Triết gia:
Cụ thể nên bắt đầu từ đâu? Khi giáo dục, tư vấn, hỗ trợ đưa ra mục tiêu là “tự lập”, xuất phát điểm của chúng ở đâu? Đúng là một điều nan giải… Tuy nhiên, ở đây có kim chỉ nam rõ ràng.
Chàng thanh niên:
Tôi đang nghe thầy đây.
Triết gia:
Câu trả lời duy nhất, đó là “tôn trọng”.
Chàng thanh niên:
Tôn trọng?
Triết gia:
Đúng vậy. Xuất phát điểm của giáo dục không thể là gì khác ngoài tôn trọng.
Chàng thanh niên:
Lại một câu trả lời bất ngờ! Ý thầy bảo là hãy tôn trọng cha mẹ, tôn trọng giáo viên, tôn trọng cấp trên?
Triết gia:
Không phải. Chẳng hạn, nếu là ở lớp học thì trước hết, cậu phải tôn trọng những học trò của mình. Tất cả bắt đầu từ đó.
Chàng thanh niên:
Tôi ư? Tôi phải tôn trọng những đứa trẻ không thể im lặng lấy 5 phút để nghe người khác nói sao?
Triết gia:
Đúng vậy. Điều này cũng đúng với những mối quan hệ giữa người với người khác cho dù là quan hệ cha mẹ và con cái hay quan hệ trong công ty. Trước tiên là cha mẹ phải tôn trọng con cái, cấp trên phải tôn trọng cấp dưới. Xét trên phương diện trách nhiệm, thì những người đứng ở “vị trí dạy dỗ” tôn trọng những người ở “vị trí được dạy dỗ”. Thiếu sự tôn trọng sẽ không hình thành được mối quan hệ tốt và nếu không có được mối quan hệ tốt sẽ không thể truyền đạt những điều mình muốn.
Chàng thanh niên:
Thầy bảo tôi hãy tôn trọng cả học sinh cá biệt?
Triết gia:
Vâng. Bởi vì “sự tôn trọng đối với con người” là khởi nguồn. Không phải là tôn trọng một người cụ thể nào đó mà là tôn trọng mọi người từ những người trong gia đình, bạn bè, những người lạ đi ngang qua trên đường, rồi cả những người ở nước khác mà có lẽ suốt đời chưa một lần gặp mặt.
Chàng thanh niên:
Ôi trời, thầy lại thuyết giáo về đạo đức! Nếu không phải thế thì là tôn giáo. Nhân thầy đề cập đến vấn đề này tôi cũng xin nói luôn. Đúng là môn đạo đức cũng nằm trong chương trình và giữ một vị trí quan trọng cả trong giáo dục học đường. Tôi thừa nhận là nhiều người tin vào giá trị của nó.
Tuy nhiên, hãy thử nghĩ mà xem. Tại sao lại phải mất công giảng cho bọn trẻ về đạo đức? Đó là vì trẻ con vốn là những cá thể vô đạo đức, nghĩa là con người là những tồn tại vô đạo đức! Hừ, cái gì mà “sự tôn trọng đối với con người” chứ! Mùi thối rữa của sự vô đạo đức đáng kinh tởm đang lẩn quất dưới đáy sâu tâm hồn của cả tôi lẫn thầy!
Thầy khuyên một kẻ vô đạo đức rằng hãy trở nên có đạo đức. Thầy đòi hỏi tôi phải có đạo đức. Đó chính là can thiệp, là ép buộc chứ không phải gì khác. Những điều thầy nói đầy mâu thuẫn! Tôi xin nhắc lại là thuyết lý tưởng của thầy chẳng ích gì trong thực tế. Hơn nữa, thầy bảo tôi làm thế nào để tôn trọng những học sinh cá biệt đó cơ chứ!!
Triết gia:
Vậy thì tôi cũng xin nhắc lại là tôi không hề thuyết giảng đạo đức. Và thêm một điều nữa, chính những người như cậu cần biết đến sự tôn trọng và thực hành điều đó.
Chàng thanh niên:
Tôi xin kiếu! Tôi chẳng muốn nghe mớ lý thuyết sáo rỗng sặc mùi tôn giáo đó đâu. Tôi đang hỏi thầy những điều cụ thể, có thể thực hành được ngay trong ngày mai kia!
Triết gia:
Tôn trọng là gì? Để tôi giới thiệu với cậu câu này “Tôn trọng là khả năng nhìn nhận người đó như chính họ, nhận biết người đó là tồn tại độc lập và độc nhất vô nhị”. Đây là câu nói của Erich Fromm, nhà tâm lý học xã hội người Đức cùng thời với Adler, người đã phải rời bỏ Đức chạy sang Mỹ để tránh sự đàn áp của chủ nghĩa phát xít.
Chàng thanh niên:
“Khả năng nhận biết người đó là tồn tại độc lập và độc nhất vô nhị”?
Triết gia:
Đúng vậy. Nhìn nhận “người đó”, người duy nhất, người không thể thiếu được trên thế giới này, như chính họ. Fromm còn nói thêm rằng “Tôn trọng là quan tâm để người đó có thể trưởng thành, phát triển vĩ chính bản thân họ”.
Chàng thanh niên:
Tôi chưa rõ lắm.
Triết gia:
Không định làm gì để thay đổi người ở trước mặt mình, công nhận người đó “như họ vốn vậy” chứ không đặt ra bất cứ điều kiện nào cả. Không có sự tôn trọng nào vượt qua được điều này. Và nếu như được ai đó thừa nhận “bản thân như mình vốn có” thì có lẽ người đó sẽ có thêm lòng can đảm lớn lao. Sự tôn trọng, nói cách khác là xuất phát điểm của “khích lệ lòng can đảm”.
Chàng thanh niên:
Không đúng! Đó không phải là sự tôn trọng mà tôi biết. Tôn trọng là chỉ thứ tình cảm giống với sự ngưỡng mộ, kiểu như mong muốn mình cũng được như vậy!
Triết gia:
Không. Đó không phải tôn trọng mà là sợ hãi, là phục tùng, là mê tín. Đó chỉ là sợ hãi quyền lực và uy quyền, sùng bái thần tượng chứ không phải là nhìn nhận chính bản thân người đó.
Trong từ respicio của tiếng Latin, nguồn gốc của từ lòng tôn trọng (respect), có bao hàm cả ý “nhìn”. Trước hết là nhìn nhận người đó như chính bản thân họ. Cậu chưa hề nhìn nhận và cũng không hề có ý định nhìn nhận. Không áp đặt giá trị quan của bản thân mình mà để người đó tự hình thành và phát triển giá trị quan của người đó. Tiếp đến là hỗ trợ cho sự hình thành và phát triển ấy. Đó chính là sự tôn trọng. Còn thái độ điều khiển, điều chỉnh người khác thì không hề có gì là sự tôn trọng cả.
Chàng thanh niên:
… Nếu tôi công nhận những học sinh cá biệt như chứng vốn là thế thì liệu chúng có thay đổi không?
Triết gia:
Đó không phải là việc cậu có thể kiểm soát được. Có thể chúng sẽ thay đổi, có thể không. Tuy nhiên, với sự tôn trọng của cậu, từng đứa trẻ sẽ chấp nhận “mình là chính mình” và lấy lại được can đảm để tự lập. Chắc chắn là vậy. Còn việc có sử dụng lòng can đảm mà mình đã lấy lại được hay không lại tùy thuộc vào bọn trẻ.
Chàng thanh niên:
Thầy nói rằng đó là “sự phân chia nhiệm vụ”?
Triết gia:
Đúng vậy. Có thể dẫn con ngựa tới dòng nước nhưng không thể bắt nó uống nước. Dù cậu có là một nhà sư phạm kiệt xuất đến thế nào thì cũng chẳng có gì bảo đảm chúng sẽ thay đổi. Nhưng, chính vì không có sự bảo đảm nên đó là sự tôn trọng vô điều kiện. Trước hết, cậu cần phải bắt đầu. Người đi bước đầu tiên mà không đặt ra bất cứ điều kiện nào, bất chấp kết quả nào đang đợi phía trước, đó chính là cậu.
Chàng thanh niên:
Nhưng, làm thế cũng chẳng thay đổi được gì!
Triết gia:
Trên đời này, có hai thứ mà một người quyền lực đến đâu cũng không thể ép buộc được.
Chàng thanh niên:
Đó là gì vậy?
Triết gia:
“Tôn trọng” và “tình yêu”. Giả sử, người đứng đầu công ty là một kẻ độc tài chuyên quyền. Đúng là các nhân viên dưới quyền sẽ tuân theo mọi mệnh lệnh, tỏ ra phục tùng trong mọi việc.
Nhưng, đó là sự phục tùng do sợ hãi, không hề có một chút “tôn trọng” ở đó. Dù có hét lên “hãy tôn trọng tôi” cũng chẳng ai nghe theo mà chỉ khiến mọi người xa lánh anh ta hơn thôi.
Chàng thanh niên:
Đúng là thế thật!
Triết gia:
Hơn nữa, nếu giữa hai bên không tồn tại sự tôn trọng thì có lẽ cũng không tồn tại “mối quan hệ” giữa người với người. Một tổ chức như thế chẳng qua chỉ là tập họp của những con người có “chức năng” giống như ốc vít, lò xo, bánh răng. Dù thuần thục “thao tác” như máy móc nhưng không ai có thể làm được “công việc” trong vai trò là con người.
Chàng thanh niên:
Chà, xin thầy đừng nói lòng vòng nữa! Tóm lại, thầy nói rằng tôi không được học trò tôn trọng nên lớp học mới loạn hết cả lên, phải không?
Triết gia:
Có lẽ có sự sợ hãi nhất thời nhưng không có sự tôn trọng. Lớp học ồn ào, rối loạn là chuyện hiển nhiên thôi. Và cậu, sau khi khoanh tay đứng nhìn lại đưa ra một biện pháp độc đoán: Dùng sức mạnh buộc bọn trẻ phải sợ hãi mà nghe lời. Đúng là có lẽ nhất thời sẽ có hiệu quả. Có lẽ cậu sẽ thấy an lòng vì học trò đã nghe lời mình. Nhưng…
Chàng thanh niên:
… Chúng không hề.
Triết gia:
Đúng vậy. Bọn trẻ chỉ phục tùng “quyền lực” chứ không phải “cậu”. Chúng chẳng mảy may có ý định hiểu “cậu” mà chỉ bịt tai, nhắm mắt, chờ cơn thịnh nộ qua đi.
Chàng thanh niên:
Ha ha ha. Thầy nói quả không sai.
Triết gia:
Cậu rơi vào cái vòng luẩn quẩn đó cũng bởi vì cậu không đi bước đầu tiên là tôn trọng học trò của mình, tôn trọng một cách vô điều kiện.
Chàng thanh niên:
Nghĩa là vì không bước một bước đó mà tôi làm gì cũng chẳng hiệu quả, phải không?
Triết gia:
Vâng. Cậu đã quát tháo ở một nơi chẳng có ai. Chắc chắn chẳng ai nghe thấy rồi.
Chàng thanh niên:
Được rồi! Tôi còn cả núi những điều cần phải phản biện nhưng tạm thời chấp nhận thế đi. Vậy, nếu giả sử thầy nói đúng, nghĩa là coi sự tôn trọng là xuất phát điểm để tạo dựng mối quan hệ thì làm thế nào để thể hiện sự tôn trọng? Không phải thầy bảo tôi mỉm cười hòa nhã nói “thầy tôn trọng các em” đấy chứ?
Triết gia:
Sự tôn trọng không phải là điều có thể diễn đạt bằng lời. Hơn nữa, trẻ sẽ nhạy cảm nhận ra ngay sự “dối trá” “tính toán” của những người lớn tiếp cận kiểu đó. Sự tôn trọng sẽ mất đi ngay khi trẻ nhận ra “người này đang nói dối”.
Chàng thanh niên:
Vâng, vâng. Điều này thì thầy cũng đúng. Nhưng, thầy bảo tôi phải làm sao đây? Thầy đang nói những điều đầy mâu thuẫn về “sự tôn trọng” đấy.
Triết gia:
Ồ, mâu thuẫn như thế nào vậy?
Triết gia nói hãy bắt đầu từ sự tôn trọng. Rằng không riêng gì giáo dục, nền tảng của mọi mối quan hệ đều được xây dựng từ sự tôn trọng. Đúng là con người không để lọt tai những lời nói của người mà mình không thể tôn trọng. Quan điểm của triết gia có những phần có thể hiểu được. Nhưng mình kiên quyết phản đối quan điểm “hãy tôn trọng tất cả những người khác, cả những học sinh cá biệt trong lớp lẫn những kẻ xấu đầy rẫy trong xã hội”. Hơn nữa, người này đã tự đào mồ chôn mình. Ông ấy đã nói ra những điều mâu thuẫn không thể bỏ qua. Quả nhiên, điều mình cần phải làm là đây. Tống tiễn vị Sokrates trong hang đá này. Chàng thanh niên khẽ liếm môi rồi đứng bật dậy.
