Chàng thanh niên:

… Nhà giáo không phải quan tòa mà phải là nhà tư vấn gần gũi với trẻ. Và mắng mỏ chính là bộc lộ sự thiếu chín chắn của bản thân, chỉ tạo ra sự coi thường. Mục tiêu cuối cùng của giáo dục là “tự lập” nên không được cản trở con đường hướng đến mục tiêu đó. Được rồi. Tôi tạm chấp nhận quan điểm “không được mắng”. Với điều kiện thầy phải công nhận luận điểm sau đây.

Triết gia:

Luận điểm sau đây à?

Chàng thanh niên:

Chúng tôi cũng có nhiều dịp trao đổi với các đồng nghiệp hay các bậc cha mẹ về ưu nhược điểm của “dạy bằng cách mắng” và “dạy bằng cách khen”. Đương nhiên, “dạy bằng cách mắng” bị phủ nhận nhiều hơn. Điều này một mặt là trào lưu thời đại, ngoài ra, cũng có nhiều người không chấp nhận trên quan điểm đạo đức. Tôi cũng không phải chỉ chăm chăm muốn mắng nên hầu như là tán thành. Mặt khác, hầu hết đều tin vào “dạy bằng cách khen”. Hầu như chẳng có ai thẳng thắn phủ định cả.

Triết gia:

Chắc chắn là vậy rồi.

Chàng thanh niên:

Nhưng, Adler phủ định cả việc khen ngợi. Ba năm trước, khi tôi hỏi lý do, thầy đã trả lời thế này. “Khen ngợi là ‘đánh giá của người có năng lực đối với người không có năng lực’, mục đích là để ‘thao túng’.” Vì thế không được khen.

Triết gia:

Đúng là tôi đã nói vậy.

Chàng thanh niên:

Tôi cũng đã tin vào điều đó và thực hành phương pháp “giáo dục không khen ngợi”. Tuy nhiên, một học sinh đã khiến tôi nhận ra sai lầm.

Triết gia:

Một học sinh à?

Chàng thanh niên:

Chuyện xảy ra vài tháng trước. Một trong số ít học sinh cá biệt của cả trường viết bài cảm tưởng về cuốn sách mình đọc. Đó là bài tập hè, và không ngờ học sinh đó đã đọc Người xa lạ của Albert Camus. Tôi bất ngờ lắm. Bất ngờ vì cậu ta chịu viết nhưng cũng bất ngờ vì nội dung nữa! Đó là một bài cảm tưởng xuất sắc được diễn tả bằng cảm xúc chân thật chỉ có được ở cậu thiếu niên tuổi dậy thì phiền toái đó. Đọc xong, không cầm lòng được, tôi đã khen. “Hay quá! Thầy không hề biết em lại viết được tốt thế này. Thật khác với những gì thầy nghĩ về em!”

Triết gia:

Tôi hiểu rồi.

Chàng thanh niên:

Vừa nói ra, tôi đã biết mình sai lầm. Nhất là câu “Thật khác với những gì thầy nghĩ về em” có bao hàm đánh giá của người trên đối với người dưới mà Adler đã nói. Nói thẳng ra là tôi đã coi thường cậu ta.

Triết gia:

Vâng. Nếu không cậu đã không thốt ra câu đó.

Chàng thanh niên:

Nhưng trên thực tế, tôi đã khen ngợi cậu ta. Hơn nữa, lại khen bằng một câu đánh giá lộ liễu. Khi nghe những lời đó, cậu học sinh cá biệt đã tỏ thái độ thế nào? Cậu bé có phản ứng lại không?… Ôi, tôi muốn thầy cũng chứng kiến cảnh đó quá. Cậu ta đã nở nụ cười rạng rỡ của một thiếu niên mà trước đây tôi chưa từng thấy!

Triết gia:

Ha ha ha.

Chàng thanh niên:

Tôi có cảm giác như thể màn sương mù trước mắt tan biến. “Adler cái gì cơ chứ. Chỉ vì mắc lõm kẻ lừa đảo ấy mà mình đã thực hành một phương pháp giáo dục cướp đi nụ cười này, cướp đi niềm vui này. Cái thứ đó mà gọi là giáo dục gì chứ.”

Triết gia:

… Và thế là cậu chuyển sang khen ngợi?

Chàng thanh niên:

Tất nhiên rồi. Tôi đã khen ngợi mà chẳng hề bối rối. Khen cả cậu ta và những học sinh khác nữa. Nhờ đó chúng vui vẻ và kết quả học tập cũng tốt lên. Càng khen chúng càng tỏ ra quyết tâm học. Đúng là một môi trường tốt.

Triết gia:

Cậu nói rằng điều đó có hiệu quả?

Chàng thanh niên:

Vâng. Tất nhiên, không phải là tôi khen tất cả như nhau. Tôi chỉ khen những em có nỗ lực và kết quả học tập tiến bộ nhất định. Nếu không làm thế, lời khen sẽ trở thành lời nói dối. Cả cậu học sinh cá biệt đã viết bài văn cảm tưởng tôi kể lúc nãy giờ cũng thành mọt sách rồi. Cậu ta đọc nhiều sách rồi viết cảm tưởng về chúng. Thật tuyệt vời phải không. Sách là cánh cửa mở ra thế giới mà. Có lẽ rồi cậu ta sẽ chán phòng đọc của trường mà tới thư viện trường đại học. Thư viện nơi tôi đã từng làm việc ấy!

Triết gia:

Nếu như thế thì thật đáng mừng nhỉ!

Chàng thanh niên:

Tôi biết thừa. Chắc chắn thầy lại phủ định chứ gì. Rằng đó là “mong muốn sự tán thưởng”, giai đoạn đầu của hành động quậy phá. Nhưng, thực tế hoàn toàn không phải vậy.

Cho dù mục đích ban đầu là “để được khen” đi nữa thì rồi dần dà sẽ biết được niềm vui của việc học, có cảm giác vui sướng khi đạt được cái gì đó và sẽ tự mình rời khỏi tổ. Điều đó gắn liền với “tự lập” mà Adler nói đến đó!

Triết gia:

Liệu có thể quả quyết như vậy không?

Chàng thanh niên:

Thầy hãy thẳng thắn thừa nhận đi! Nói gì thì nói, nhờ khen ngợi mà nụ cười và động lực đã quay lại với các học sinh còn gì! Đây chính là sự giáo dục đầy nhiệt huyết của những người sống chết với nghề giáo. Kiểu giáo dục của Adler liệu có được bao nhiêu hơi ấm, bao nhiêu nụ cười cơ chứ?!

Triết gia:

Vậy, chúng ta hãy cùng suy nghĩ. Tại sao trong giáo dục học đường lại cần nhất quán với nguyên tắc “không được khen”? Nếu khen ngợi mà có những đứa trẻ vui mừng, tiến bộ thì tại sao lại không được khen? Cậu đang gặp nguy hiểm gì khi khen ngợi?

Chàng thanh niên:

Ha ha, để xem thầy đưa ra lý sự cùn nào. Vấn đề này thì tôi không nhường đâu. Giờ là lúc để thầy thay đổi quan điểm của mình đấy.