Chàng thanh niên:

… Adler thật đáng sợ! Nếu không gặp Adler, tôi đâu có phải khổ sở thế này. Chỉ cần giống như những giáo viên khác, mắng mỏ những học sinh phải mắng, khen ngợi những học sinh phải khen, dạy dỗ các em mà chẳng chút băn khoăn gì. Được học sinh biết ơn, làm trọn công việc dạy học như một thiên chức. Thậm chí tôi đã nghĩ, giá không biết đến lý tưởng này có phải là tốt không!

Triết gia:

Đúng là đã một lần biết đến Adler thì sẽ không quay trở lại như trước được nữa. Giống như cậu, nhiều người tiếp xúc với tâm lý học Adler đã định vứt bỏ, cho rằng “đó là thứ chủ nghĩa lý tưởng” “mang tính phi khoa học”. Nhưng không thể vứt bỏ được. Cảm giác lấn cấn vẫn còn lại đâu đó trong lòng. Buộc phải ý thức về “lời nói dối” của bản thân. Có thể nói đó là liều thuốc mạnh của cuộc đời.

Chàng thanh niên:

Chúng ta hãy sắp xếp lại những nội dung đã tranh luận cho đến lúc này. Trước hết là không được mắng trẻ, bởi mắng mỏ là hành vi tổn hại “sự tôn trọng” lẫn nhau. Giận dữ và trách mắng là những phương tiện giao tiếp rẻ tiền, bạo lực và thiếu chín chắn. Đúng không nhỉ?

Triết gia:

Phải.

Chàng thanh niên:

Và cũng lại không được khen. Khen ngợi sẽ sinh ra quy luật cạnh tranh trong tập thể, gieo vào bọn trẻ lối sống “người khác là kẻ thù”.

Triết gia:

Hoàn toàn đúng.

Chàng thanh niên:

Không chỉ có vậy, mắng mỏ và khen ngợi, tức là thưởng phạt sẽ cản trở “tự lập” của trẻ. Bởi vì, thưởng phạt là hành vi đặt trẻ dưới sự kiểm soát của mình và ở đâu đó trong lòng những người lớn dựa vào thưởng phạt đang sợ hãi sự “tự lập” của trẻ.

Triết gia:

Muốn trẻ con cứ mãi là “trẻ con”. Vì thế mới dùng hình thức thưởng phạt để trói buộc trẻ. Chuẩn bị những lời bao biện “đấy là bố mẹthầy cô nghĩ cho con”, “vì lo cho con”, để giữ trẻ mãi là trẻ con… Trong thái độ của những người lớn như thế chẳng hề tồn tại chút tôn trọng nào và cũng không thể xây dựng mối quan hệ tốt đẹp.

Chàng thanh niên:

Không chỉ có vậy. Adler phủ định cả “nhu cầu được thừa nhận”. Khuyên rằng, hãy chuyển sang tự thừa nhận bản thân mình chứ đừng tìm kiếm sự thừa nhận của người khác.

Triết gia:

Vâng. Đây là một vấn đề cần suy nghĩ trong bối cảnh tự lập.

Chàng thanh niên:

Tôi hiểu. “Tự lập” là tự quyết định giá trị của mình bằng chính bàn tay mình. Ngược lại, thái độ để cho người khác quyết định giá trị của mình, tức nhu cầu được thừa nhận, chỉ là sự “dựa dẫm”. Đúng như vậy nhỉ?

Triết gia:

Vâng. Khi nghe hai tiếng “tự lập”, có người chỉ nghĩ đến nó trong khía cạnh kinh tế. Tuy nhiên, một đứa trẻ mười tuổi cũng có thể tự lập. Cũng có người năm sáu mươi tuổi vẫn không thể tự lập. Tự lập là vấn đề của tinh thần.

Chàng thanh niên:

… Được rồi. Đúng là một quan điểm tuyệt vời. Ít ra thì dưới góc độ triết học bàn luận trong thư phòng thì tôi hoàn toàn chẳng có gì phủ định cả.

Triết gia:

Nhưng cậu không hài lòng với “triết học này”.

Chàng thành niên:

… Ha ha ha. Đúng thế. Tôi sẽ bị thuyết phục nếu những quan điểm đó không chỉ dừng lại ở triết học mà phù hợp với cả thực tiễn trong lớp học của tôi.

Chính thầy là người đã bơm vào đầu tôi tư tưởng của Adler. Tất nhiên, người đưa ra quyết định cuối cùng là tôi. Nhưng, nếu thầy không chỉ đưa ra một loạt những cấm đoán không được làm cái này, không được làm cái kia mà còn đưa những lựa chọn nào đó khác thì đỡ cho tôi quá. Cứ thế này thì tôi không thể quay trở lại kiểu giáo dục thưởng phạt mà cũng không sẵn sàng tin tưởng hoàn toàn vào kiểu giáo dục của Adler!

Triết gia:

Có lẽ câu trả lời đơn giản thôi.

Chàng thanh niên:

Đối với thầy thì đơn giản thôi. Vì thầy chỉ cần bảo tôi “hãy tin ở Adler, hãy chọn Adler”.

Triết gia :

Không. Từ bỏ Adler hay không cũng không sao. Điều quan trọng là cần một lần thoát ly khỏi giáo dục.

Chàng thanh niên :

Thoát ly khỏi giáo dục?!

Triết gia:

Tôi xin nói với tư cách một người bạn. Hôm nay cậu chỉ toàn nói về giáo dục nhưng nỗi phiền muộn thực sự không phải ở đó. Bây giờ cậu vẫn chưa hạnh phúc. Chưa có được “can đảm dám hạnh phúc”. Và cậu chọn con đường làm nhà giáo không phải vì muốn cứu rỗi bọn trẻ. Cậu muốn bản thân được cứu rỗi thông qua việc cứu rỗi bọn trẻ.

Chàng thanh niên:

Thầy nói sao?!

Triết gia:

Muốn bản thân được cứu rỗi nhờ cứu rỗi người khác. Muốn cảm nhận giá trị của mình bằng cách biến mình thành một kiểu đấng cứu thế. Đây là một hình thái phức cảm tự tôn mà những người không thể rũ bỏ phức cảm tự ti hay rơi vào và thường được gọi là “phức cảm cứu thế” (Messiah complex). Đây là một sự méo mó về tâm lý muốn biến mình thành đấng cứu thế của người khác.

Chàng thanh niên:

Thật vớ vẩn!! Tự dưng thầy nói gì vậy?!

Triết gia:

Ngay cả việc cậu lạc giọng đi vì tức giận thế này cũng là biểu hiện của phức cảm tự ti. Khi bị đụng chạm đến phức cảm tự ti, con người thường giải quyết bằng cảm xúc giận dữ.

Chàng thanh niên:

Này, thầy…!!

Triết gia:

Phần quan trọng là từ đây. Sự cứu rỗi từ những con người bất hạnh sẽ không thoát ra khỏi sự thỏa mãn bản thân và chẳng làm ai hạnh phúc cả. Trên thực tế, cậu cứu rỗi bọn trẻ nhưng vẫn ở trong bất hạnh. Cậu chỉ mong cảm nhận được giá trị của mình. Nếu như thế, chúng ta tranh luận về giáo dục thêm nữa cũng chẳng có ý nghĩa gì. Trước hết, cậu cần chính tay nắm lấy hạnh phúc. Nếu không mọi tranh luận từ đầu đến giờ có thể sẽ kết thúc trong sự nhục mạ lẫn nhau một cách vô ích.

Chàng thanh niên:

Vô ích? Thầy bảo cuộc tranh luận này là vô ích?!

Triết gia:

Nếu cậu cứ thế này mà chọn “không thay đổi” thì tôi sẽ tôn trọng quyết định đó. Cậu cứ là mình như bây giờ mà quay lại trường. Nhưng, nếu cậu lựa chọn “thay đổi” thì phải bắt đầu ngay từ hôm nay.

Chàng thanh niên:

…

Triết gia:

Đây là chủ đề liên quan đến chính cuộc đời cậu, vượt ra khỏi khuôn khổ công việc và giáo dục.

Hãy thoát ly khỏi những tranh luận về giáo dục. Không phải cậu muốn cứu rỗi bọn trẻ mà muốn cứu bản thân đang ở trong dòng xoáy bất hạnh… Đối với chàng thanh niên, những lời này thật giống khuyến cáo nghỉ việc, phủ định hoàn toàn bản thân trong tư cách một nhà sư phạm. Không ngờ một người được tâm lý học của Adler khai sáng, vượt qua bao khó khăn để lựa chọn con đường dạy học như mình lại bị đối xử như thế này! Chàng thanh niên bất giác nghĩ… Có lẽ những người dân thành Athenai đã tuyên án tử hình Sokrates cũng có cảm giác tương tự. Người đàn ông này quá nguy hiểm. Nếu cứ để mặc kẻ bịp bợm này thì chẳng mấy chốc thế giới sẽ bị nọc độc của chủ nghĩa hư vô xâm chiếm mất.