Triết gia:

Giai đoạn thứ ba của hành động quậy phá. Mục đích của chúng ở đây là bước vào “tranh giành quyền lực”.

Chàng thanh niên:

Tranh giành quyền lực?

Triết gia:

Chẳng nghe ai, luôn tỏ ra khiêu khích, tuyên chiến. Chúng định chứng tỏ “quyền lực” bằng cách chiến thắng trận chiến đó. Định giành lấy vị trí đặc biệt. Một giai đoạn tương đối khó xử lý.

Chàng thanh niên:

Tuyên chiến là sao? Không phải là chúng tấn công đấy chứ?

Triết gia:

Nếu gói gọn trong một từ thì đó là “tranh đấu”. Khiêu khích bố mẹ, thầy cô bằng những lời lẽ thiếu lễ độ. Cũng có khi luôn tỏ ra giận dữ, hung tợn. Điềm nhiên phá luật lệ như móc túi, hút thuốc.

Chàng thanh niên:

Chính là học sinh cá biệt còn gì. Đúng vậy. Tôi đúng là bó tay với những đứa trẻ như vậy đó.

Triết gia:

Mặt khác, những trẻ tiêu cực thì tranh giành quyền lực bằng cách “không nghe lời”. Dù bị mắng gay gắt đến mấy, chúng cũng không chịu học hành, tập luyện. Chúng tỏ ra không để ý đến lời người lớn. Không phải là chúng không muốn học hay cho rằng không cần phải học. Chúng chỉ muốn chứng tỏ “quyền lực” của bản thân bằng cách tỏ ra “không nghe lời” thôi.

Chàng thanh niên:

Hừm, chỉ mới hình dung tôi đã thấy bực mình rồi! Với những học sinh cá biệt như thế thì đúng là chỉ có cách mắng mỏ! Thấy chúng phá luật nên tôi còn muốn cho một trận ấy chứ. Nếu không làm thế thì có khác gì công nhận hành vi xấu của chúng.

Triết gia:

Vâng. Lúc này, nhiều bậc phụ huynh và giáo viên đã cầm cây vợt giận dữ trên tay, đánh trả quả bóng trách móc về phía chúng. Tuy nhiên, đó chỉ là chấp nhận lời thách thức, “đứng trên cùng một sân đấu với đối thủ”. Chúng sẽ vui mừng đánh lại một quả bóng tranh đấu khác. Cho rằng cuộc chiến mình khơi mào đã bắt đầu.

Chàng thanh niên:

Vậy thầy bảo tôi phải làm gì?

Triết gia:

Nếu là vấn đề liên quan đến pháp luật thì cần phải xử lý theo pháp luật. Tuy nhiên, khi phát hiện sự tranh giành quyền lực nằm ngoài điều đó thì ngay lập tức rời khỏi sân đấu của chúng. Trước hết, chỉ cần làm có vậy thôi. Hãy nghĩ rằng không cần trách móc mà chỉ cần tỏ ra bực bội là cậu đã đứng trong sân đấu tranh giành quyền lực mất rồi.

Chàng thanh niên:

Nhưng, có học sinh làm việc xấu ngay trước mắt mình đấy?! Thầy bảo tôi phải làm gì trước hiện thực này? Cứ để mặc không làm gì mà gọi là giáo viên sao?

Triết gia:

Có lẽ kết luận logic chỉ có một nhưng nên để tôi liệt kê hết năm giai đoạn rồi chúng ta cùng nhau suy nghĩ sẽ tốt hơn.

Chàng thanh niên:

Hừm, tức thật! Thầy nói tiếp đi!

Triết gia:

Giai đoạn thứ tư của hành động quậy phá, ở đây con người bước vào giai đoạn “trả đũa”.

Chàng thanh niên:

Trả đũa ư?

Triết gia:

Đã quyết tâm khiêu chiến tranh giành quyền lực mà chẳng ăn thua gì. Không thu được thắng lợi cũng chẳng giành được vị trí đặc biệt. Không được coi là đối thủ, thành kẻ bại trận. Những người thua cuộc như thế sau khi tạm thời rút lui sẽ lên kế hoạch “trả đũa”.

Chàng thanh niên:

Trả đũa ai và trả đũa cái gì cơ chứ?

Triết gia:

Trả đũa tình cảm những người không thừa nhận, không yêu quý “tôi” duy nhất.

Chàng thanh niên:

Trả đũa tình cảm?

Triết gia:

Cậu hãy nhớ lại xem. Mong muốn được tán thưởng, thu hút sự chú ý và rồi tranh giành quyền lực. Tất cả đều là biểu hiện của cảm xúc mong muốn tình cảm “hãy tôn trọng tôi hơn”. Nhưng ngay khi biết rằng mong muốn tình cảm đó không được chấp nhận, con người sẽ thay đổi 180 độ, trở nên mong muốn “sự ghét bỏ”.

Chàng thanh niên:

Tại sao? Mong muốn sự ghét bỏ để làm gì cơ chứ?

Triết gia:

Tôi biết là các người không yêu thương tôi. Vậy thì hãy ghét bỏ tôi đi. Hãy chú ý đến tôi với cảm xúc thù ghét đó. Họ sẽ nghĩ như vậy.

Chàng thanh niên:

… Mong muốn của họ là bị ghét bỏ sao?

Triết gia:

Sẽ thành ra như thế. Chẳng hạn, những đứa trẻ tranh đấu với cha mẹ, thầy cô, khiêu chiến để “tranh giành quyền lực” ở giai đoạn ba. Chúng có chút khả năng có thể trở thành anh hùng trong lớp. Chúng sẽ được tán thưởng vì lòng can đảm dám đứng lên đối diện với quyền uy, đứng lên đối đầu với người lớn. Tuy nhiên, những đứa trẻ bước vào giai đoạn “trả đũa” sẽ không được ai tán thưởng. Không những bị cha mẹ, thầy cô mà cả bạn cùng lớp cũng ghét bỏ, sợ hãi nên dần trở nên cô độc. Dù vậy, chúng vẫn muốn được gắn kết bằng một điểm duy nhất là “bị ghét”.

Chàng thanh niên:

Thế thì chỉ cần tỏ ra không quan tâm là được chứ gì! Chỉ cần cắt đứt cái điểm nút thù ghét là được chứ gì! Đúng rồi, làm như thế chúng sẽ không “trả đũa” được. Chúng sẽ nghĩ ra cách nào đó đàng hoàng hơn. Không phải vậy sao?

Triết gia:

Về lý thuyết thì có lẽ là thế. Nhưng, thực tế khá là khó tha thứ cho những gì chúng làm.

Chàng thanh niên:

Tại sao cơ chứ? Thầy bảo tôi không có đủ sự kiên trì sao?

Triết gia:

Những đứa trẻ ở giai đoạn “tranh giành quyền lực”, đường đường chính chính tuyên chiến một cách trực diện. Cả sự khiêu khích lẫn những lời nói vô lễ cũng là khiêu khích trực tiếp, thể hiện tinh thần nghĩa hiệp theo cách của chúng. Chính vì thế mà cũng có khi chúng được coi là anh hùng. Nếu gặp phải thách thức như thế thì có lẽ có thể bình tĩnh xử lý.

Trong khi đó, những đứa trẻ ở giai đoạn trả đũa không chọn cách đấu tranh trực diện. Chúng không lên kế hoạch làm “việc xấu” mà cứ lặp đi lặp lại “điều đối phương ghét”.

Chàng thanh niên:

… Thầy có thể nói cụ thể không?

Triết gia:

Nói một cách dễ hiểu thì hành vi đeo bám là điển hình của sự trả đũa. Trả đũa tình cảm đối với người không dành tình yêu cho mình. Những kẻ đeo bám hoàn toàn hiểu đối phương không thích điều đó. Và cũng hiểu sẽ không thể phát triển mối quan hệ tốt đẹp từ hành động đó. Dù vậy, họ vẫn lập kế hoạch để kết nối bằng “thù hận” và “căm ghét”.

Chàng thanh niên:

Cái logic khó chịu đó là gì vậy!

Triết gia:

Hành vi tự làm tổn thương mình hay lối sống “hikikomori” nhốt mình trong nhà cũng được tâm lý học Adler coi là một kiểu “trả đũa”. Làm tổn thương bản thân, hạ thấp giá trị của bản thân để tuyên bố “Con như thế này là tại bố mẹ”. Tất nhiên, cha mẹ sẽ lo lắng, sẽ đau lòng. Và đứa trẻ coi như trả đũa thành công.

Chàng thanh niên:

… Những điều đó hầu hết thuộc về lĩnh vực tâm thần chứ? Ngoài ra còn hành động gì nữa?

Triết gia:

Ngoài bạo lực và bạo lực lời nói ngày càng leo thang thì không ít trẻ tham gia vào các băng nhóm bất hảo, tổ chức chống đối xã hội, nhúng tay vào tội ác. Ngoài ra, những trẻ tiêu cực thì trở nên bẩn thỉu đến mức người thường không thể hình dung nổi, chìm đắm trong những thú vui kỳ cục, phản cảm. Có rất nhiều cách trả đũa.

Chàng thanh niên:

Chúng ta phải làm gì với những đứa trẻ như thế?

Triết gia:

Nếu trong lớp cậu có học sinh như thế thì cậu chẳng thể làm gì cả. Mục đích của chúng là “trả đũa cậu”. Cậu càng đưa tay ra thì chúng càng coi đó là cơ hội trả đũa và càng leo thang lời nói, hành động. Đến lúc này thì đành phải nhờ sự giúp đỡ của người thứ ba, không có quan hệ lợi ích gì. Nghĩa là chỉ còn cách nhờ các giáo viên khác, hoặc người ở ngoài trường như các chuyên gia chúng tôi.

Chàng thanh niên:

… Nhưng, nếu đây là giai đoạn bốn thì nghĩa là vẫn còn tăng lên nữa phải không?

Triết gia:

Vâng. Còn một giai đoạn cuối cùng, phiền phức hơn cả trả đũa.

Chàng thanh niên:

… Xin hãy nói cho tôi biết!

Triết gia:

Giai đoạn thứ năm của hành động quậy phá là “chứng tỏ sự vô dụng”.

Chàng thanh niên:

Chứng tỏ sự vô dụng?

Triết gia:

Vâng. Ở đây cậu hãy đặt mình vào vị trí của trẻ để suy nghĩ xem. Mặc dù từ bấy đến giờ đã tìm đủ cách để được đối xử như một “tồn tại đặc biệt”, nhưng chẳng hề có hiệu quả. Cả cha mẹ, thầy cô lẫn bạn bè đều chẳng thèm thậm chí là ghét mình. Không thể tìm thấy “chỗ đứng” của mình ở cả nhà lẫn ở trường… Nếu là cậu thì cậu sẽ làm gì?

Chàng thanh niên:

Chắc là sẽ bỏ cuộc ngay. Vì có làm gì cũng chẳng được công nhận. Sẽ chẳng còn muốn nỗ lực gì nữa.

Triết gia:

Nhưng cha mẹ và thầy cô sẽ nhắc cậu phải học chăm hơn, can thiệp vào mọi chuyện liên quan đến thái độ ở trường, quan hệ với bạn bè. Tất nhiên là với mong muốn giúp đỡ cậu.

Chàng thanh niên:

Không cần thiết! Nếu làm tốt được những chuyện đó tôi đã làm rồi. Tôi chỉ mong mọi người để mình yên thôi.

Triết gia:

Nhưng mọi người cũng không hiểu cho cảm xúc đó của cậu. Những người xung quanh mong muốn cậu cố gắng hơn nữa. Họ kỳ vọng nếu làm sẽ được và cậu chắc chắn sẽ thay đổi nhờ tác động của họ.

Chàng thanh niên:

Tôi đã nói là kỳ vọng đó chỉ gây phiền phức thôi rồi mà! Tôi muốn họ mặc kệ mình.

Triết gia:

… Đúng vậy, “đừng kỳ vọng gì ở tôi nữa” chính là cảm xúc gắn liền với “chứng tỏ sự vô dụng”.

Chàng thanh niên:

Ý thầy là đừng kỳ vọng gì ở tôi vì tôi là kẻ vô dụng?

Triết gia:

Chính xác. Trở nên tuyệt vọng với cuộc đời, ghét bản thân mình đến tận xương tủy, tin rằng mình chẳng giải quyết được gì. Và chạy trốn khỏi mọi nhiệm vụ để không phải tuyệt vọng hơn nữa. Chứng tỏ với những người xung quanh rằng “tôi vô dụng đến thế này nên đừng giao nhiệm vụ gì cho tôi nữa. Tôi không có khả năng giải quyết chúng”.

Chàng thanh niên:

Để không bị tổn thương thêm nữa?

Triết gia:

Đúng vậy. Nếu cố gắng làm một nhiệm vụ để rồi lại thất bại thì bỏ cuộc ngay từ đầu sẽ dễ dàng hơn. Bởi vì làm như thế sẽ không lo phải chịu thất vọng hơn nữa.

Chàng thanh niên:

… Ừm, tôi có thể hiểu cảm giác đó, nhưng mà…

Triết gia:

Vì thế lũ trẻ dùng mọi cách để “chứng tỏ” sự vô dụng của mình. Diễn vai một kẻ ngốc ngờ nghệch, thờ ơ với mọi việc, không còn muốn cố gắng làm bất cứ nhiệm vụ đơn giản nào nữa. Và rồi cuối cùng bản thân cũng tin rằng “mình ngu ngốc”.

Chàng thanh niên:

Đúng là có những học sinh luôn miệng nói “Vì em ngốc lắm ạ”.

Triết gia:

Nếu nói ra thành lời được thì chỉ là đang tự giễu mình. Hầu hết những trẻ bước vào giai đoạn năm thực sự, trong lúc đóng vai kẻ ngốc, cũng có khi bị nghi ngờ mắc một căn bệnh tâm thần nào đó. Chúng tự kìm hãm một bản thân muốn cố gắng thực hiện nhiệm vụ, một bản thân muốn nghĩ về mọi vật. Và chỉ chán nản từ chối nhiệm vụ, từ chối cả những mong đợi của những người xung quanh.

Chàng thanh niên:

Với những trẻ như thế, ta cần tiếp xúc như thế nào?

Triết gia:

Mong muốn của chúng là “đừng kỳ vọng gì ở tôi” “cứ mặc kệ tôi”, nói rõ hơn là “hãy từ bỏ tôi”. Cha mẹ và thầy cô càng đưa tay ra, chúng càng tìm những cách cực đoan hơn để “chứng tỏ sự vô dụng”. Đáng tiếc là cậu chẳng thể làm gì cả. Chỉ còn cách nhờ tới các chuyên gia. Thực ra thì đến cả các chuyên gia cũng rất khó giúp đỡ những trẻ bắt đầu chứng tỏ sự vô dụng của mình.

Chàng thanh niên:

… Những gì giáo viên chúng tôi có thể làm được ít quá!

Triết gia:

Không, hơn một nửa những hành động quậy phá đều dừng lại ở giai đoạn ba “tranh giành quyền lực”. Vai trò của các giáo viên rất quan trọng trong việc ngăn trẻ bước vào các giai đoạn tiếp theo.