Đây đáng lẽ sẽ là một chuyến thăm vui vẻ, tràn đầy tình thân. “Nếu lần tới có dịp, tôi sẽ không tới để phản bác gì hết mà chỉ tới với tư cách là một người bạn không thể thay thế.” Đúng là khi chia tay ngày hôm đó, chàng thanh niên đã nói những lời như vậy.[1] Tuy nhiên, giờ đây, sau ba năm, anh lại tới thăm thư phòng của triết gia với một mục đích hoàn toàn khác. Chàng thanh niên run rẩy trước sự thật lớn lao mà mình định giãi bày, không biết phải bắt đầu từ đâu.

Triết gia:

Nào, cậu sẽ nói cho tôi biết chứ?

Chàng thanh niên:

Vâng. Lý do tôi lại tới thư phòng này ấy mà, thật tiếc là không phải để hâm nóng tình bạn với thầy. Thầy hẳn rất bận rộn, tôi cũng không phải là người thừa thời gian. Đương nhiên, tôi tới đây vì chuyện cấp bách rồi.

Triết gia:

Hẳn là vậy.

Chàng thanh niên:

Tôi cũng đã suy nghĩ. Băn khoăn, trăn trở rất nhiều và rồi đã hiểu ra. Và hôm nay tôi tới đây để nói với thầy quyết định quan trọng mình đã đưa ra sau khi suy nghĩ kỹ. Tôi biết thầy bận nhưng xin thầy hãy dành thời gian cho tôi đêm nay. Bởi có lẽ đây sẽ là chuyến thăm cuối cùng của tôi.

Triết gia:

Đã xảy ra chuyện gì vậy?

Chàng thanh niên:

… Thầy còn chưa hiểu sao? Vấn đề mà tôi đã khổ sở đến thế mới quyết định được, đó là có nên từ bỏ Adler hay không.

Triết gia:

Ồ!

Chàng thanh niên:

Nếu đi từ kết luận thì tư tưởng của Adler là lừa lọc. Hết sức dối trá. Mà không, tôi buộc phải nói đó là tư tưởng nguy hiểm gây tổn hại cho con người. Tin tưởng ông ấy là quyền tự do của thầy, nhưng xin thầy hãy cố gắng im lặng khi tôi nói. Với suy nghĩ đó trong lòng, tôi đã quyết định đêm nay sẽ là chuyến thăm cuối cùng để tôi từ bỏ Adler ngay trước mặt thầy.

Triết gia:

Hẳn đã xảy ra chuyện gì đó mới khiến cậu quyết định như vậy nhỉ?

Chàng thanh niên:

Tôi sẽ bình tĩnh kể lại đầu đuôi. Trước hết, thầy còn nhớ cái ngày cuối cùng khi chúng ta chia tay nhau ba năm trước không?

Triết gia:

Tất nhiên là tôi nhớ chứ. Đó là một ngày mùa đông tuyết phủ trắng xóa.

Chàng thanh niên:

Đúng vậy. Một đêm trăng tròn, bầu trời trong xanh. Được tư tưởng Adler cảm hóa, ngày hôm đó, lần đầu tiên, tôi đã tiến một bước dài. Nghĩa là, tôi đã bỏ công việc ở thư viện trường đại học, nhận công việc dạy học tại trường trung học cơ sở trước đây mình từng học. Với mong muốn thực hành một chương trình giáo dục dựa trên tư tưởng của Adler, để mang ánh sáng tới cho càng nhiều trẻ em càng tốt.

Triết gia:

Đó quả là một quyết tâm tuyệt vời!

Chàng thanh niên:

Vâng. Hồi đó, tôi đã cháy hết mình cho lý tưởng. Không thể giữ riêng cho mình một tư tưởng tuyệt vời, một tư tưởng có thể thay đổi hẳn thế giới như thế này được. Phải chia sẻ với nhiều người hơn nữa. Vậy, tôi sẽ chia sẻ với ai đây…? Chỉ có kết luận duy nhất. Những người cần biết về Adler không phải là những người lớn đã bị vấy bẩn. Truyền đạt cho những đứa trẻ là chủ nhân của thế hệ tiếp theo sẽ giúp tư tưởng đó phát triển. Đó chính là sứ mệnh được giao phó cho mình… Tôi đã cháy đến suýt bị bỏng như thế đấy.

Triết gia:

Tôi thấy rồi. Cậu dùng thời quá khứ để nói về điều đó nhỉ?

Chàng thanh niên:

Đúng vậy, đó hoàn toàn là chuyện quá khứ. Không, xin thầy đừng hiểu lầm. Không phải là tôi thất vọng với các học trò của mình đâu. Càng không phải tôi thất vọng với nền giáo dục mà từ bỏ. Tôi chỉ thất vọng với Adler, nghĩa là thất vọng với thầy thôi.

Triết gia:

Tại sao thế?

Chàng thanh niên:

Trời, thầy hãy đặt tay lên trái tim rồi tự hỏi điều đó ấy! Tư tưởng của Adler chỉ là lý thuyết suông trên giấy, chẳng giúp ích được gì trong xã hội hiện đại cả! Đặc biệt là phương châm giáo dục “không được khen ngợi cũng không được mắng mỏ”. Tôi phải nói trước là tôi đã rất tôn trọng phương châm đó. Tôi không hề khen ngợi, cũng chẳng mắng mỏ. Dù học trò có đạt điểm thi tối đa, dọn dẹp lớp học sạch sẽ, tôi cũng không khen ngợi. Học trò quên làm bài tập, làm ồn trong lớp, tôi cũng không mắng mỏ. Thầy nghĩ, kết quả chuyện gì đã xảy ra?

Triết gia:

… Lớp học trở nên náo loạn phải không?

Chàng thanh niên:

Chính xác! Thực ra, giờ nghĩ lại thì điều đó là hiển nhiên thôi. Tôi thật ngốc khi mắc phải cái bẫy lừa dối rẻ tiền.

Triết gia:

Thế rồi cậu làm gì?

Chàng thanh niên:

Khỏi phải nói. Tôi đã chọn cách phê bình nghiêm khắc những học sinh quậy phá. Tất nhiên thầy sẽ coi thường và khẳng định đó là cách giải quyết ngu ngốc. Nhung tôi không phải người mải mê với triết học, chìm đắm trong ảo tưởng. Tôi là một nhà sư phạm sống trong thế giới hiện thực, có trách nhiệm với giáo dục học đường, có trách nhiệm với sinh mệnh và cuộc đời của các học trò. Hơn nữa, “hiện thực” trước mắt cứ từng khắc, từng khắc trôi đi, không hề đợi ai dù chỉ một giây! Không thể khoanh tay đứng nhìn được!

Triết gia:

Thế có hiệu quả không?

Chàng thanh niên:

Tất nhiên, để đến nước đó mới mắng mỏ thì cũng chẳng ích gì. Vì bọn trẻ đã nhờn, coi tôi là “kẻ yếu đuối”… Thực lòng mà nói, thậm chí có lúc tôi thấy ghen tị với những giáo viên ở cái thời được phép dùng hình phạt lên thân thể đấy.

Triết gia:

Cậu có vẻ mất bình tĩnh!

Chàng thanh niên:

Tôi xin nói thêm để thầy không hiểu nhầm, tôi không hề “tức giận” vì bị dồn ép cảm xúc quá mức. Tôi chỉ “mắng” theo lý trí vì coi đó là biện pháp giáo dục cuối cùng thôi. Nói cách khác, tôi đang sử dụng loại kháng sinh có tên là mắng mỏ.

Triết gia:

Cậu nói là vì thế mà cậu muốn từ bỏ Adler?

Chàng thanh niên:

Đây chỉ là một ví dụ dễ hiểu thôi. Đúng là tư tưởng Adler tuyệt vời thật. Nó đã làm nhân sinh quan của tôi dao động, khiến tôi cảm thấy bầu trời âm u mở ra và cuộc đời tôi thay đổi. Thậm chí tôi còn nghĩ đó là chân lý không thể phủ nhận của thế giới… Tuy nhiên, điều đó chỉ đúng trong thư phòng này thôi! Khi mở cánh cửa này, bước ra ngoài thế giới hiện thực, tư tưởng của Adler lại quá ngây ngô. Đó không phải là quan điểm có thể đối diện với thực tại mà chỉ là lý tưởng sáo rỗng. Thầy chỉ đang chìm đắm trong ảo tưởng, nhào nặn ra một thế giới phù hợp với mình trong thư phòng này thôi. Thầy chẳng biết gì về thế giới thực sự, một thế giới muôn hình vạn trạng cả!

Triết gia:

Tôi hiểu… Rồi sao nữa?

Chàng thanh niên:

Kiểu giáo dục không khen ngợi cũng chẳng mắng mỏ, bỏ mặc học trò của mình dưới danh nghĩa tính tự chủ, chẳng qua chỉ là bỏ bê công việc trong vai trò của một nhà sư phạm thôi! Từ giờ trở đi, tôi sẽ đối diện với bọn trẻ theo một cách khác hẳn với Adler. Không cần biết như thế có “đúng” hay không. Nhưng tôi buộc phải làm vậy. Tôi sẽ khen ngợi cũng như sẽ mắng mỏ. Đương nhiên, cũng có khi buộc phải đưa ra những hình phạt nghiêm khắc.

Triết gia:

Vậy cậu sẽ không từ bỏ nghề giáo?

Chàng thanh niên:

Tất nhiên rồi! Chắc chắn không có chuyện tôi từ bỏ con đường dạy học. Bởi đó là con đường tôi đã chọn và đó là lối sống chứ không phải nghề nghiệp.

Triết gia:

Nghe cậu nói vậy là tôi yên tâm rồi.

Chàng thanh niên:

Thầy coi đây không phải chuyện của mình sao?! Nếu tiếp tục theo nghề giáo, tôi buộc phải từ bỏ Adler tại đây! Nếu không, sẽ thành ra rũ bỏ trách nhiệm của giáo viên, bỏ mặc học trò của mình… Nào, đây chính là lưỡi dao kề cổ họng thầy. Thầy sẽ trả lời sao đây?

Triết gia:

Trước hết, cho phép tôi đính chính một chút. Lúc nãy, cậu đã dùng từ “chân lý”. Tuy nhiên, tôi không nói đến Adler như một chân lý tuyệt đối, bất biến. Tóm lại, nó giống như là đeo kính vậy. Có lẽ có nhiều người nhìn rõ hơn nhờ cặp kính này. Trong khi đó, có lẽ cũng có người lại thấy mắt mờ hơn. Tôi không định ép cả những người như thế sử dụng cặp kính của tư tưởng Adler.

Chàng thanh niên:

Ồ, thầy đang lảng tránh sao?

Triết gia:

Không hề. Để tôi trả lời thế này. Không có một tư tưởng nào khó hiểu, dễ gây hiểu nhầm như tâm lý học của Adler. Hầu hết những người tự nhận rằng “tôi hiểu Adler” đều đang hiểu nhầm tư tưởng của ông. Đó là vì họ không có can đảm đến gần với sự thấu hiểu thực sự, không có ý định đối diện với viễn cảnh trải rộng phía bên kia của tư tưởng.

Chàng thanh niên:

Mọi người đều hiểu nhầm Adler?

Triết gia:

Đúng vậy. Người mới chạm đến tư tưởng của Adler đã ngay lập tức tỏ ra cảm kích và tuyên bố “Cuộc sống đã trở nên dễ dàng hơn”, là kẻ hiểu nhầm nghiêm trọng về tư tưởng của Adler. Vì chắc chắn nếu hiểu thực sự những điều Adler đòi hỏi ở chúng ta, ai cũng phải run rẩy trước sự khắc nghiệt đó.

Chàng thanh niên:

Nghĩa là thầy nói rằng tôi cũng đang hiểu nhầm Adler?

Triết gia:

Theo những gì tôi nghe được cho đến giờ thì đúng là vậy. Nhưng đây không phải vấn đề của riêng cậu. Nhiều nhà thực hành tâm lý Adler lấy sự hiểu lầm làm cánh cửa để bước tiếp vào con đường nhận thức. Chắc chắn cậu chỉ chưa tìm được con đường cần phải đi tiếp theo thôi. Tôi hồi trẻ cũng đâu có tìm thấy ngay được.

Chàng thanh niên:

Ồ, vậy là thầy cũng đã từng có lúc bị lạc lối?

Triết gia:

Vâng, đã từng.

Chàng thanh niên:

Vậy, thầy hãy cho tôi biết, con đường để đi tới được sự nhận thức đó ở đâu nào? Mà con đường là cái gì cơ chứ? Thầy tìm thấy nó ở đâu?

Triết gia:

Tôi thật may mắn vì đã biết đến Adler đúng vào thời kỳ nuôi con nhỏ.

Chàng thanh niên:

Thầy nói vậy là sao?

Triết gia:

Tôi học về Adler qua con mình, cùng con mình thực hành, hiểu kỹ hơn về Adler và có được bằng chứng xác thực.

Chàng thanh niên:

Thì tôi đang hỏi là thầy học được điều gì, có được bằng chứng xác thực gì đây!

Triết gia:

Gói gọn trong một từ thì đó là tình yêu!

Chàng thanh niên:

Sao cơ?

Triết gia:

… Tôi không cần phải nhắc lại đâu nhỉ?

Chàng thanh niên:

Ha ha ha, thật nực cười! Sao thầy lại nói vớ vẩn vậy. Tình yêu ư? Thầy bảo rằng nếu muốn thực sự hiểu về Adler thì hãy hiểu về tình yêu sao?

Triết gia:

Cậu cười cợt khi nhắc đến từ này, chứng tỏ chưa hiểu về tình yêu rồi. Không có vấn đề gì khó khăn và thử thách lòng can đảm như tình yêu mà Adler đề cập đến.

Chàng thanh niên:

Hừ!! Hẳn là thầy lại nói đến tình yêu dành cho những người xung quanh sặc mùi giáo điều chứ gì. Tôi chẳng muốn nghe đâu!

Triết gia:

Hiện giờ cậu đang bế tắc trong cách dạy học nên tỏ ra nghi ngờ Adler. Không chỉ có vậy, cậu còn tỏ ra dứt khoát đến mức “tôi sẽ từ bỏ Adler, ông đừng nói gì thêm nữa”. Tại sao cậu lại phẫn nộ đến như vậy? Chắc chắn là vì cậu đã cảm thấy tư tưởng của Adler giống như một phép mầu, chỉ cần vung đũa phép lên là mọi điều ước sẽ thành hiện thực ngay lập tức.

Nếu vậy, cậu cần từ bỏ Adler ngay lập tức. Cậu phải từ bỏ hình tượng Adler sai lệch mà mình vẫn mang trong lòng để hiểu về một Adler thật sự.

Chàng thanh niên:

Không đúng! Thứ nhất, tôi không hề kỳ vọng phép mầu trong tư tưởng của Adler. Thứ hai, trước đây, thầy đã từng nói “Ai cũng có thể hạnh phúc ngay từ giây phút này” còn gì.

Triết gia:

Vâng, đúng là tôi đã nói vậy.

Chàng thanh niên:

Chẳng phải chính những lời nói đó là phép thuật hay sao? Một mặt, thầy cảnh báo tôi “đừng bị tiền giả đánh lừa”, mặt khác lại buộc tôi phải cầm một tờ tiền giả khác. Một thủ đoạn lừa đảo điển hình!

Triết gia:

Ai cũng có thể hạnh phúc ngay từ giây phút này. Đây không phải phép thuật gì cả mà là một sự thật hiển nhiên. Cả cậu lẫn bất kỳ ai khác đều có thể tiến tới hạnh phúc. Chỉ có điều, chúng ta không thể hưởng thụ hạnh phúc nếu chỉ đứng yên tại chỗ. Cần phải tiếp tục tiến hước trên con đường mình đã đặt chân lên. Ở đây, tôi thấy cần phải nói rõ hơn.

Cậu đã tiến một bước đầu tiên. Đã tiến một bước dài. Tuy nhiên, cậu đang nhụt chí, định thoái lui chứ không chỉ dừng lại. Cậu có biết tại sao không?

Chàng thanh niên:

Thầy bảo tôi không có khả năng chịu đựng?

Triết gia:

Không hề. Cậu chỉ chưa đưa ra được “lựa chọn lớn nhất của cuộc đời” thôi.

Chàng thanh niên:

Lựa chọn lớn nhất của cuộc đời? Thầy bảo tôi lựa chọn gì cơ?

Triết gia:

Tôi nói vừa nãy rồi đấy. Là “tình yêu”.

Chàng thanh niên:

Trời, một từ đó thì làm sao mà tôi hiểu được! Đừng nói một cách trừu tượng để tránh né nữa!!

Triết gia:

Tôi nghiêm túc mà. Những vướng mắc trong lòng cậu bây giờ đều được gói gọn trong một từ “tình yêu”. Cả vướng mắc về việc dạy học lẫn vướng mắc về cuộc đời cậu cần phải sống.

Chàng thanh niên:

… Được rồi. Điều này có vẻ đáng để phản biện đây. Vậy thì trước khi bước vào tranh luận chính thức, tôi chỉ xin nói điều này. Tôi coi thầy là “Sokrates hiện đại”. Nhưng không phải ở mặt tư tưởng mà ở phần “tội lỗi”.

Triết gia:

Tội lỗi?

Chàng thanh niên:

Sokrates đã bị kết án tử hình vì tội lôi kéo, làm bại hoại tư tưởng các thanh niên thành Athenai của Hy Lạp cổ đại còn gì? Và ông đã ngăn các đệ tử lên kế hoạch vượt ngục, tự kết liễu cuộc đời bằng thuốc độc… Thật thú vị phải không? Tôi xin nói rằng, thầy, người thuyết giáo về tư tưởng của Adler ở Kyoto này cũng phạm tội lỗi hệt như vậy. Nghĩa là lôi kéo, làm băng hoại tư tưởng những thanh niên thiếu hiểu biết bằng những lời lẽ đường mật.

Triết gia:

Cậu nói rằng mình chịu ảnh hưởng của Adler và tư tưởng trở nên băng hoại?

Chàng thanh niên:

Chính vì thế nên tôi mới quyết tâm tới gặp thầy để nói lời chia tay như thế này. Tôi không muốn có thêm nạn nhân nữa. Tôi cần phải ngăn chặn thầy.

Triết gia:

… Sẽ là một đêm dài đây.

Chàng thanh niên:

Nhưng, chúng ta hãy giải quyết chuyện này trong đêm nay, từ giờ cho tới bình minh. Tôi sẽ không tới đây nữa. Tôi sẽ đi tiếp trên con đường nhận thức, hoặc phá luôn con đường quan trọng đó của thầy và từ bỏ Adler. Tôi sẽ chọn một trong hai chứ không thể lửng lơ mãi được.

Triết gia:

Tôi hiểu rồi. Có lẽ đây sẽ là cuộc đối thoại cuối cùng. Không… mà cần phải là cuộc đối thoại cuối cùng.

❀ ❀ ❀

[1] Đây nhắc tới các sự kiện trong cuốn Dám bị ghét, cùng tác giả, Nhã Nam và NXB Lao động, 2017. (BT)