Chàng thanh niên:

Vậy tôi xin hỏi thẳng luôn. “Tình yêu là nhiệm vụ do hai người thực hiện”, câu này nghe có vẻ sâu sắc nhưng thực tế lại chẳng có nghĩa gì cả. “Hai người” thực hiện điều gì vậy?

Triết gia:

Hạnh phúc. Thực hiện một cuộc đời hạnh phúc.

Chàng thanh niên:

Chà, thầy trả lời nhanh nhỉ!

Triết gia:

Chúng ta ai cũng mong muốn được hạnh phúc. Sống với mong muốn có một cuộc đời hạnh phúc hơn. Cậu đồng ý với tôi điều này chứ?

Chàng thanh niên:

Tất nhiên rồi.

Triết gia:

Và để được hạnh phúc, cần phải bước vào mối quan hệ giữa người với người. Mọi phiền muộn của con người đều bắt nguồn từ quan hệ giữa người với người. Và hạnh phúc của con người cũng bắt nguồn từ quan hệ giữa người với người. Đây cũng là điều tôi đã nói không chỉ một lần.

Chàng thanh niên:

Vâng. Chính vì vậy mà phải bước vào nhiệm vụ cuộc đời.

Triết gia:

Vậy cụ thể hạnh phúc đối với con người là gì? Ba năm trước, tôi đã đưa ra kết luận của Adler về hạnh phúc, rằng, “hạnh phúc chính là cảm giác cống hiến”.

Chàng thanh niên:

Vâng, đây là một kết luận khá táo bạo.

Triết gia:

Adler nói, “Chỉ khi nghĩ rằng ‘mình có ích cho ai đó’, chúng ta mới cảm nhận được giá trị của bản thân.” Cảm nhận được giá trị của bản thân, có được cảm giác thuộc về, cảm giác “mình có thể ở đây”. Tuy nhiên, mặt khác, chúng ta lại không có cách nào để biết những điều mình làm có thực sự có ích hay không. Cho dù có người vui mừng ngay trước mắt, về nguyên tắc, chúng ta cũng không thể hiểu được họ có “thực sự” vui hay không.

Vì vậy, ở đây xuất hiện cụm từ “cảm giác cống hiến”. Chỉ cần có cảm giác chủ quan là “mình đang có ích cho ai đó”, nghĩa là có cảm giác cống hiến là được. Không cần đòi hỏi bằng chứng gì hơn nữa. Hãy tìm kiếm hạnh phúc trong cảm giác cống hiến. Hãy tìm kiếm niềm vui trong cảm giác cống hiến.

Thông qua quan hệ công việc, chúng ta có thể cảm nhận được mình có ích cho ai đó. Thông qua quan hệ bạn bè, chúng ta có thể cảm nhận được mình có ích cho ai đó. Nếu như thế, hạnh phúc nằm ở đó.

Chàng thanh niên:

Vâng, tôi công nhận. Nói thật những điều thầy vừa nói là nội dung đơn giản nhất, có sức thuyết phục nhất trong số các quan điểm về hạnh phúc mà tôi đã từng tiếp xúc. Chính vì thế mà trái lại, tôi lại không hiểu quan điểm thông qua tình yêu để thực hiện “cuộc đời hạnh phúc”.

Triết gia:

Có lẽ thế. Vậy thì ở đây cậu hãy nhớ lại phần tranh luận về phân công công việc. Nguyên nhân sâu xa của phân công công việc chính là “hạnh phúc của mình”, nghĩa là sự vị kỷ. Khi mưu cầu “hạnh phúc của tôi” thì kết quả lại gắn với hạnh phúc của người khác. Quan hệ phân công công việc ra đời, nói cách khác là mối quan hệ cho và nhận (give and take) lành mạnh hiệu quả. Chúng ta đã nói về nội dung đó.

Chàng thanh niên:

Vâng, phần tranh luận rất thú vị.

Triết gia:

Mặt khác “hạnh phúc của anh” tạo nên quan hệ bạn bè. Tin tưởng một cách vô điều kiện, không cần đảm bảo, không cần trả ơn. Ở đây không hề có suy nghĩ cho và nhận (give and take). Quan hệ bạn bè ra đời nhờ thái độ vị tha, hoàn toàn tin tưởng.

Chàng thanh niên:

Hãy trao đi, nếu không sẽ không nhận được…nhỉ?

Triết gia:

Vâng. Nghĩa là chúng ta xây dựng quan hệ phân công công việc nhờ mưu cầu “hạnh phúc của tôi” và xây dựng quan hệ bạn bè nhờ mưu cầu “hạnh phúc của anh”. Nếu như vậy thì, quan hệ tình yêu ra đời do kết quả của việc mưu cầu điều gì?

Chàng thanh niên:

… Đó là hạnh phúc của người mình yêu, “hạnh phúc của anh” ở mức cao hơn.

Triết gia:

Không phải.

Chàng thanh niên:

Ha ha ha! Vậy thì thầy bảo bản chất của tình yêu là sự vị kỷ, nghĩa là “hạnh phúc của tôi” sao?

Triết gia:

Cũng không phải.

Chàng thanh niên:

Vậy thì là gì cơ chứ?

Triết gia:

Không phải mưu cầu “hạnh phúc của tôi” một cách vị kỷ, cũng không phải cầu mong “hạnh phúc của anh” một cách vị tha mà là xây dựng “hạnh phúc của chúng ta” không thể tách rời. Đó chính là tình yêu.

Chàng thanh niên:

… Chúng ta không thể tách rời?

Triết gia:

Vâng. Đặt “chúng ta” ở vị trí cao hơn cả “tôi” và “anh”. Mọi lựa chọn của cuộc đời đều tuân theo trật tự đó. Không ưu tiên hạnh phúc của “tôi”, không hài lòng với chỉ hạnh phúc của “anh”. Nếu hai người “chúng ta” không hạnh phúc thì chẳng có nghĩa lý gì. “Nhiệm vụ do hai người thực hiện” là như vậy đó.

Chàng thanh niên:

Thầy nói rằng vừa vị kỷ lại vừa vị tha sao?

Triết gia:

Không vị kỷ cũng không vị tha. Tình yêu không phải là sự kết hợp của vị kỷ và vị tha mà phải tránh cả hai điều đó.

Chàng thanh niên:

Tại sao?

Triết gia:

… Bởi “chủ ngữ của cuộc đời” sẽ thay đổi.

Chàng thanh niên:

Chủ ngữ của cuộc đời?!

Triết gia:

Kể từ lúc sinh ra, chúng ta luôn ngắm nhìn thế giới bằng đôi mắt của “tôi”, nghe mọi âm thanh bằng đôi tai của “tôi”, bước những bước đi trong cuộc đời để mưu cầu hạnh phúc của “tôi”. Tất cả mọi người đều như vậy. Tuy nhiên, khi biết đến tình yêu thật sự, chủ ngữ của cuộc đời vốn là “tôi” sẽ chuyển thành “chúng ta”. Chúng ta sẽ sống dưới một phương châm hoàn toàn mới, không vị kỷ cũng không vị tha.

Chàng thanh niên:

Nhưng điều đó cũng có thể thành ra là “tôi” sẽ biến mất, phải không?

Triết gia:

Đúng vậy. Để có được cuộc đời hạnh phúc, “tôi” cần phải biến mất.

Chàng thanh niên:

Thầy nói sao cơ?!

^h2TỰ LẬP NGHĨA LÀ RỜI BỎ “TÔI”

Triết gia:

Tình yêu là “nhiệm vụ do hai người thực hiện”. Nhờ tình yêu, hai người sẽ thực hiện cuộc đời hạnh phúc. Vậy tại sao tình yêu lại gắn với hạnh phúc? Nói một cách ngắn gọn thì bởi vì tình yêu là sự giải phóng khỏi “tôi”.

Chàng thanh niên:

Giải phóng khỏi “tôi”?!

Triết gia:

Vâng. Khi mới sinh ra trong cuộc đời này, chúng ta ngự trị ở “trung tâm của thế giới”. Mọi người xung quanh luôn quan tâm đến “tôi”, dỗ dành cả ngày đêm, cho ăn, thậm chí lo cho cả vệ sinh cá nhân. “Tôi” cười là thế giới cũng cười, “tôi” khóc là cả thế giới rúng động. Chúng ta giống như kẻ độc tài cai trị vương quốc mang tên gia đình.

Chàng thanh niên:

Vâng, ít ra thì trong cuộc sống hiện đại là như vậy.

Triết gia:

Kẻ độc tài này cũng có “sức mạnh” áp đảo. Nguồn gốc của sức mạnh đó nằm ở đâu? Adler quả quyết đó là “sự yếu ớt”. Rằng, lúc còn nhỏ, chúng ta cai trị người lớn bằng “sự yếu ớt” của bản thân.

Chàng thanh niên:

…Ý thầy nói, chính vì chúng ta là một tồn tại yếu ớt nên những người xung quanh buộc phải giúp đỡ chúng ta?

Triết gia:

Đúng vậy. “Sự yếu ớt” sẽ trở thành một vũ khí lợi hại. Đây là phát hiện lớn Adler rút ra được sau những kinh nghiệm lâm sàng trong nhiều năm. Tôi xin giới thiệu trường hợp của một cậu bé. Cậu ấy sợ bóng tối. Đêm đến, sau khi dỗ cậu ngủ trong phòng, người mẹ sẽ tắt đèn, ra khỏi phòng. Và lúc nào cậu cũng khóc òa. Mãi cậu không chịu ngừng khóc nên người mẹ quay lại hỏi, “Tại sao con khóc?” Cậu bé ngừng khóc, khẽ trả lời, “Tại phòng tối om.” Đoán được “mục đích” của con trai, người mẹ thở dài hỏi, “Thế mẹ quay lại thì phòng có sáng hơn chút nào không?”

Chàng thanh niên:

Ha ha ha. Đúng là như thế!

Triết gia:

Bản thân bóng tối không phải vấn đề. Điều cậu bé đó sợ hãi hơn cả là bị chia cách khỏi mẹ. Adler khẳng định thế này: “Cậu bé cố gắng giữ mẹ bên mình bằng cách biến thành kẻ phiền toái như khóc lóc, gọi, không ngủ được hoặc dùng cách nào đó khác”.

Chàng thanh niên:

Kiểm soát bà mẹ bằng cách thể hiện sự yếu ớt nhiều hơn nữa.

Triết gia:

Đúng vậy. Tôi sẽ trích dẫn thêm lời Adler: “Họ đã sống trong thời đại hoàng kim muốn gì được nấy. Và con người bên trong họ vẫn cảm thấy rằng, cứ khóc thật lâu, kêu ca thật nhiều, từ chối hợp tác thì có lẽ sẽ lại có được thứ mình muốn. Họ không nhìn nhận cuộc đời và xã hội một cách tổng thể mà chỉ chú trọng đến lợi ích cá nhân của mình.”

Chàng thanh niên:

…thời kỳ hoàng kim! Đúng là vậy. Là thời kỳ hoàng kim đối với trẻ!

Triết gia:

Không chỉ trẻ con chọn cách sống như vậy. Rất nhiều người lớn biến sự yếu ớt, bất hạnh, vết thương, hoàn cảnh khó khăn và sang chấn tâm lý của mình làm “vũ khí” nhằm mục đích thao túng người khác. Khiến người khác lo lắng, kìm hãm hành động lời nói của họ, nhằm chi phối họ. Adler khẳng định những người lớn như thế là “đứa trẻ được nuông chiều” và phê phán gay gắt lối sống (thế giới quan) đó.

Chàng thanh niên:

Vâng, tôi cũng ghét lắm! Mấy người đó nghĩ cứ khóc lóc là giải quyết được mọi chuyện, cứ chìa vết thương ra là được miễn tội. Hơn nữa, lại coi những người mạnh mẽ là “ác”, hòng tô vẽ bản thân yếu ớt thành “thiện”! Nếu thuận theo lý lẽ của họ thì chứng ta không được phép trở nên mạnh mẽ! Bởi vì, trở nên mạnh mẽ nghĩa là bán linh hồn cho quỷ dữ, là biến thành “ác”!!

Triết gia:

Tuy nhiên, điều cần suy nghĩ ở đây là sự thua kém về mặt cơ thể của trẻ, nhất là trẻ sơ sinh.

Chàng thanh niên:

Trẻ sơ sinh?

Triết gia:

Về nguyên tắc, trẻ không thể tự sống được. Nếu không khóc lóc để điều khiển người lớn xung quanh, để mọi người làm theo ý mình, nghĩa là thể hiện sự yếu ớt của bản thân thì thậm chí tính mạng có thể bị đe dọa. Chúng không khóc vì làm nũng hay bướng bỉnh. Để sống sót, chúng buộc phải ngự trị ở “trung tâm thế giới”.

Chàng thanh niên:

…Ừm! Đúng là thế thật.

Triết gia:

Tất cả mọi người đều xuất phát từ “sự vị kỷ” quá mức. Nếu không như thế sẽ không sống được. Tuy nhiên, không thể ngự trị ở “trung tâm thế giới” mãi được. Cần phải hòa thuận với thế giới, hiểu rằng mình là một phần của thế giới… Nếu cậu hiểu được đến đây thì có lẽ cũng sẽ thấy được ý nghĩa của từ “tự lập” mà hôm nay chúng ta đã nói đến nhiều lần.

Chàng thanh niên:

…Ý nghĩa của tự lập?

Triết gia:

Đúng vậy. Tại sao mục tiêu của giáo dục lại là tự lập? Tại sao tâm lý học Adler lại coi giáo dục là nhiệm vụ quan trọng nhất? Từ “tự lập” hàm chứa ý nghĩa gì?

Chàng thanh niên:

Xin hãy nói cho tôi biết!

Triết gia:

Tự lập nghĩa là “thoát khỏi bản tính ích kỷ”.

Chàng thanh niên:

…!!

Triết gia:

Chính vì thế Adler gọi cảm thức cộng đồng là social interest, là sự quan tâm tới xã hội, quan tâm tới người khác. Chúng ta cần thoát khỏi bản tính ích kỷ cố hữu, từ bỏ việc mình là “trung tâm thế giới”. Cần phải thoát khỏi “tôi”, cần phải thoát khỏi lối sống thời còn là một đứa trẻ được chiều chuộng.

Chàng thanh niên:

Thầy nói rằng, khi thoát khỏi bản tính ích kỷ, chúng ta mới có thể tự lập…?

Triết gia:

Đúng vậy. Con người có thể thay đổi. Và có thể thay đổi lối sống, thế giới quan và nhân sinh quan đó. Tình yêu đã biến chủ ngữ của cuộc đời vốn là “tôi” thành “chúng ta”. Nhờ tình yêu, chúng ta được giải thoát khỏi “tôi”, trở nên tự lập và đón nhận thế giới với ý nghĩa thực sự của nó.

Chàng thanh niên:

Đón nhận thế giới?!

Triết gia:

Vâng. Với việc biết đến tình yêu, chủ ngữ của cuộc đời đổi thành “chúng ta”. Đây là xuất phát điểm mới của cuộc đời. “Chúng ta” bắt đầu chỉ bằng hai người sẽ dần dần mở rộng phạm vi ra thành cả cộng đồng và cả nhân loại.

Chàng thanh niên:

Đó là…

Triết gia:

Là cảm thức cộng đồng.

Chàng thanh niên:

…Tình yêu, tự lập và cảm thức cộng đồng!! Gì thế này, vậy là tất cả quan điểm của Adler đều liên quan đến nhau!!

Triết gia:

Đúng vậy, chúng ta đang tiến dần đến một kết luận lớn. Hãy cùng đi xuống vực sâu đó nào.

“Tình yêu” triết gia nói đến hoàn toàn khác với những gì chàng thanh niên hình dung. Tình yêu là “nhiệm vụ do hai người thực hiện”, vì vậy cần mưu cầu hạnh phúc của “chúng ta” chứ không phải hạnh phúc của “tôi” cũng như hạnh phúc của “anh”. Khi đó chúng ta mới có thể thoát khỏi “tôi”. Có thể được giải thoát khỏi bản tính ích kỷ, thực sự tự lập. Tự lập là thoát khỏi lối sống khi còn là trẻ nhỏ, thoát khỏi bản tính ích kỷ. Chàng thanh niên nhận ra lúc này mình đang cố mở ra một cánh cửa lớn. Liệu đang đợi anh phía sau cánh cửa đó là ánh sáng rực rỡ hay bóng tối mịt mù… Anh chỉ có thể biết được mình đang đặt tay lên tay nắm của cánh cửa số phận.