Chàng thanh niên:

Hẳn là thầy đã quên nhưng tôi thì nhớ rõ lắm. Ba năm trước, ngay từ đầu, thầy đã quả quyết thế này. Con người không sống trong thế giới khách quan mà sống trong thế giới chủ quan do chính mình tạo ra. Điều chúng ta cần quan tâm không phải “thế giới như thế nào” mà là “chúng ta đang nhìn thế giới như thế nào”. Chúng ta không thể thoát khỏi suy nghĩ chủ quan.

Triết gia:

Vâng, đúng là như vậy.

Chàng thanh niên:

Vậy, tôi xin hỏi. Chúng ta, những người không thể thoát khỏi những suy nghĩ chủ quan làm thế nào có “đôi mắt của người khác”, “đôi tai của người khác” và thậm chí là cả “tâm hồn của người khác” được?! Xin thầy đừng chơi chữ nữa!

Triết gia:

Chỗ này rất quan trọng. Đúng là chúng ta không thể thoát khỏi những suy nghĩ chủ quan. Và tất nhiên, cũng không thể trở thành người khác. Nhưng chúng ta có thể hình dung những gì phản chiếu trong mắt người khác cũng như những âm thanh họ nghe thấy.

Adler đã đề xuất thế này. Trước hết, hãy nghĩ “nếu mình có cùng một tâm hồn, một cuộc đời như người này”. Làm như thế chắc chắn sẽ hiểu được “có lẽ bản thân mình cũng sẽ đối diện với cùng một vấn đề như người này”. Rồi tiếp đó, chắc chắn sẽ hình dung “mình cũng sẽ giải quyết giống như cách của người này”.

Chàng thanh niên:

Cùng một tâm hồn và một cuộc đời?

Triết gia:

Giả sử, có một học trò hoàn toàn không chịu học. Nếu vặn hỏi “tại sao lại không học” thì cậu đã tỏ một thái độ hoàn toàn thiếu tôn trọng. Đừng làm vậy mà trước hết hãy nghĩ “nếu mình có cùng một tâm hồn, một cuộc đời như cậu bé thì sao?”. Nghĩa là, hãy nghĩ rằng nếu mình ở cùng độ tuổi với cậu bé, sống trong cùng gia đình với cậu bé, có cùng những người bạn như cậu bé, cùng sở thích và mối quan tâm giống cậu bé thì sẽ thế nào. Làm vậy chắc chắn cậu có thể hình dung được “bản thân mình như thế” sẽ có thái độ như thế nào trước việc học, tại sao lại không chịu học… Cậu có biết thái độ này gọi là gì không?

Chàng thanh niên:

… Khả năng tưởng tượng chăng?

Triết gia:

Không. Đây chính là “thấu cảm”.

Chàng thanh niên:

Thấu cảm?!… Nghĩ rằng nếu có cùng một tâm hồn, một cuộc đời thì sẽ thế nào ấy á?

Triết gia:

Đúng vậy. Sự đồng cảm mà mọi người vẫn nói đến, nghĩa là đồng tình với ý kiến của người khác, “tôi cũng có chung cảm giác”, chỉ đơn giản là sự tán đồng chứ không phải thấu cảm. Thấu cảm là kỹ năng, thái độ khi tiếp cận người khác.

Chàng thanh niên:

Kỹ năng! Thấu cảm là kỹ năng sao?

Triết gia:

Đúng vậy. Và đã là kỹ năng thì cậu cũng có thể học được.

Chàng thanh niên:

Chà chà, thú vị đây. Vậy thầy hãy giải thích như một kỹ năng cho tôi nghe nào. Làm thế nào để biết được “tâm hồn và cuộc đời” của đối phương? Thầy bảo tôi phải ngồi tiếp chuyện từng người sao? Hừ, tôi làm sao mà hiểu nổi cái thứ đó chứ!

Triết gia:

Chính vì thế mới cần quan tâm tới “những điều người khác quan tâm”. Không thể chỉ đứng nhìn từ xa được, phải tự mình lao vào. Cậu không lao vào mà chỉ đứng trên cao, phê phán “như thế kia không được”, “có những rào cản như thế này” thì không thể có được sự tôn trọng cũng như thấu cảm.

Chàng thanh niên:

Không phải! Hoàn toàn không phải!

Triết gia:

Không phải gì nào?