Chàng thanh niên:

Tôi xin xác nhận lại một lần nữa. Thầy không bảo tôi hãy kết bạn với đám trẻ đó. Điều đó không sai chứ?

Triết gia:

Vâng. Ba năm trước, vào cái ngày cuối cùng tuyết phủ trắng xóa đó, tôi đã giải thích về sự khác nhau giữa “tín dụng” và “tin tưởng”. Cậu còn nhớ không?

Chàng thanh niên:

“Tín dụng” và “tin tưởng” ư? Thầy thay đổi cứ như chong chóng ấy. Tất nhiên là tôi nhớ chứ, đến giờ tôi vẫn ấn tượng. Vì sự phân tích đó rất đáng quan tâm.

Triết gia:

Vậy cậu hãy giải thích lại bằng lời của mình cho tôi nào. Cậu giải thích “tín dụng” như thế nào?

Chàng thanh niên:

Vâng. Nói rõ ra thì tín dụng là lòng tin có điều kiện. Giả sử, khi vay tiền ngân hàng, đương nhiên ngân hàng không cho vay vô điều kiện mà sẽ yêu cầu bất động sản thế chấp hay có người bảo lãnh rồi mới cho vay số tiền tương ứng với giá trị đó, còn kèm theo lãi suất kha khá nữa. Không phải “tin tưởng anh nên cho vay” mà là “tin giá trị đảm bảo anh đã đưa ra mà cho vay”. Tóm lại là, không phải tin vào “người đó” mà là tin vào “điều kiện” người đó có.

Triết gia:

Trong khi đó, tin tưởng là thế nào?

Chàng thanh niên:

Tin người vô điều kiện. Dẫu cho không có căn cứ đủ để tin thì vẫn tin, không cần đảm bảo. Đó là “tin tưởng”. Tin “chính người đó” chứ không phải “điều kiện” người đó có. Cũng có thể nói là quan tâm đến giá trị con người chứ không phải giá trị vật chất.

Triết gia:

Đúng rồi.

Chàng thanh niên:

Nếu bổ sung thêm lý giải của riêng tôi thì đây là cũng là tin vào “bản thân mình tin người đó”. Bởi vì nếu không tự tin vào đánh giá của mình thì kiểu gì cũng cần có thứ gì để đảm bảo. Là tin tưởng người khác nhờ tin tưởng bản thân.

Triết gia:

Cảm ơn. Cậu đã tóm tắt lại rất chính xác.

Chàng thanh niên:

… Tôi là một học trò xuất sắc phải không? Thời gian tôi tin vào Adler khá dài, tôi đã tìm kiếm tài liệu, học hỏi, và hơn hết là thực hành tại lớp học. Không phải tôi không hiểu gì mà cự tuyệt một cách cảm tính đâu.

Triết gia:

Tất nhiên là vậy rồi. Chỉ có điều, ở đây cậu đừng hiểu nhầm. Cậu không phải là học trò của tôi.

Chàng thanh niên:

Ha ha!! Thầy nói rằng một kẻ vô lễ như tôi không xứng là học trò của thầy? Đúng là kiệt tác. Người thuyết giảng về Adler đang tức giận.

Triết gia:

Cậu chắc chắn là người yêu tri thức, không chần chừ trước những gì mình nghi ngờ, không ngại suy nghĩ theo cách của mình, từng bước tiến tới sự hiểu biết ở mức độ cao hơn. Nghĩa là, cậu là một người yêu tri thức, là một triết gia. Và tôi cũng không phải người đứng trên cậu để răn dạy mà chẳng qua chỉ là một triết gia yêu tri thức ngang hàng với cậu thôi.

Chàng thanh niên:

Thầy bảo chúng ta không phải thầy trò, mà là hai triết gia bình đẳng sao? Nếu vậy thì thầy có thể thừa nhận sai lầm của bản thân, tiếp thu ý kiến của tôi phải không?

Triết gia:

Tất nhiên rồi. Tôi muốn học thêm nhiều điều từ cậu và thực tế là mỗi lần tranh luận, tôi lại có thêm nhiều phát hiện mới.

Chàng thanh niên:

Hừ. Thầy có nịnh tôi cũng không nương tay phản biện đâu. Vậy tại sao thầy lại nói đến tín dụng và tin tưởng?

Triết gia:

“Công việc”, “bạn bè”, “tình yêu”, những nhiệm vụ cuộc đời mà Adler đưa ra được vạch ranh giới dựa trên khoảng cách và mức độ thân thiết của mối quan hệ giữa người với người.

Chàng thanh niên:

Vâng, thầy đã nói như thế.

Triết gia:

Tuy nhiên, chỉ nói là “khoảng cách” và “mức độ thân thiết” thôi thì cũng có phần khó hiểu. Cũng có nhiều phần bị hiểu lầm. Vì vậy, hãy nghĩ một cách đơn giản như thế này. Khác biệt giữa quan hệ công việc và quan hệ bạn bè là khác biệt giữa tín dụng và tin tưởng.

Chàng thanh niên:

Tín dụng và tin tưởng?

Triết gia:

Đúng vậy. Quan hệ công việc là quan hệ tín dụng, quan hệ bạn bè là quan hệ tin tưởng.

Chàng thanh niên:

Nghĩa là sao cơ?

Triết gia:

Quan hệ công việc là mối quan hệ có điều kiện ràng buộc với nhau bằng lợi ích hoặc nguyên nhân bên ngoài. Chẳng hạn, tình cờ làm chung công ty nên hợp tác với nhau. Không thích tính cách lắm nhưng vì là người của công ty đối tác nên giữ quan hệ và giúp đỡ. Tuy nhiên, cậu không nghĩ sẽ duy trì quan hệ đó sau khi rời bỏ công việc. Đó đúng là mối quan hệ tín dụng được xây dựng bởi lợi ích là công việc. Buộc phải duy trì quan hệ bất kể ý thích cá nhân.

Trong khi đó, trong quan hệ bạn bè không hề tồn tại “lý do phải kết bạn với người này”. Không phải quan hệ lợi ích cũng không bị ép buộc bởi những yếu tố bên ngoài. Hoàn toàn là quan hệ gắn kết bởi động cơ xuất phát từ bên trong “mình thích người này”. Nói như lời cậu lúc nãy là tin tưởng bản thân người đó chứ không phải “điều kiện” người đó có. Quan hệ bạn bè rõ ràng là quan hệ tin tưởng.

Chàng thanh niên:

Ôi, lại là một quan điểm phiền phức. Vậy thì tại sao Adler lại sử dụng những từ như là “công việc” hay “bạn bè” cơ chứ? Sao ngay từ đầu không nói về quan hệ giữa người với người bằng những từ “tín dụng”, “tin tưởng” và “tình yêu” luôn đi? Thầy chỉ dùng những lời lẽ khó hiểu để làm cuộc tranh luận trở nên phức tạp thôi!

Triết gia:

Tôi hiểu rồi. Vậy thì tôi sẽ giải thích một cách đơn giản lý do Adler chọn từ “công việc”.

Chàng thanh niên tin rằng, có lẽ Adler coi sự thanh bạch là đạo đức và xem mọi hoạt động kinh tế là thấp kém. Chính vì thế ông mới coi nhẹ công việc mà khuyên “hãy tạo dựng mối quan hệ bạn bè với học trò”. Thật nực cười! Chàng thanh niên tự hào rằng mình là một nhà sư phạm ngang với tự hào mình là chuyên gia trong nghề. Chính vì chúng ta hoạt động giáo dục như một nghề nghiệp chứ không phải như sở thích hay hoạt động thiện nguyện nên mới có thể có trách nhiệm hoàn thành công việc. Cà phê đã cạn, đêm đã khuya nhưng đôi mắt chàng trai vẫn bừng sáng lấp lánh.