Chàng thanh niên:

Nhưng tôi đã tự lập khỏi bố mẹ! Tôi không mảy may nghĩ là phải làm thế nào để được họ yêu thương! Tôi không làm công việc bố mẹ tôi muốn mà làm ở một thư viện trường đại học với đồng lương rẻ mạt và giờ đang bước đi trên con đường của một nhà giáo. Tôi đã quyết định dù có làm rạn nứt mối quan hệ với cha mẹ cũng chẳng sao, bị họ ghét cũng đành vậy. Ít ra thì đối với tôi, công việc chính là thoát khỏi “lối sống thời nhỏ”!

Triết gia:

…Hình như cậu có một anh trai nữa nhỉ?

Chàng thanh niên:

Vâng. Anh tôi tiếp quản công việc kinh doanh nhà máy in của bố tôi.

Triết gia:

Có lẽ cậu không thích bước trên cùng con đường với gia đình mình. Có lẽ điều quan trọng đối với cậu là “khác mọi người”. Nếu làm cùng một công việc với bố và anh trai, sẽ không được chú ý, sẽ không thể cảm nhận được giá trị của mình.

Chàng thanh niên:

Thầy nói sao cơ?!

Triết gia:

Không chỉ trong công việc. Từ nhỏ, anh trai cậu lớn tuổi hơn, khỏe hơn, có kinh nghiệm hơn nên cậu chẳng thể thắng nổi bất cứ chuyện gì. Vậy, cậu sẽ làm gì? Adler nói: “Hầu hết con út chọn con đường khác hẳn những người khác trong gia đình. Nghĩa là, nếu là gia đình làm khoa học thì sẽ trở thành nhạc sĩ hoặc thương nhân. Còn nếu là gia đình thương nhân thì có lẽ sẽ trở thành nhà thơ. Luôn cần phải khác với những người khác.”

Chàng thanh niên:

Võ đoán! Cái đó là sự võ đoán coi thường suy nghĩ tự do của con người!

Triết gia:

Vâng, về thứ tự anh em trong gia đình, Adler cũng chỉ nói đến khuynh hướng đó thôi. Tuy nhiên, biết được hoàn cảnh của mình sẽ mang đến khuynh hướng gì cũng tốt mà.

Chàng thanh niên:

…Thế còn anh trai tôi? Anh ấy thì có khuynh hướng gì?

Triết gia:

Con cả, hay con một có một đặc quyền lớn nhất là có “thời kỳ độc chiếm cha mẹ”. Những đứa con thứ hai trở đi sẽ không có trải nghiệm “độc chiếm” cha mẹ. Luôn có đối thủ đi trước, nhiều trường hợp bị đặt vào quan hệ cạnh tranh.

Tuy nhiên, ngay cả khi con đầu lòng đã độc chiếm tình yêu của bố mẹ thì tới lúc em trai và em gái ra đời cũng phải rời bỏ vị trí độc tôn đó. Những người con cả không chấp nhận thất bại này sẽ nghĩ đến một lúc nào đó mình phải quay trở lại vị trí quyền lực ấy. Theo lời của Adler thì họ sẽ trở thành “người sùng bái quá khứ”, hình thành lối sống bảo thủ, bi quan với tương lai.

Chàng thanh niên:

Ha ha ha, đúng là anh trai tôi có khuynh hướng đó.

Triết gia:

Họ hiểu rõ tầm quan trọng của sức mạnh và quyền uy, thích sử dụng quyền lực, quá coi trọng sự kiểm soát của pháp luật. Đúng là một lối sống bảo thủ.

Tuy nhiên, khi em trai hoặc em gái ra đời, nếu đã được dạy về hợp tác, hỗ trợ thì con cả sẽ trở thành một người đứng đầu xuất sắc, bắt chước cách dạy con của bố mẹ, tìm thấy niềm vui trong việc chăm sóc em trai, em gái, biết được ý nghĩa của sự cống hiến.

Chàng thanh niên:

Thế còn con thứ thì sao? Trường hợp của tôi vừa là con thứ vừa là con út, nhưng con thứ thì có khuynh hướng gì?

Triết gia:

Adler nói rằng, người con thứ điển hình có thể nhận ra ngay. Con thứ luôn bị một người dẫn trước nên luôn có mong muốn đuổi kịp anh, chị. Phải nhanh chóng để đuổi kịp. Không ngừng dồn ép bản thân, thậm chí còn lên kế hoạch đuổi kịp, vượt qua, thu phục anh chị mình. Khác với con đầu lòng bảo thủ, coi trọng sự kiểm soát của luật pháp, con thứ mong muốn đảo lộn thậm chí cả nguyên tắc tự nhiên, tức là đảo lộn cả thứ tự ra đời.

Vì vậy, con thứ luôn có tinh thần cách mạng. Không chấp nhận quyền lực có sẵn như con đầu mà coi trọng việc lật đổ quyền lực cũ.

Chàng thanh niên:

…Thầy nói rằng tôi cũng có khuynh hướng của một nhà cách mạng cấp tiến ư?

Triết gia:

Cái đó thì tôi không biết. Bởi vì việc phân loại này dù gì cũng chỉ là một sự hỗ trợ để hiểu về con người chứ không quyết định gì cả.

Chàng thanh niên:

Vậy cuối cùng tôi xin hỏi, trường hợp con một thì sao? Không có đối thủ cả ở trên lẫn dưới nên có thể tiếp tục duy trì vị trí quyền lực nhỉ?

Triết gia:

Đúng là không có anh em nào làm đối thủ. Nhưng ở đây có lẽ người bố sẽ trở thành đối thủ. Vì quá mong muốn độc chiếm tình yêu của mẹ nên coi bố là đối thủ. Nói tóm lại là ở trong môi trường dễ phát triển thành phức cảm yêu mẹ ghét cha.

Chàng thanh niên:

Chà! Đây là một quan điểm kiểu Freud nhỉ!

Triết gia:

Tuy nhiên, Adler đặt nặng vấn đề bất an về mặt tâm lý của những đứa trẻ con một hơn.

Chàng thanh niên:

Bất an về mặt tâm lý?

Triết gia:

Đầu tiên, những đứa trẻ đó sẽ nhìn ra xung quanh, chìm trong nỗi lo không biết đến lúc nào mình cũng sẽ có em gái, em trai và vị trí này sẽ bị đe dọa. Vừa sống vừa lo sợ sự ra đời của hoàng tử, công chúa mới. Hơn nữa, cần chú ý hơn cả là sự hèn nhát của bố mẹ.

Chàng thanh niên:

Sự hèn nhát của bố mẹ?

Triết gia:

Vâng. Những bố mẹ có một con, có những người nghĩ rằng “mình không có khả năng về cả kinh tế lẫn công sức để nuôi dạy con” nên không sinh thêm con nữa. Bất kể điều kiện kinh tế thực tế thế nào.

Theo Adler, nhiều người trong số họ hèn nhát, bi quan đối với cuộc sống. Gia đình cũng chìm trong không khí bất an, đầy áp lực, làm khổ đứa con duy nhất. Nhất là thời Adler, mọi người thường sinh nhiều con nên ông đặc biệt nhấn mạnh điểm này.

Chàng thanh niên:

…Nghĩa là cha mẹ không được yêu con cái quá mức nhỉ.

Triết gia:

Đúng vậy. Tình yêu không giới hạn sẽ biến thành công cụ kiểm soát con. Tất cả những người làm cha làm mẹ cần nêu rõ mục tiêu “tự lập”, xây dựng mối quan hệ bình đẳng với con mình.

Chàng thanh niên:

Và dù sinh ra bởi cha mẹ như thế nào, con cái cũng buộc phải chọn “lối sống để được yêu thương”.

Triết gia:

Vâng. Dù cậu chọn công việc thủ thư bất chấp phản đối của bố mẹ và giờ lại chọn con đường giáo viên, cũng không thể nói lên rằng cậu đã tự lập. Có khi cậu chọn “con đường khác” là để chiến thắng trong cuộc cạnh tranh giữa hai anh em, thu hút sự quan tâm của bố mẹ. Và có lẽ cậu muốn mọi người công nhận giá trị của mình bằng việc đạt được gì đó trên “con đường khác”. Có lẽ cậu muốn lật đổ quyền lực cũ, ngồi lên ngai vàng.

Chàng thanh niên:

…Nếu đúng là thế thì sao?

Triết gia:

Cậu đang bị mong muốn được thừa nhận lôi kéo. Cậu sống mà toàn nghĩ đến chuyện làm thế nào để được người khác yêu mến, làm thế nào để được người khác thừa nhận. Thậm chí cả con đường trở thành nhà giáo cậu đã tự mình lựa chọn, có lẽ cũng là “cuộc đời người khác mong đợi” với mục đích “được người khác thừa nhận”.

Chàng thanh niên:

…Con đường này, cuộc đời là một nhà giáo này sao?

Triết gia:

Một khi vẫn còn giữ lối sống thời nhỏ, không thể loại bỏ khả năng đó.

Chàng thanh niên:

Thầy thì biết gì cơ chứ! Tưởng thầy lắng nghe nghiêm túc để làm gì, hóa ra là tự ngụy tạo mối quan hệ gia đình của tôi, lại còn phủ nhận cả tôi trong vai trò một nhà giáo nữa!!

Triết gia:

Đúng là công việc không hình thành sự tự lập. Chúng ta ít nhiều đều đang sống trong sự kiểm soát của tình yêu của cha mẹ. Chúng ta chọn lối sống của mình vào giai đoạn buộc phải mong muốn được cha mẹ yêu thương. Hơn nữa, chúng ta lớn dần lên theo năm tháng trong sự củng cố “lối sống để được yêu thương” đó.

Để thoát ra khỏi sự kiểm soát của tình yêu, không còn cách nào khác là có tình yêu của riêng mình. Phải yêu. Không phải chờ đợi được yêu, không phải chờ đợi định mệnh mà là chủ động yêu ai đó. Chỉ còn cách đó thôi.