Chàng thanh niên:

Thầy đã nhận ra chưa? Lúc nãy, thầy đã nói thế này “Sự tôn trọng là điều không thể ép buộc được”. Đúng là vậy. Tôi hoàn toàn đồng ý. Nhưng, ngay khi vừa dứt lời, thầy lại bảo tôi “hãy tôn trọng học trò”. Ha ha ha, thật buồn cười! Bản thân thầy đang ép tôi làm điều không thể ép buộc được! Điều này mà không gọi là mâu thuẫn thì điều gì mói là mâu thuẫn đây?!

Triết gia:

Đúng là nếu cậu chỉ bắt được câu đó thì nghe có vẻ mâu thuẫn rồi. Nhưng, hãy hiểu như thế này. Quả bóng tôn trọng chỉ quay trở lại với người tự mình ném nó đi. Giống như ném bóng vào tường vậy. Nếu cậu ném, cũng có khi bóng quay trở lại. Nhưng hét lên bảo bức tường “ném bóng lại đây” thì chẳng có chuyện gì xảy ra đâu.

Chàng thanh niên:

Không, không, thầy không được đánh lạc hướng bằng phép ẩn dụ tùy tiện đó. Thầy hãy trả lời cho rõ ràng. Thế người ném bóng là “tôi” đây lấy đâu ra sự tôn trọng chứ? Bóng đâu thể bỗng dưng sinh ra được?!

Triết gia:

Tôi hiểu rồi. Đây là điểm mấu chốt trong quá trình hiểu và thực hành tâm lý học Adler. Cậu còn nhớ cụm từ “cảm thức cộng đồng” không?

Chàng thanh niên:

Tất nhiên là tôi nhớ. Mặc dù chưa hẳn đã hiểu được hết.

Triết gia:

Vâng, đó là một khái niệm rất khó hiểu mà. Chúng ta hãy dành thêm thời gian để suy nghĩ. Lý do tôi muốn cậu nhớ lại khái niệm đó vào lúc này là vì khi dịch cụm từ “cảm thức cộng đồng” từ tiếng Đức sang tiếng Anh, Adler đã dùng cụm từ “social interest”. Có nghĩa là “quan tâm đến xã hội”, hay nói một cách rõ ràng hơn thì là quan tâm tới “người khác”, những người hình thành nên xã hội.

Chàng thanh niên:

Khác nghĩa với tiếng Đức đúng không?

Triết gia:

Đúng vậy. Trong tiếng Đức, ông dùng cụm từ “gemeinschaftsgefühl” với đúng nghĩa là “cảm thức cộng đồng”, kết hợp giữa “gemeinschaft” có nghĩa là cộng đồng với “gefühl” có nghĩa là cảm thức. Nếu trực dịch từ tiếng Đức sang tiếng Anh thì có thể đã thành “community feeling” hay “community sense” rồi.

Chàng thanh niên:

Tôi không hẳn muốn nghe những điều mang tính học thuật như vậy, nhưng điều đó thì có liên quan gì?

Triết gia:

Cậu hãy thử nghĩ mà xem. Khi giới thiệu “cảm thức cộng đồng” cho cộng đồng sử dụng tiếng Anh, tại sao Adler lại chọn từ “social interest” chứ không phải cụm từ “community feeling” trung thực với tiếng Đức? Có một lý do lớn ở đây.

Tôi đã nói là mới đầu khi Adler khởi xướng khái niệm “cảm thức cộng đồng” ở Vienna, nhiều người đã từ bỏ lý thuyết của ông rồi nhỉ? Chuyện mọi người phản ứng rằng đó không phải là khoa học, rằng Adler đã đưa vấn đề “giá trị” vào tâm lý học - vốn là một môn khoa học, khiến ông mất đi nhiều người ủng hộ ấy?

Chàng thanh niên:

Vâng, tôi đã nghe rồi.

Triết gia:

Chắc chắn, qua trải nghiệm này, Adler cũng đã hiểu rõ mức độ khó khăn để mọi người hiểu được “cảm thức cộng đồng”. Chính vì thế, khi giới thiệu tới cộng đồng sử dụng tiếng Anh, ông đã biến khái niệm “cảm thức cộng đồng” thành phương châm hành động phù hợp với thực tiễn hơn. Biến trừu tượng thành cụ thể. Phương châm hành động cụ thể đó chính là “quan tâm tới người khác”.

Chàng thanh niên:

Phương châm hành động?

Triết gia:

Vâng. Đó là thoát khỏi việc chỉ cố chấp vào bản thân, chuyển sang quan tâm đến người khác. Nếu thực hiện theo đúng phương châm hành động này sẽ tự nhiên đạt được “cảm thức cộng đồng”.

Chàng thanh niên:

Ôi, tôi chẳng hiểu gì cả! Bản thân cái luận điểm đó đã trừu tượng rồi! Cái phương châm hành động quan tâm tới người khác ấy. Cụ thể thì tôi phải làm gì và làm như thế nào?!

Triết gia:

Vậy thì cậu hãy nhớ lại một lần nữa câu nói của Fromm “Tôn trọng là quan tâm để người đó có thể trưởng thành, phát triển vì chính bản thân họ” … Không phủ định bất cứ điều gì, không ép buộc bất cứ điều gì, chấp nhận, coi trọng “chính bản thân người đó” như họ vốn có. Nghĩa là vừa giữ được phẩm giá của người đó vừa thể hiện sự quan tâm. Giờ thì cậu đã hiểu bước đầu tiên cụ thể đó nằm ở đâu rồi chứ?

Chàng thanh niên:

Thầy nói sao cơ?

Triết gia:

Đây là một kết luận rất logic. Là thể hiện sự quan tâm tới “những điều người khác quan tâm”.

Chàng thanh niên:

Những điều người khác quan tâm?

Triết gia:

Chẳng hạn, bọn trẻ hào hứng với những trò chơi mà cậu khó có thể hiểu được. Say sưa với những món đồ chơi ngớ ngẩn dành cho trẻ con. Có khi lại đọc những loại sách báo không phù hợp với khuôn phép, nghiện trò chơi điện tử… Cậu có nghĩ ra học trò nào như vậy không?

Chàng thanh niên:

Có chứ. Đó là cảnh tôi chứng kiến hằng ngày.

Triết gia:

Rất nhiều cha mẹ và giáo viên cau mày, muốn cho bọn trẻ “những điều có ích hơn” “những điều có giá trị hơn”. Họ cấm đoán những hành vi đó, tịch thu sách báo, chỉ cho trẻ làm và đọc những thứ mà mình công nhận giá trị.

Tất nhiên, cha mẹ “lo cho con cái” nên mới làm như vậy. Nhưng đó là hành vi thiếu “tôn trọng”, chỉ khiến con thêm xa cách mình. Bởi vì họ đang phủ định mối quan tâm tự nhiên của trẻ.

Chàng thanh niên:

Vậy thầy bảo tôi hãy khuyến khích chúng chơi những trò tầm thường sao?

Triết gia:

Chúng ta không khuyến khích trẻ làm gì cả. Chỉ tỏ ra quan tâm tới “những điều trẻ quan tâm”. Dù trong mắt cậu, đó là những trò chơi tầm thường đến mức nào thì trước hết hãy cố gắng hiểu đó là trò gì. Cậu cũng chơi thử xem, có khi cùng chơi với trẻ luôn. Không phải “chơi vì chúng” mà bản thân cũng phải tận hưởng trò chơi đó. Khi đó, có lẽ trẻ mới cảm thấy mình được công nhận, không bị coi là trẻ con, được “tôn trọng” như một con người.

Chàng thanh niên:

Nhưng, điều đó thật…

Triết gia:

Không chỉ riêng đối với trẻ con đâu. Đây là bước đầu tiên của sự tôn trọng cần thiết trong mọi mối quan hệ giữa người với người. Cả trong những mối quan hệ tại nơi làm việc, mối quan hệ với người yêu, hay các mối quan hệ quốc tế, chúng ta cũng cần quan tâm hơn nữa tới “những điều người khác quan tâm”.

Chàng thanh niên:

Không thể nào! Thầy không biết rồi, những điều bọn trẻ đó quan tâm bao gồm cả những điều thấp kém. Cả những điều tục tĩu, lố bịch, xấu xa! Chính vì thế mà trách nhiệm của người lớn chúng ta là điều chỉnh cho chúng đi đúng hướng!

Triết gia:

Không phải. Khi nói về cảm thức cộng đồng, Adler rất thích sử dụng cách nói này. Điều chúng ta cần là “Nhìn bằng mắt người khác, nghe bằng tai người khác và cảm nhận bằng tâm hồn của người khác”.

Chàng thanh niên:

Thầy nói sao cơ?

Triết gia:

Lúc này cậu đang nhìn bằng mắt mình, nghe bằng tai mình và cảm nhận bằng tâm hồn mình. Chính vì thế mới phát ra những từ như “thấp kém”, “xấu xa” khi nói về những điều trẻ quan tâm. Trẻ không nghĩ đó là thấp kém. Vậy chúng đang thấy gì? Trước hết, phải bắt đầu từ việc hiểu được điều đó.

Chàng thanh niên:

Không, vô ích thôi! Tôi không thể làm điều đó được!

Triết gia:

Tại sao?