Chàng thanh niên:
Adler cấm thưởng phạt. Khẳng định không được khen ngợi cũng không được mắng mỏ. Tại sao ông ấy lại có quan điểm vô lý đến vậy? Liệu Adler có biết giữa lý tưởng và hiện thực khác biệt đến mức nào không? Đó là điều tôi muốn biết.
Triết gia:
Tôi hiểu rồi. Tôi xin xác nhận lại là cậu cho rằng cả mắng mỏ và khen ngợi đều cần thiết, đúng không?
Chàng thanh niên:
Đương nhiên rồi. Cho dù vì thế mà bị học sinh ghét đi nữa thì cũng vẫn phải mắng. Cần phải sửa những gì sai. Vâng, trước hết, tôi xin nghe ý kiến thầy về cái hay cái dở của “mắng mỏ”.
Triết gia:
Tôi hiểu rồi. Tại sao không được mắng người khác? Điều này cần phải suy nghĩ theo từng trường hợp. Trước hết, bọn trẻ phạm phải điều gì đó không tốt như làm những việc nguy hiểm, những việc gây nguy hại đến người khác hay những việc gần với phạm tội. Tại sao trẻ lại làm những việc đó? Có một lý do là có khả năng “trẻ không biết đó là việc không tốt”.
Chàng thanh niên:
Không biết?
Triết gia:
Vâng. Để tôi kể cậu nghe câu chuyện của bản thân tôi. Hồi nhỏ, đi đâu tôi cũng mang theo kính soi côn trùng. Cứ thấy côn trùng hay thực vật là dùng kính soi. Tôi ngắm nhìn thế giới mắt thường không nhìn thấy bằng tất cả tâm hồn. Tôi dành cả ngày để quan sát giống như tiến sĩ côn trùng vậy.
Chàng thanh niên:
Thật tuyệt nhỉ! Tôi cũng có thời như vậy.
Triết gia:
Nhưng một thời gian sau, tôi biết đến một cách sử dụng kính soi côn trùng hoàn toàn khác. Nếu chiếu tiêu điểm ánh sáng lên tờ giấy đen, tờ giấy sẽ bốc khói rồi bắt đầu cháy. Tôi bị kích động trước sức mạnh khoa học giống như ảo thuật đó và kính soi côn trùng không còn là kính lúp nữa.
Chàng thanh niên:
Quả là một phát hiện lớn còn gì. Tôi thích thế hơn bò trên mặt đất ngắm côn trùng nhiều. Lấy kính soi côn trùng làm khởi điểm để suy nghĩ về sức mạnh của mặt trời, suy nghĩ về vũ trụ. Bước đi đầu tiên của một nhà khoa học thiếu niên.
Triết gia:
Chuyện xảy ra vào một ngày hè nóng bức, khi tôi tiếp tục chơi trò chơi đốt giấy như vậy. Như mọi lần, lúc tôi đặt tờ giấy đen lên mặt đất, dùng kính soi côn trùng để tập trung ánh sáng thì liếc thấy một con kiến bò ngang qua. Đó là một con kiến to, khoác trên mình lớp vỏ đen, cứng cáp. Bắt đầu chán với trò đốt giấy, tôi đã dùng kính soi côn trùng làm gì chú kiến đen đó? Hẳn là tôi không cần giải thích thêm phải không.
Chàng thanh niên:
… Tôi hiểu. Trẻ con có thể làm chuyện tàn nhẫn như thế.
Triết gia:
Vâng. Trẻ con thường hay thể hiện bản tính tàn nhẫn như kiểu vô tâm giết chết côn trùng. Nhưng, liệu có đúng là trẻ tàn nhẫn không? Chẳng hạn, liệu trong chúng có tiềm ẩn một kiểu bản năng giống như “bản năng gây hấn” mà Freud nói không? Tôi không nghĩ như vậy. Trẻ không tàn nhẫn mà chỉ “không biết” thôi. Không biết giá trị của sinh mạng cũng như nỗi đau của người khác.
Vậy thì người lớn cần phải làm một việc. Nếu trẻ không biết thì dạy. Và khi dạy dỗ thì không cần trách mắng. Xin đừng quên nguyên tắc này. Bởi vì đứa trẻ đó không phải đang làm việc xấu mà chỉ là không biết thôi.
Chàng thanh niên:
Thầy nói rằng tội lỗi do không biết chứ không phải do bản tính tàn nhẫn hay thích gây hấn?
Triết gia:
Có thể những đứa trẻ chơi trên đường tàu không hề biết việc đó nguy hiểm. Có thể những đứa trẻ la hét ở nơi công cộng không hề biết như thế là làm phiền người khác. Dù là bất kỳ chuyện gì thì chúng ta ai cũng bắt đầu từ vạch xuất phát “không biết”. Cậu không nghĩ rằng, mắng mỏ gay gắt một kẻ “không biết” thì thật vô lý à?
Chàng thanh niên:
Đấy là nếu chúng thực sự không biết.
Triết gia:
Điều người lớn chúng ta cần làm không phải mắng mỏ mà là dạy dỗ. Bằng những lời lẽ lý trí chứ không phải cảm tính, không to tiếng. Chắc chắn không phải là cậu không làm được điều đó.
Chàng thanh niên:
Nếu chỉ xét riêng trường hợp vừa rồi thì đúng là thế thật. Bởi bản thân thầy cũng không thể công nhận chính sự tàn nhẫn của thầy đã giết con kiến! Nhưng tôi không hoàn toàn đồng ý đâu. Cứ như những giọt si rô mạch nha mắc trong cuống họng ấy. Hiểu biết về con người của thầy quá đơn giản.
Triết gia:
Quá đơn giản nghĩa là sao?
Chàng thanh niên:
Những đứa trẻ học mẫu giáo thì không nói làm gì nhưng đến tiểu học, rồi trung học cơ sở, tất cả chúng đều “biết” mà vẫn làm. Chúng biết từ lâu là cái gì bị cấm, cái gì là thiếu đạo đức. Bọn chúng gây chuyện như những tội phạm cuồng tín. Đối với những tội như thế thì phải xử phạt nghiêm chứ. Xin thầy hãy bỏ ngay thói lẩm cẩm của người già lúc nào cũng khoác cho trẻ con bộ cánh thiên thần trong trắng đi!
Triết gia:
Quả thực có nhiều trẻ biết là không tốt nhưng vẫn gây chuyện. Thậm chí, hơn một nửa những trò quậy phá của trẻ là như vậy. Nhưng cậu không thấy lạ sao? Trẻ biết như thế là “không tốt”, nếu làm vậy sẽ bị cha mẹ và thầy cô mắng mà vẫn cứ làm. Phi lý quá phải không!
Chàng thanh niên:
Chẳng qua là nông nổi thôi. Đáng lẽ bình tĩnh suy nghĩ thì sẽ hiểu ra ngay nhưng chúng không làm được.
Triết gia:
Liệu có phải như vậy không? Cậu không nghĩ rằng nguyên nhân sâu xa hơn là do một hiệu ứng tâm lý khác sao?
Chàng thanh niên:
Thầy muốn nói rằng chúng biết là sẽ bị mắng mà vẫn làm? Có đứa bị mắng một chút đã khóc òa lên đấy?
Triết gia:
Nghĩ đến khả năng đó cũng không thừa đâu. Tâm lý học Adler hiện đại đã chia diễn biến tâm lý đằng sau những hành động quậy phá của con người làm năm giai đoạn.
Chàng thanh niên:
Chà, cuối cùng thì cuộc thảo luận cũng mang màu sắc tâm lý học rồi.
Triết gia:
Nếu cậu hiểu được “Năm giai đoạn của hành động quậy phá” này, chắc chắn sẽ thấy câu trả lời cho chuyện mắng mỏ.
Chàng thanh niên:
Tôi sẵn sàng nghe đây. Tôi sẽ đánh giá xem thầy hiểu bọn trẻ đến mức nào, hiểu công việc giáo dục trên thực tế đến mức nào!
Lý lẽ của triết gia thật thiếu logic! Chàng thanh niên cảm thấy phẫn nộ. Lớp học là một quốc gia dân chủ. Và người nắm chủ quyền của lớp học là các học sinh. Đến đoạn đó thì còn được. Nhưng, tại sao lại “không cần thưởng phạt”? Chẳng phải nếu lớp học là một quốc gia, thì cũng cần luật pháp sao? Chẳng phải nếu có người vi phạm luật, phạm tội thì cần phải xử phạt sao? Chàng thanh niên viết vào sổ tay cụm từ “Năm giai đoạn của hành động quậy phá” rồi mỉm cười. Mình sẽ đánh giá xem tâm lý học Adler là một môn khoa học phù hợp với thực tế hay chỉ là lý luận suông trên bàn giấy.
