan dung đáng ngờ của hắn: tôi có thể gọi điện tới dù đã nửa đêm. Hắn ở nhà, em thì không. Hắn bảo em ra ngoài rồi. Thực ra, trong khi tôi cùng anh đang chuyện trò qua điện thoại đây, liệu anh có biết cô ấy đi đâu không? Những khoảnh khắc duy nhất của ghen tuông. Nhưng ngay cả khi ấy, bằng cách này tôi đang đoạt lấy thánh nữ Cecilia từ gã thổi kèn. Để yêu, hay để tin rằng bạn yêu, như một tu sĩ bất diệt của một cuộc báo thù cổ đại.

Với Sandra, mọi thứ phức tạp. Lần đó nàng cho rằng tôi sa đà quá. Cuộc sống lứa đôi của chúng ta đã trở nên căng thẳng. Liệu hai đứa mình có nên chia tay? Vậy thì hãy chia tay đi. Không, đợi đã, mình bàn bạc cho kỹ đã. Không, chúng ta không thể tiếp tục như thế này được nữa. Vấn đề, nói cho gọn, nằm ở Sandra.

Khi anh lê la trong các quán bar, vở kịch tình yêu không phải là những người đàn bà anh tìm thấy mà là những người đàn bà anh rời bỏ.

Rồi đến bữa tối với bác sĩ Wagner. Trong buổi thuyết trình, ông ta vừa cho người chất vấn một định nghĩa về phân tâm học. La psychanalyse? C’est qu’entre l’homme et la femme... chers amis... ça ne colie pas.*

Tiếng Pháp: Phân tâm học ư? Nó là chuyện giữa một người đàn ông và một người đàn bà... các bạn thân mến của tôi...

Có một tranh luận: cặp đôi, hôn nhân như một hư cấu pháp lý. Bị những vấn đề riêng tư cuốn vào, tôi tham gia nhiệt tình. Chúng tôi để cho mình bị kéo vào những trao đổi biện chứng, nói năng hùng hồn trong khi Wagner im lặng, quên mất rằng ngay trước mặt mình là một bậc thầy. Và với một sự trầm ngâm

và với một biểu hiện ranh mãnh

và với một thờ ơ u sầu

và như thể chỉ tham gia chơi chơi vào cuộc đối thoại của chúng tôi, không liên can gì tới chủ đề, ông ta nói (tôi nhớ chính xác từng từ từng chữ; chúng khắc sâu trong tâm khảm tôi): Trong suốt sự nghiệp của mình tôi chưa từng có bệnh nhân nào vì cuộc ly dị của chính mình mà biến thành loạn thần. Nguyên cớ luôn nằm ở cuộc ly dị của Kẻ khác.

Bác sĩ Wagner luôn nói từ Kẻ khác với chữ K viết hoa. Tôi giật mình choáng váng, như vừa bị ong vò vẽ đốt.

vị tử tước giật mình choáng váng, như vừa bị ong vò vẽ đốt

một giọt mồ hôi lạnh điểm trên trán

lão bá tước nhìn anh ta qua những vòng khói lười biếng bay ra từ điếu xì gà Nga mảnh mai

Tôi hỏi, có phải ông định bảo rằng con người ta bị suy sụp không phải vì anh ta đã ly dị mà bởi cuộc hôn nhân đổ vỡ, có thể có hoặc không diễn ra, của bên thứ ba, tức là người tạo ra cuộc khủng hoảng cho cặp đôi mà anh ta là một bên?

Wagner nhìn tôi với vẻ bối rối của một người thường lần đầu tiếp xúc với một kẻ loạn thần. Ông ta hỏi tôi rằng tôi có ý gì. Nói thật ra, dù tôi có ý gì thì tôi cũng đã diễn đạt tồi. Tôi cố gắng nói cụ thể hơn. Tôi lấy một chiếc thìa trên bàn đặt xuống cạnh một chiếc dĩa. Đây, đây là tôi, Thìa, đã cưới cô ấy, Dĩa. Và đây là một cặp khác: cô ta là Dao Gọt Hoa Quả, cưới Dao cắt Bít Tết, còn có biệt danh là Mackie Messer. Giờ thì tôi, Thìa, tin rằng tôi đang khổ sở thế này vì phải chia tay với nàng Dĩa mà tôi không hề muốn thế; tôi yêu Dao Gọt Hoa Quả nhưng nếu nàng cứ sống với Dao cắt Bít Tết thì tôi thấy cũng chả sao. Và giờ ông đang bảo tôi, thưa bác sĩ Wagner, rằng nguyên nhân chính khiến tôi khốn khổ vậy là Dao Gọt Hoa Quả không chịu rời bỏ Dao cắt Bít Tết. Có phải vậy không?

Wagner bảo ai đó cùng bàn rằng ông ta không hề nói điều gì như vậy.

Ông có ý gì, ông không nói ư? Ông nói rằng ông chưa từng gặp ai bị rối loạn thần kinh vì cuộc ly hôn của chính anh ta mà luôn là vì cuộc ly hôn của Kẻ khác.

Có thể vậy, tôi không nhớ, Wagner chán ngán đáp.

Nếu ông quả đã nói vậy, có phải ý ông đúng là như tôi hiểu không?

Wagner im lặng đôi phút.

Trong khi những người khác chờ đợi, thậm chí không cả nuốt, Wagner ra hiệu cho người phục vụ rót rượu cho ông ta. Ông ta nâng ly chăm chú soi thứ chất lỏng trong cốc và cuối cùng lên tiếng.

Điều anh vừa hiểu là điều mà anh muốn hiểu.

Rồi ông ta quay sang chỗ khác, bảo rằng trời nóng thật, ngâm nga một khúc aria, khua một chiếc bánh mì que như đang chỉ huy dàn nhạc, ngáp dài, chăm chú vào một chiếc bánh ngọt phủ kem, và cuối cùng, sau một lúc im lặng nữa, đề nghị người ta đưa ông ta về khách sạn.

Những người khác nhìn tôi như thể tôi đã phá hỏng một bữa tiệc rượu mà từ đó có thể cất lên những Lời Minh Triết.

Sự thật là tôi đã nghe Sự Thật lên tiếng.

Tôi gọi điện. Em ở nhà; với Kẻ kia. Cả đêm ấy tôi không ngủ. Tất cả rất rõ ràng: hễ em đang ở với hắn là tôi không chịu nổi. Sandra chẳng liên can gì tới chuyện này.

Sau đó là sáu tháng gay cấn, sáu tháng tôi bám riết lấy em, theo sát gót em, cố gắng phá hoại mối quan hệ của em, bảo em rằng tôi muốn em cho riêng mình, thuyết phục em rằng em căm ghét Kẻ kia. Em bắt đầu cãi cọ với hắn, và hắn nổi lòng ghen, đòi hỏi; hắn không bao giờ ra ngoài vào buổi tối, và mỗi khi đi đâu xa hắn gọi điện hai lần một ngày, vào giữa đêm, rồi một đêm hắn tát em. Em hỏi vay tôi tiền để em có thể bỏ đi. Tôi gom góp chút tiền ít ỏi gửi trong nhà băng. Em bỏ rơi chiếc giường phu thê, kéo bạn bè lên núi, không để lại địa chỉ. Kẻ kia tuyệt vọng gọi điện cho tôi, hỏi xem liệu tôi có biết em đi đâu không; tôi không biết, nhưng nghe như thể tôi nói dối, bởi vì em bảo hắn rằng em rời bỏ hắn vì tôi.

Khi em trở về, em rạng ngời thông báo rằng em đã viết cho hắn một lá thư chia tay. Khi ấy tôi tự hỏi chuyện gì sẽ xảy đến với tôi và Sandra, nhưng em không cho tôi thời gian để lo lắng, em bảo tôi em đã gặp một gả có vết sẹo trên má cùng một căn hộ rất gypsy. Em sẽ tới sống cùng gã.

Em không còn yêu tôi nữa sao?

Tất nhiên là em có, anh là người đàn ông duy nhất trong đời em, nhưng sau tất cả những chuyện đã xảy ra em cần có trải nghiệm này, đừng trẻ con như thế, hãy ráng hiểu cho em. Dẫu sao thì em cũng đã bỏ chồng vì anh. Hãy để mọi người theo đuổi nhịp điệu của mình.

Nhịp điệu của mình? Em đang bảo tôi em bỏ đi với một thằng đàn ông khác.

Anh là một trí thức và một người cánh tả. Đừng hành động như một tên mafia. Em sẽ sớm gặp lại anh.

Tôi nợ bác sĩ Wagner tất cả cơ sự này.