Chàng thanh niên:

Được thôi. Vậy là đã làm rõ được quan điểm đối lập của chúng ta. Thầy nói rằng, không phải là vấn đề của cá nhân mà là vấn đề của cả lớp. Và quy luật cạnh tranh lây lan ở đó là nguồn gốc của mọi cái xấu.

Trong khi đó, tôi lại chú ý đến cá nhân. Tại sao ư? Chà, nếu mượn lời của thầy thì chính là vì “sự tôn trọng”. Các học sinh đều có cá tính như một người trưởng thành. Mỗi em một tính, có em trầm tĩnh, cũng có em vui vẻ, sôi nổi, có em nghiêm túc, có em tính khí quyết liệt. Không phải là “đám đông” không cá tính.

Triết gia:

Tất nhiên rồi.

Chàng thanh niên:

Không, thầy miệng nói dân chủ nhưng chẳng hề quan tâm đến từng đứa trẻ, mà chỉ quan tâm đến tập thể. Lại còn thuyết phục rằng “nếu thay đổi hệ thống mọi thứ sẽ thay đổi”.

Tôi thì khác. Hệ thống thế nào cũng được. Tôi không đối diện với căn bệnh viêm phổi của cả lớp mà sẽ đối diện với căn bệnh viêm phổi của cá nhân đến cùng.

Triết gia:

Bởi vì cậu đã làm như vậy suốt mà.

Chàng thanh niên:

Vậy, cụ thể phải làm thế nào để chữa viêm phổi? Đây cũng là quan điểm đối lập của hai chúng ta. Câu trả lời của tôi là “công nhận”. Là đáp ứng nhu cầu được thừa nhận.

Triết gia:

Ồ.

Chàng thanh niên:

Tôi hiểu. Tôi hiểu rất rõ là thầy phủ định nhu cầu được thừa nhận. Nhưng, tôi lại tích cực chấp nhận nhu cầu được thừa nhận. Vì đây là kết luận đúc rút từ kinh nghiệm thực tế nên tôi sẽ không chịu nhượng bộ dễ dàng đâu. Trẻ em mong muốn được thừa nhận đến mức mắc bệnh phổi và đang lạnh cóng.

Triết gia:

Cậu có thể giải thích lý do cho tôi được không?

Chàng thanh niên:

Tâm lý học Adler phủ định nhu cầu được thừa nhận. Tại sao vậy? Những người có nhu cầu được thừa nhận do quá mong muốn được người khác công nhận nên không biết từ lúc nào đã thành ra sống cuộc đời theo mong muốn của người khác. Nghĩa là sống cuộc đời của người khác.

Nhưng con người không sống để đáp ứng mong mỏi của ai cả. Dù đó là cha mẹ, là giáo viên hay bất cứ ai khác, thì cũng không được chọn cách sống đáp ứng mong đợi của “người đó”. Là như vậy nhỉ?

Triết gia:

Đúng vậy.

Chàng thanh niên:

Nếu chỉ mải để ý đến đánh giá của người khác, sẽ không sống được cuộc đời của riêng mình. Trở thành một cuộc đời bị mất tự do. Chúng ta cần phải tự do. Và nếu mưu cầu tự do thì không thể mong muốn được thừa nhận… Tôi hiểu như vậy không sai nhỉ?

Triết gia:

Không hề sai.

Chàng thanh niên:

Thật là tuyệt vời, thật là can đảm. Nhưng, đáng tiếc con người chúng ta không thể trở nên mạnh mẽ đến thế! Nếu tận mắt quan sát sinh hoạt hằng ngày của học sinh, thầy sẽ hiểu. Chúng đang tỏ ra hết sức mạnh mẽ nhưng trong lòng lại mang một nỗi bất an rất lớn. Không cách nào tự tin nổi vào bản thân và khổ sở vì phức cảm tự ti. Chúng cần sự thừa nhận của người khác.

Triết gia:

Cậu nói đúng.

Chàng thanh niên:

Đừng có dễ dàng đồng ý như thế, cái ông Sokrates lạc hậu này! Những người mà thầy nói đến đều là bức tượng David thôi!

Triết gia:

Bức tượng David à?

Chàng thanh niên:

Đúng vậy, thầy biết bức tượng David của Michelangelo phải không? Đó đúng là tạo hình hoàn hảo của một cơ thể cơ bắp cân đối không có chút thịt thừa. Nhưng đó là một bức tượng hoàn hảo không có máu thịt, chứ không phải là con người tồn tại trong thực tế. Con người sống thì có thể bị đau dạ dày và có máu có thịt! Thầy lúc nào cũng vừa ngắm nhìn bức tượng David hoàn hảo vừa nói về con người!

Triết gia:

Ha ha ha, một cách ví von thật thú vị!

Chàng thanh niên:

Trong khi đó, chúng ta đang nói đến con người tồn tại trong thực tế. Những đứa trẻ mong manh, nhạy cảm, cá tính, vụng về! Cần phải đáp ứng nhu cầu được thừa nhận của chúng một cách riêng biệt và lành mạnh. Nghĩa là cần phải khen. Nếu không sẽ không thể khơi dậy lại được “lòng can đảm” đã bị tổn thương!

Thầy mang mặt nạ thiện nhưng chẳng hề thông cảm với những người yếu đuối chút nào. Thầy chỉ hùng hồn tuyên bố chủ nghĩa lý tưởng của con sư tử dũng mãnh chứ không hề biết cảm thông với con người!

Triết gia:

Ra vậy. Nếu cậu thấy những điều tôi nói nghe như chủ nghĩa lý tưởng xa rời thực tế thì đó không phải là ý nghĩa thực sự đâu. Triết học vừa phải liên tục tìm kiếm lý tưởng nhưng đồng thời cũng phải là những lập luận có lý lẽ chắc chắn. Chúng ta hãy cùng suy nghĩ về lý do tâm lý học Adler không công nhận nhu cầu được thừa nhận, theo một góc độ khác.

Chàng thanh niên:

Hừm, nghĩa là biện luận theo kiểu Sokrates nhỉ!

Triết gia:

Vừa khéo từ khóa “phức cảm” tự ti cậu đưa ra sẽ là gợi ý.

Chàng thanh niên:

Ha ha, thầy sẽ nói về phức cảm tự ti sao? Được thôi. Tôi là chuyên gia về phức cảm tự ti đấy.

Triết gia:

Trước hết, con người chúng ta hồi nhỏ ai cũng sống với phức cảm tự ti, chẳng có ngoại lệ nào cả. Đó là tiền đề lớn của tâm lý học Adler.

Chàng thanh niên:

Chẳng có ngoại lệ nào?

Triết gia:

Đúng vậy. Con người có lẽ là sinh vật duy nhất trưởng thành về mặt thể chất chậm hơn trưởng thành về mặt tâm hồn. Những sinh vật khác, tốc độ trưởng thành của thể chất và tâm hồn là ngang nhau, chỉ riêng con người tâm hồn phát triển trước, còn cơ thể lại phát triển sau. Về một nghĩa nào đó, đây giống như sống trong cảnh bị trói chân trói tay. Bởi vì tâm hồn tự do nhưng cơ thể thì lại không.

Chàng thanh niên:

Ồ, quả là một quan điểm thú vị.

Triết gia:

Kết quả là trẻ con trở nên khổ sở vì khoảng cách giữa “điều muốn làm” về mặt tâm hồn và “việc có thể làm” về mặt thể chất. Những điều người lớn xung quanh đều làm được mà mình không làm được. Không thể với tay lên giá mà người lớn với được. Không thể nâng hòn đá mà người lớn nâng được. Không thể tham gia vào câu chuyện của những người lớn tuổi.

Những đứa trẻ có cảm giác này, hay nói rõ hơn là có trải nghiệm về sự “chưa hoàn chỉnh của bản thân” về nguyên tắc sẽ nảy sinh phức cảm tự ti.

Chàng thanh niên:

Thầy nói rằng cuộc đời bắt đầu trước tiên dưới dạng một tồn tại chưa hoàn chỉnh?

Triết gia:

Vâng. Tất nhiên, không phải trẻ em đều “chưa hoàn chỉnh” với tư cách là một con người. Chỉ là thể chất chưa theo kịp sự phát triển của tâm hồn thôi. Tuy nhiên, người lớn chỉ quan tâm tới điều kiện thể chất mà đối xử với chúng “như với trẻ con”. Không chịu quan tâm tới tâm hồn trẻ. Trẻ khổ sở vì phức cảm tự ti là đương nhiên rồi. Bởi vì tâm hồn chẳng khác gì người lớn mà lại không được thừa nhận những giá trị mang tính con người.

Chàng thanh niên:

Tất cả mọi người đều xuất phát ở dạng một “tồn tại chưa hoàn chỉnh”, vì vậy mà ai cũng từng có phức cảm tự ti. Thật là một ý kiến bi quan!

Triết gia:

Không hẳn chỉ toàn những điều tiêu cực đâu. Phức cảm tự ti không phải là sự bất lợi mà đã trở thành liều thuốc thúc đẩy nỗ lực và trưởng thành.

Chàng thanh niên:

Ồ, như thế nào cơ?

Triết gia:

Nếu con người chạy nhanh như ngựa thì có lẽ đã không phát minh ra xe ngựa và cũng không phát minh ra ô tô. Nếu có thể bay như chim, đã không phát minh ra máy bay. Nếu có bộ lông như gấu trắng đã không làm ra những bộ đồ chống lạnh và nếu có thể bơi như cá heo, chắc chắn sẽ không cần đến tàu thủy và la bàn.

Văn minh là sản phẩm bổ sung cho sự yếu ớt về mặt sinh học của con người và lịch sử nhân loại là những tiến bộ chinh phục bản tính tự ti.

Chàng thanh niên:

Chính vì con người yếu ớt nên đã xây dựng được cả một nền văn minh như thế này?

Triết gia:

Đúng vậy. Nếu nói rõ hơn thì, chính vì sự yếu ớt đó mà con người mới xây dựng tập thể, sống trong mối quan hệ hợp tác. Từ thời săn bắt hái luợm xa xưa, chúng ta đã sống bầy đàn, hợp tác với những người khác để săn thú, nuôi dạy con cái. Nói một cách chính xác thì chúng ta yếu ớt đến mức không thể sống đơn độc được.

Chàng thanh niên:

Thầy nói rằng chính vì sự “yếu ớt” đó mà hình thành nên tập thể, xây dựng nên xã hội. Rằng sức mạnh và văn minh của chúng ta chính là quà tặng của “sự yếu ớt”?

Triết gia:

Nói một cách khác thì đối với con người, không gì đáng sợ bằng sự cô độc. Con người cô độc, sẽ không ngừng bị đe dọa về sự an toàn của bản thân, thậm chí bị đe dọa cả sự bình yên trong tâm hồn. Bởi vì bản năng họ biết rõ không thể sống một mình. Chính vì thế mà chúng ta luôn mong muốn có được “sự kết nối” vững chắc với những người khác… Cậu có biết sự thật này mang ý nghĩa gì không?

Chàng thanh niên:

… Không, ý nghĩa gì vậy?

Triết gia:

Trong tất cả mọi người đều tồn tại cảm thức cộng đồng. Đó là đặc tính cố hữu trong căn tính con người.

Chàng thanh niên:

Thầy nói sao cơ?!

Triết gia:

Giống như không thể hình dung rùa không có mai, hay hươu cao cổ cổ ngắn, không thể có con người tách rời khỏi những người khác. Cảm thức cộng đồng không phải là thứ “học được” mà là thứ “khơi dậy” từ trong chính bản thân mình, chính vì vậy mà có thể chia sẻ như một “cảm giác”. Adler đã chỉ ra thế này: “Cảm thức cộng đồng luôn phản ánh sự yếu ớt của bản thân và không thể tách rời với điều đó.”

Chàng thanh niên:

Cảm thức cộng đồng bắt nguồn từ sự “yếu ớt” của con người…

Triết gia:

Con người yếu ớt về mặt thể xác. Nhưng tâm hồn lại mạnh mẽ chẳng thua kém con vật nào. Cậu đã hiểu việc chìm đắm trong cạnh tranh với những người đồng loại là phản lại quy luật của tự nhiên đến mức nào rồi chứ? Cảm thức cộng đồng không phải lý tưởng trên mây mà là quy luật sinh tồn cơ bản tiềm tàng trong mỗi chúng ta.

Cảm thức cộng đồng! Khái niệm mấu chốt mà mơ hồ của tâm lý học Adler anh đau đầu tìm hiểu, giờ đã sáng tỏ. Triết gia nói, chính vì thể xác yếu ớt nên con người đã hình thành nên tập thể, sống trong mối quan hệ hợp tác. Con người luôn mong muốn “gắn kết” với người khác. Triết gia đã nói, trong tâm hồn tất cả mọi người đều tiềm ẩn cảm thức cộng đồng. Rằng, hãy khơi dậy cảm thức cộng đồng của mình, mong mỏi sự “gắn kết” với người khác… Rồi chàng thanh niên cũng đưa ra câu hỏi.