Chàng thanh niên:

Vậy, coi như tôi nghe lời khuyên của thầy là không mắng mỏ, không hỏi nguyên nhân và hỏi bọn trẻ “giờ phải làm gì”. Rồi thì sẽ thế nào?… Chẳng cần phải nghĩ ngợi gì cả. Những lời bọn chúng nói ra chỉ là sự hối hận đầu môi như “con sẽ không làm thế nữa” hay “từ giờ con sẽ cẩn thận”.

Triết gia:

Những lời ăn năn hối hận vì bị ép buộc cũng chẳng tạo ra được gì. Đúng là như vậy. Có người bị bắt viết cả bản kiểm điểm, nhưng những văn bản này chỉ được viết với mục đích “được tha thứ” nên chẳng hề liên quan đến chuyện ăn năn gì hết. Có lẽ nó chẳng có tác dụng gì ngoài thỏa mãn cái tôi của người bắt viết. Cái chúng ta muốn biết ở đây là lối sống của người đó cơ mà.

Chàng thanh niên:

Lối sống?

Triết gia:

Để tôi giới thiệu những lời của Kant. Ông ấy nói về sự tự lập như thế này. “Con người ở trạng thái chưa trưởng thành không phải vì thiếu lý trí. Mà vì không có quyết tâm cũng như can đảm sử dụng lý trí của mình nếu không có sự hướng dẫn của người khác.” Nghĩa là, con người dừng lại ở trạng thái chưa trưởng thành về mặt trách nhiệm.

Chàng thanh niên:

Trạng thái chưa trưởng thành?

Triết gia:

Vâng, trạng thái không đạt được sự tự lập thực sự. Cậu hãy nghĩ từ “lý trí” mà ông dùng là tất cả “năng lực” bao gồm cả trí tuệ lẫn cảm xúc.

Chàng thanh niên:

Thầy nói rằng không phải chúng ta thiếu năng lực mà là thiếu can đảm để sử dụng năng lực. Vì vậy mới không thoát khỏi tình trạng không trưởng thành?

Triết gia:

Đúng vậy. Ông ấy còn khẳng định rằng “Hãy can đảm sử dụng lý trí của mình”.

Chàng thanh niên:

Ha ha, giống như Adler vậy nhỉ.

Triết gia:

Vậy tại sao con người lại đặt mình vào “trạng thái chưa trưởng thành”? Nói một cách cực đoan, tại sao con người lại từ chối tự lập. Cậu giải thích được không?

Chàng thanh niên:

… Vì hèn nhát, chăng?

Triết gia:

Có lẽ cũng có phần nào đó. Chỉ có điều cậu hãy nhớ lại một lần nữa những lời của Kant. Chúng ta sống theo sự “chỉ dẫn, sắp đặt của người khác” sẽ an nhàn hơn. Chẳng cần nghĩ gì phức tạp, chẳng phải chịu trách nhiệm khi thất bại. Chỉ cần thề trung thành ở một mức nào đó, là ai đó sẽ gánh cho mọi phiền phức. Cả những đứa trẻ ở nhà hay ở trường, những người lớn làm việc trong doanh nghiệp, công sở lẫn những người đến xin tư vấn cũng thế. Có đúng vậy không nào?

Chàng thanh niên:

Vâng, thì…

Triết gia:

Hơn nữa, những người lớn xung quanh dùng mọi cách nhồi nhét cho bọn trẻ rằng tự lập nguy hiểm như thế nào, rủi ro, đáng sợ ra sao, để đặt chúng vào “trạng thái chưa trưởng thành”.

Chàng thanh niên:

Để làm gì cơ chứ?

Triết gia:

Để đặt dưới sự kiểm soát của mình.

Chàng thanh niên:

Tại sao người lớn lại làm điều đó?

Triết gia:

Cậu hãy đặt tay lên ngực tự hỏi mình đi. Bởi vì vô tình, cậu cũng đang cản trở sự tự lập của trẻ đấy.

Chàng thanh niên:

Tôi ư?

Triết gia:

Vâng, chắc chắn đó. Cha mẹ và các thầy cô kiểu gì cũng can thiệp quá mức, bảo vệ quá mức bọn trẻ. Kết quả là nuôi dạy nên “những đứa trẻ chẳng thể tự mình quyết định được điều gì” mà việc gì cũng nhất nhất nghe theo chỉ dẫn, sắp đặt của người khác. Nuôi dạy những con người dù trở thành người lớn về tuổi tác nhưng tâm hồn mãi vẫn là đứa trẻ, không có chỉ dẫn của người khác sẽ chẳng làm được gì. Như thế thì gọi gì là tự lập.

Chàng thanh niên:

Không, ít ra thì trong trường hợp của tôi, tôi mong bọn trẻ tự lập! Tại sao phải cố tình cản trở sự tự lập chứ!

Triết gia:

Cậu không hiểu sao? Cậu sợ học trò tự lập được.

Chàng thanh niên:

Tại sao cơ chứ?

Triết gia:

Nếu học trò tự lập thì cậu sẽ bình đẳng với chúng và quyền uy của cậu sẽ sụp đổ. Hiện giờ cậu đang xây dựng “mối quan hệ hàng dọc” với các học trò của mình và sợ mối quan hệ đó sẽ sụp đổ. Đó là nỗi sợ tiềm ẩn của không chỉ thầy cô mà cả bố mẹ.

Chàng thanh niên:

Không, không, tôi…

Triết gia:

Còn một lý do nữa là khi trẻ thất bại, đặc biệt khi trẻ làm phiền đến người khác, tất nhiên cậu cũng bị quy trách nhiệm. Trách nhiệm với vai trò là một thầy giáo, trách nhiệm với vai trò là một người giám hộ, nếu là cha mẹ thì là trách nhiệm với vai trò là người làm cha mẹ. Có đúng vậy không?

Chàng thanh niên:

Vâng, tất nhiên là như vậy rồi.

Triết gia:

Làm thế nào để tránh được trách nhiệm đó? Câu trả lời đơn giản thôi. Đó là kiểm soát trẻ. Không cho phép trẻ mạo hiểm, chỉ cho trẻ đi trên con đường dễ dàng không chịu tổn thương, đặt trẻ dưới sự điều khiển trong khả năng có thể. Đó không phải là lo lắng cho trẻ, tất cả chỉ nhằm bảo vệ bản thân mình.

Chàng thanh niên:

Bởi không muốn bị quy trách nhiệm về những thất bại của trẻ?

Triết gia:

Đúng vậy. Chính vì thế, những nhà sư phạm, những người lãnh đạo chịu trách nhiệm điều hành tổ chức luôn phải giương cao mục tiêu “tự lập”.

Chàng thanh niên:

… Để không chạy theo việc bảo vệ mình.

Triết gia:

Những chuyên gia tư vấn cũng vậy. Khi tư vấn, chúng tôi luôn chú ý không đặt người đến tư vấn vào vị trí “dựa dẫm” và “vô trách nhiệm”. Chẳng hạn, chuyên gia tư vấn mà để người đến tư vấn nói “nhờ chuyên gia mà tôi đã khỏi” là người chẳng giải quyết được gì. Vì nói cách khác những lời này có nghĩa là “một mình tôi chẳng thể làm được gì”.

Chàng thanh niên:

Là đang dựa dẫm vào chuyên gia tư vấn?

Triết gia:

Đúng thế. Điều này cũng có thể nói với cậu, nghĩa là nói với những nhà giáo. Những nhà giáo để học sinh nói “nhờ thầycô mà em đã tốt nghiệp được” hay “nhờ thầycô mà em đã đỗ” là những người thực sự thất bại trong giáo dục. Cần phải để học trò cảm nhận mình đã tự đạt được điều đó.

Chàng thanh niên:

Nhưng…

Triết gia:

Người giáo viên là một tồn tại cô độc. Chẳng được ai khen, cũng chẳng được biết ơn vì công sức đã bỏ ra, tất cả học sinh rời khỏi tổ bằng chính sức lực của mình. Thậm chí còn chẳng được cảm ơn.

Chàng thanh niên:

Có thể chấp nhận được sự cô độc đó sao?

Triết gia:

Có chứ. Không mong đợi được học trò cảm ơn mà chỉ nghĩ rằng mình đã đóng góp cho mục tiêu lớn là “tự lập”. Tìm thấy hạnh phúc trong cảm giác cống hiến. Chỉ có như vậy thôi.

Chàng thanh niên:

… Cảm giác cống hiến à?

Triết gia:

Ba năm trước tôi đã nói rằng “hạnh phúc chính là cảm giác cống hiến”. Nếu cậu mong muốn được học trò cảm ơn, chờ đợi câu nói “Nhờ thầy mà em…” thì hãy nghĩ rằng về mặt kết quả điều đó là cản trở “tự lập” của học trò mình.

Chàng thanh niên:

Vậy cụ thể làm thế nào để thực hiện kiểu giáo dục không đặt trẻ vào vị trí “dựa dẫm” và “vô trách nhiệm”? Làm thế nào để hỗ trợ trẻ tự lập thực sự? Thầy đừng nói khái niệm mà hãy cho tôi dẫn chứng cụ thể đi! Nếu không tôi không bị thuyết phục đâu!

Triết gia:

Vâng. Giả sử, khi trẻ xin “con đến nhà bạn chơi được không?” có những cha mẹ cho phép “tất nhiên là được” hoặc đặt điều kiện “học xong bài đã”. Cũng có những cha mẹ cấm con đi chơi. Tất cả những hành vi này đều đặt trẻ vào vị trí “dựa dẫm” và “vô trách nhiệm”.

Hãy dạy trẻ “việc đó con có thể tự quyết định được”. Dạy trẻ biết rằng cuộc đời của mình hay những hành động hằng ngày đều do mình quyết định. Và nếu có những tư liệu cần thiết - như kiến thức hay kinh nghiệm - để quyết định, thì chia sẻ chúng với trẻ. Đó là tâm thế cần thiết của nhà giáo.

Chàng thanh niên:

Tự mình quyết định… Chúng có khả năng nhận định ở mức đó không?

Triết gia:

Nghi ngờ điều đó chứng tỏ cậu chưa đủ tôn trọng học trò mình. Nếu thực sự tôn trọng, chắc chắn cậu sẽ để chúng tự quyết định tất cả.

Chàng thanh niên:

Mặc dù chúng có thể thất bại không thể sửa chữa được?

Triết gia:

Điều đó thì cách cha mẹ và giáo viên “đã chọn cho” cũng như vậy thôi. Tại sao cậu có thể khẳng định lựa chọn của chúng sẽ thất bại còn lựa chọn mình chỉ dẫn lại không thất bại?

Chàng thanh niên:

Nhưng, điều đó…

Triết gia:

Khi trẻ thất bại, đúng là cậu sẽ bị quy trách nhiệm. Nhưng, đó không phải trách nhiệm với đánh đổi cả cuộc đời. Chỉ bản thân trẻ mới phải chịu trách nhiệm thực sự. Chính vì thế mà quan điểm “phân chia nhiệm vụ” mới ra đời, cũng chính là “ai là người cuối cùng hưởng thụ kết quả do lựa chọn đó mang lại”. Không đứng ở vị trí chịu trách nhiệm cuối cùng thì cậu không được can thiệp vào nhiệm vụ của người khác.

Chàng thanh niên:

Thầy bảo tôi cứ mặc kệ bọn trẻ ư?

Triết gia:

Không phải. Là tôn trọng quyết định của trẻ, hỗ trợ quyết định đó. Và nói với chúng, mình luôn sẵn sàng hỗ trợ, dõi theo từ khoảng cách không quá gần mà vẫn có thể hỗ trợ được. Cho dù quyết định đó kết thúc thất bại thì trẻ cũng học được sự thật rằng “mình có thể tự quyết định cuộc đời mình”.

Chàng thanh niên:

Tự mình quyết định cuộc đời mình…

Triết gia:

Ha ha ha. “Có thể tự mình quyết định cuộc đời mình”. Đây là chủ đề lớn xuyên suốt phần thảo luận hôm nay. Cậu hãy nhớ kỹ vào. Đúng vậy, ghi vào sổ ấy.

Bây giờ ta tạm nghỉ ở đây nhé. Hãy nghĩ lại xem cậu đã đối diện với học trò của mình với một thái độ như thế nào.

Chàng thanh niên:

Không, không cần nghỉ đâu! Chúng ta hãy tiếp tục thôi!

Triết gia:

Phần đối thoại từ giờ trở đi đòi hỏi sự tập trung cao đấy. Và để tập trung thì cần phải nghỉ ngơi thỏa đáng. Tôi sẽ pha cà phê nóng. Cậu hãy bình tĩnh, sắp xếp lại những suy nghĩ trong đầu.