Triết gia:
Tại sao trẻ lại có những hành động quậy phá? Tâm lý học Adler chú ý tới “mục đích” ẩn sau hành động đó. Nghĩa là, chia làm năm giai đoạn để suy nghĩ vì mục đích gì mà trẻ con - điều này không chỉ xảy ra với riêng trẻ con - lại có những hành động quậy phá.
Chàng thanh niên:
Năm giai đoạn nghĩa là cứ leo thang dần lên đúng không?
Triết gia:
Đúng vậy. Và tất cả những hành động quậy phá của con người đều ứng với một trong các giai đoạn đó. Cần phải tìm giải pháp ngay từ giai đoạn đầu trong lúc diễn biến tâm lý còn chưa leo thang.
Chàng thanh niên:
Được thôi. Vậy hãy bắt đầu từ giai đoạn đầu tiên.
Triết gia:
Giai đoạn thứ nhất của hành động quậy phá là “mong muốn được tán thưởng”.
Chàng thanh niên:
Mong muốn được tán thưởng? Nghĩa là “hãy khen tôi đi” phải không?
Triết gia:
Đúng vậy. Tỏ ra là “đứa trẻ ngoan” trước bố mẹ, thầy cô và những người khác. Nếu là người làm việc trong tổ chức thì thể hiện quyết tâm và sự phục tùng cấp trên và những người đi trước. Làm vậy để được khen ngợi. Mọi thứ bắt nguồn từ đây.
Chàng thanh niên:
Như thế chẳng phải là chuyện đáng mừng sao? Nỗ lực cho những hoạt động mang tính xây dựng mà không làm phiền đến ai. Hẳn là cũng có những hoạt động có ích cho người khác chứ. Tôi chẳng thấy lý do gì để coi đó là vấn đề cả.
Triết gia:
Đúng là nếu xét từng hành vi riêng biệt thì những đứa trẻ đó là “trẻ ngoan”, “học sinh xuất sắc” chẳng có vấn đề gì. Trên thực tế, trẻ con dốc hết sức vào việc học hành, luyện tập thể thao, nhân viên dốc hết sức cho công việc nên mọi người cũng muốn khen ngợi.
Nhưng có một cái bẫy lớn ở đây. Xét cho cùng mục đích của họ là “được khen”, hay nói cách khác là “giành lấy vị trí đặc quyền trong tập thể”.
Chàng thanh niên:
Ha ha ha. Nghĩa là không công nhận vì động cơ không trong sáng sao? Quả là một triết gia chất phác! Cho dù mục đích có là “được khen” đi chăng nữa thì kết quả vẫn là học sinh cố gắng học tập mà? Tôi thấy chẳng có vấn đề gì cả.
Triết gia:
Vậy cậu nghĩ nếu cha mẹ, thầy cô, cấp trên, đồng nghiệp không hề khen ngợi cố gắng đó thì sẽ thành ra thế nào?
Chàng thanh niên:
… Trở nên bất mãn, có khi là phẫn nộ.
Triết gia:
Đúng thế. Cậu thấy không, họ không phải đang làm “việc tốt” mà chỉ làm những “việc được khen”. Và nếu không được ai khen, không được đặc biệt chú ý thì những nỗ lực này chẳng có nghĩa lý gì cả. Thế là ngay lập tức họ mất đi mong muốn đó. Họ sẽ dần học lối sống (thế giới quan) “nếu không có người khen sẽ không hành động đúng đắn” và “nếu không có người phạt sẽ có những hành động không phù hợp”.
Chàng thanh niên:
Thì cũng có thể như thế…
Triết gia:
Hơn nữa, đặc trưng của giai đoạn này là chỉ mải làm “đứa trẻ ngoan” như những người xung quanh mong đợi nên cũng có những hành vi sai trái như quay cóp, lừa dối. Những nhà giáo, người lãnh đạo không chỉ cần chú ý đến “hành vi” của họ mà còn phải xác định được “mục đích” của hành vi đó.
Chàng thanh niên:
Nhưng nếu không khen thì chúng sẽ chẳng có động lực và trở thành đứa trẻ chẳng chịu làm gì. Có trường hợp lại trở thành đứa trẻ có những hành động không đúng đắn nữa ấy chứ.
Triết gia:
Không. Phải dạy chúng rằng dù không “đặc biệt” thì cũng có giá trị. Dạy qua cách thể hiện “sự tôn trọng” ấy.
Chàng thanh niên:
Cụ thể là phải làm thế nào?
Triết gia:
Không chỉ chú ý khi người đó làm “việc tốt” mà chú ý đến cả những lời nói hành động nhỏ hằng ngày. Và chú ý tới những “điều người đó quan tâm”, tỏ ra thấu cảm. Chỉ vậy thôi.
Chàng thanh niên:
Ôi, lại quay về chỗ đó à? Điều này mà tính là hành động quậy phá thì tôi vẫn hơi không tán thành đấy. Thôi cũng được. Giai đoạn thứ hai là gì?
Triết gia:
Giai đoạn thứ hai của hành động quậy phá là “thu hút sự chú ý”.
Chàng thanh niên:
Thu hút sự chú ý?
Triết gia:
Mất công làm “việc tốt” mà chẳng được khen. Không có được vị trí đặc quyền trong lớp. Hoặc vốn dĩ không có đủ can đảm và kiên trì để làm “việc sẽ được khen”. Những lúc như thế, con người sẽ nghĩ “chẳng cần được khen cũng được, cứ phải tỏ ra nổi bật đã”.
Chàng thanh niên:
Kể cả làm những việc xấu, những việc sẽ bị mắng?
Triết gia:
Đúng vậy. Chúng không còn mong được khen nữa mà chỉ nghĩ đến việc nổi bật. Chỉ có điều, tôi muốn cậu lưu ý là ở giai đoạn này, nguyên lý hành động của trẻ không phải “việc xấu” mà là “việc nổi bật”.
Chàng thanh niên:
Nổi bật để làm gì cơ?
Triết gia:
Muốn có được một vị trí đặc biệt trong lớp. Muốn có “chỗ đứng” cố định trong tập thể. Mục đích thực sự là ở đó.
Chàng thanh niên:
Nghĩa là không được công nhận theo cách đường đường chính chính như học tốt nên trở thành “tôi đặc biệt” bằng cách khác. Không phải trở nên đặc biệt bằng cách là “trẻ ngoan” mà giành được điều đó bằng cách trở thành “trẻ hư”. Đảm bảo chỗ đứng của mình.
Triết gia:
Hoàn toàn chính xác.
Chàng thanh niên:
Thì ở cái tuổi dở dở ương ương đó, hơi “hư hỏng” một chút cũng sẽ được chú ý mà. Vậy cụ thể chúng làm gì để trở nên nổi bật?
Triết gia:
Những trẻ tích cực thì phá vài điều luật của nhà trường và xã hội, nói một cách khác là “nghịch ngợm” để thu hút sự chú ý. Mất trật tự trong giờ học, trêu chọc, cãi lời thầy cô. Chúng tuyệt đối không bao giờ gây chuyện đến mức khiến người lớn tức giận và không ít trường hợp được thầy cô và bạn bè yêu mến như một nhân vật hài hước nổi bật của lớp.
Trong khi đó, những đứa trẻ tiêu cực thì học lực giảm sút rõ rệt, thường xuyên quên bài vở, khóc lóc để gây chú ý. Nghĩa là thu hút sự chú ý, giành lấy vị trí đặc biệt bằng cách tỏ ra là “đứa trẻ chẳng làm được gì”.
Chàng thanh niên:
Nhưng cản trở giờ học, thường xuyên quên bài vở thì chắc chắn sẽ bị mắng té tát rồi. Chúng chấp nhận bị mắng sao?
Triết gia:
So với không được chú ý thì bị mắng còn tốt hơn. Cho dù bị mắng chúng vẫn muốn được công nhận sự tồn tại, được đặt vào vị trí đặc biệt. Đó là mục đích của chúng.
Chàng thanh niên:
Ấy, ấy, gay thật! Cảm xúc phức tạp thật đấy!
Triết gia:
Không, những trẻ ở giai đoạn hai này sống theo một nguyên tắc đơn giản, cũng không hề khó xử lý. Vì chỉ cần thể hiện “sự tôn trọng” để cho chúng thấy không cần phải đặc biệt, cứ như vậy đã có đầy đủ giá trị rồi. Khó là từ giai đoạn ba.
Chàng thanh niên:
Ồ, thầy nói vậy là sao?
