Triết gia:
Không mâu thuẫn đâu. Cậu hãy coi đời như một cuộc chạy đua marathon. Đối thủ đang chạy ngay cạnh cậu. Bản thân điều này sẽ trở thành sự khích lệ, khiến cậu vững tâm hơn nên chẳng có vấn đề gì cả. Tuy nhiên, ngay từ khoảnh khắc có ý định “chiến thắng” đối thủ, tình thế sẽ thay đổi hẳn.
Mục đích ban đầu vốn chỉ là “hoàn thành chặng đua” hay “chạy nhanh”, chuyển thành “phải thắng người này”. Đối thủ vốn là bạn thân biến thành kẻ thù cần phải đánh bại… Rồi xuất hiện những mưu mẹo để giành chiến thắng, có trường hợp thậm chí còn gây cản trở, giở trò gian lận. Kể cả sau khi chặng đua kết thúc cũng không thể chúc mừng thắng lợi của đối thủ, bị cảm xúc ghen tị và phức cảm tự ti giày vò.
Chàng thanh niên:
Vì vậy nên thầy nói rằng cạnh tranh là không hay?
Triết gia:
Hễ có cạnh tranh sẽ xuất hiện mưu kế, nảy sinh điều gian dối. Thực ra đâu cần phải thắng ai. Chẳng phải chỉ cần hoàn thành chặng đua là được rồi hay sao!
Chàng thanh niên:
Không, không, suy nghĩ đó quá đơn giản!
Triết gia:
Vậy chúng ta hãy đưa câu chuyện từ cuộc chạy đua marathon trở về với xã hội hiện thực. Khác với chạy đua marathon cạnh tranh về thời gian, trong những tập thể có người lãnh đạo độc đoán, không có tiêu chí rõ ràng cho việc “chiến thắng”. Nếu ở lớp học thì những khía cạnh khác ngoài học lực cũng trở thành tiêu chí đánh giá. Và tiêu chí đánh giá không rõ ràng sẽ dẫn đến sự xuất hiện của những người ngáng đường bạn bè, tranh công của người khác, lấy lòng lãnh đạo để được ưu ái. Ở chỗ làm của cậu có những người như vậy không?
Chàng thanh niên:
Thì cũng có…
Triết gia:
Để không xảy ra tình trạng đó, tổ chức cần thực hiện chủ nghĩa dân chủ nhất quán, không có thưởng phạt cũng như cạnh tranh. Hãy nghĩ rằng kiểu giáo dục dùng thưởng phạt để điều khiển con người là một thái độ tách rời hoàn toàn chủ nghĩa dân chủ.
Chàng thanh niên:
Vậy tôi xin hỏi, chủ nghĩa dân chủ theo quan điểm của thầy là gì? Thầy gọi những tổ chức, những tập thể như thế nào là có tính dân chủ?
Triết gia:
Là tập thể hoạt động dựa trên quy luật hợp tác chứ không phải quy luật cạnh tranh.
Chàng thanh niên:
Quy luật hợp tác à?
Triết gia:
Coi trọng hợp tác chứ không phải cạnh tranh với người khác. Nếu lớp học của cậu được tổ chức theo quy luật hợp tác thì các học trò của cậu sẽ học được lối sống “mọi người là bạn của mình”.
Chàng thanh niên:
Ha ha ha, thầy bảo tất cả cùng cố gắng trong hòa thuận sao? Thời buổi này, đến cả trường mầm non cũng không chấp nhận quan điểm thiếu thực tế đó đâu!
Triết gia:
Chẳng hạn, có một học sinh nam liên tục có những hành động quậy phá. Và nhiều giáo viên lo nghĩ “phải làm gì với học sinh này?”. Khen ngợi hay mắng mỏ, ngó lơ hay tìm cách tiếp cận khác? Cuối cùng họ gọi riêng cậu ta lên phòng giáo viên xử lý. Thực ra bản thân ý tưởng này đã là sai lầm rồi.
Chàng thanh niên:
Nghĩa là sao ạ?
Triết gia:
Không phải cậu bé “hư” nên có những hành động quậy phá, mà chính cái quy luật cạnh tranh lây lan khắp lớp học mới có vấn đề. Giống như không phải cậu bé bị viêm phổi trong tâm hồn mà cả lớp đã mắc căn bệnh viêm phổi nặng. Hành động quậy phá của cậu bé chỉ là một triệu chứng. Đó là quan điểm của tâm lý học Adler.
Chàng thanh niên:
Căn bệnh của cả lớp?
Triết gia:
Vâng, căn bệnh có tên gọi là quy luật cạnh tranh. Yêu cầu được đặt ra với người giáo viên không phải dành sự chú ý cho “cá nhân” gây ra những hành động quậy phá, mà là quan tâm tới “tập thể”, nơi xảy ra những hành động quậy phá. Và không phải tìm cách chữa bệnh cho cá nhân mà là chữa bệnh cho cả tập thể.
Chàng thanh niên:
Làm thế nào để chữa được căn bệnh viêm phổi của cả lớp cơ chứ?!
Triết gia:
Bỏ thưởng phạt, nhổ sạch từng mầm mống của cạnh tranh. Xóa bỏ quy luật cạnh tranh khỏi lớp học. Chỉ còn cách đó thôi.
Chàng thanh niên:
Điều đó là không thể, sẽ có tác dụng ngược! Thầy quên rồi sao, tôi đã thất bại trong phương pháp “giáo dục không khen ngợi”!
Triết gia:
… Vâng. Tôi biết chứ. Vậy thì bây giờ chúng ta sẽ sắp xếp các ý kiến một lần nữa nhé. Trước hết, quy luật cạnh tranh thứ hạng, sức mạnh đều đi tới “mối quan hệ hàng dọc”. Vì sẽ sinh ra người thắng kẻ thua, từ đó sinh ra mối quan hệ trên dưới.
Chàng thanh niên:
Vâng, đúng vậy.
Triết gia:
Mặt khác, xuyên suốt “mối quan hệ hàng ngang” mà tâm lý học Adler đề xướng là nguyên tắc hợp tác. Không cạnh tranh với ai, không tồn tại cả thắng lẫn thua. Có sự chênh lệch về kiến thức, kinh nghiệm hay năng lực với người khác cũng không sao. Tất cả mọi người đều bình đẳng bất kể thành tích học tập hay kết quả công việc, chính việc hợp tác với ai đó mới có ý nghĩa để xây dựng tập thể.
Chàng thanh niên:
Và thầy nói đó chính là quốc gia dân chủ nhỉ?
Triết gia:
Vâng. Tâm lý học Adler chính là “tâm lý học của chủ nghĩa dân chủ” dựa trên mối quan hệ hàng ngang.
