Chàng thanh niên:

Vậy tôi xin hỏi. Vốn dĩ, Adler đánh giá công việc như thế nào? Có phải ông ấy khinh miệt công việc hoặc việc kiếm tiền thông qua công việc không? Đây là những tranh luận không thể thiếu để đưa tâm lý học có xu hướng chạy theo thuyết lý tưởng viển vông của Adler thành lý luận có thực tiễn vững chắc.

Triết gia:

Đối với Adler, ý nghĩa của công việc đơn giản lắm. Công việc là phương tiện sản xuất để sống sót được trong môi trường tự nhiên hà khắc là trái đất. Nghĩa là ông cho rằng, công việc là vấn đề liên quan trực tiếp tới “sinh tồn”.

Chàng thanh niên:

Hừm. Đúng là bình thường thật. Nghĩa là “làm việc để có miếng ăn” nhỉ?

Triết gia:

Vâng. Hiển nhiên là con người phải làm một công việc gì đó để sống sót, cầm cự qua ngày. Không chỉ dừng lại ở đó, Adler còn quan tâm tới cách thức các mối quan hệ giữa người với người hình thành nên công việc.

Chàng thanh niên:

Mối quan hệ giữa người với người hình thành nên công việc? Nghĩa là sao cơ?

Triết gia:

Con người trong thế giới tự nhiên là một tồn tại mang phức cảm tự ti, về thân thể không có răng nanh sắc nhọn, không có cánh để bay trên trời, cũng không có mai rắn chắc. Chính vì thế mà chúng ta chọn cuộc sống tập thể, bảo vệ bản thân khỏi kẻ thù bên ngoài. Ta đã sống bằng cách săn bắt, trồng trọt, đảm bảo lương thực, bảo vệ an toàn của bản thân và nuôi dạy con theo bầy đàn… Từ đây, lời giải thích Adler đưa ra chỉ gói gọn trong một câu.

Chàng thanh niên:

Ông ấy đã đưa ra kết luận gì?

Triết gia:

Con người chúng ta không chỉ tạo thành bầy. Con người ở đây đã học được cách làm việc mang tính bước ngoặt là “phân công công việc”. Phân công công việc là một chiến lược sinh tồn độc đáo con người học được để bù đắp cho thiếu sót về thể xác… Đó là kết luận cuối cùng của Adler.

Chàng thanh niên:

… Phân công công việc?

Triết gia:

Nếu chỉ kết thành bầy thì nhiều động vật khác cũng làm vậy. Nhưng, con người đã kết thành bầy sau khi xây dựng hệ thống phân công công việc tinh vi, thậm chí có thể nói còn hình thành xã hội để phân công công việc. “Nhiệm vụ công việc” đối với Adler không chỉ là nhiệm vụ lao động đơn thuần. Đó là “nhiệm vụ phân công công việc” có tiền đề là sự kết nối với người khác.

Chàng thanh niên:

Thầy nói rằng chính vì coi sự kết nối với người khác là tiền đề nên “công việc” là nhiệm vụ của mối quan hệ giữa người với người?

Triết gia:

Đúng như vậy. Tại sao con người làm việc? Là để sinh tồn, để sống sót trong tự nhiên khắc nghiệt này. Tại sao con người hình thành xã hội? Là để làm việc, để phân công công việc. Sống, làm việc, xây dựng xã hội là những việc không thể tách rời.

Chàng thanh niên:

… Hừm.

Triết gia:

Những ý kiến chỉ ra ý nghĩa của phân công công việc trên phương diện kinh tế như Adam Smith đã có từ trước Adler. Tuy nhiên, có lẽ Adler là người đầu tiên khởi xướng ý nghĩa của phân công công việc trong lĩnh vực tâm lý học, coi đó là cách thức cố hữu của mối quan hệ giữa người với người. Nhờ từ khóa này, ý nghĩa của lao động, ý nghĩa của xã hội đối với con người đã được làm rõ.

Chàng thanh niên:

… Chà, đây là nội dung rất quan trọng đấy. Xin thầy hãy nói rõ hơn chút nữa.

Triết gia:

Những thắc mắc của Adler luôn bắt đầu từ những vấn đề khái quát. Tôi xin trích dẫn lời ông. “Nếu chúng ta sống trong một hành tinh không cần làm gì mà vẫn được cung cấp đầy đủ mọi thứ thì có lẽ lười biếng là tốt còn chăm chỉ lại là xấu.”

Chàng thanh niên:

Quả là những lời thú vị!… Rồi sao nữa ạ?

Triết gia:

Nhưng trái đất trên thực tế lại không phải một môi trường như thế. Lương thực hạn chế, chỗ ở không được cung cấp. Thế thì phải làm sao?… Phải làm việc. hơn nữa, không phải làm việc một mình mà làm cùng với những người khác. Adler kết luận thế này. “Câu trả lời hợp lý, phù hợp với lẽ thường (common sense) là con người chúng ta cần làm việc, hợp tác và cống hiến.”

Chàng thanh niên:

Thầy nói rằng đó là kết luận hoàn toàn hợp lý?

Triết gia:

Điều quan trọng ở đây là Adler không coi bản thân lao động là “tốt”. Chúng ta phải làm việc, phải phân công công việc, phải xây dựng quan hệ với người khác, bất kể điều đó là tốt hay xấu về mặt đạo đức.

Chàng thanh niên:

Một kết luận vuợt lên trên thiện ác nhỉ.

Triết gia:

Tóm lại, con người không thể sống một mình. Chưa nói đến việc không thể chịu được cô độc hay muốn có người để nói chuyện mà là không thể sống ở mức độ sinh tồn. Và để “phân công công việc” với người khác, cần phải tin người đó. Không thể hợp tác với người mình nghi ngờ.

Chàng thanh niên:

Thầy nói đó là quan hệ “tín dụng”?

Triết gia:

Vâng. Con người không hề có lựa chọn “không tin”. Không thể không hợp tác, không phân công công việc. Mối quan hệ hợp tác không phải vì thích người đó mà là dù muốn hay không cũng buộc phải hợp tác. Cậu cứ nghĩ như vậy là được.

Chàng thanh niên:

Hay lắm! Không, thật tuyệt vời!… Cuối cùng thì tôi cũng tâm phục khẩu phục về quan hệ công việc rồi. Để tồn tại cần phải phân công công việc và để phân công công việc, cần tới “tín dụng”. Hơn nữa, ở đó không hề có sự lựa chọn. Chúng ta không thể sống một mình nên không thể có lựa chọn không “tín dụng”. Buộc phải xây dụng quan hệ… Là như vậy nhỉ?

Triết gia:

Vâng. Đó đúng là nhiệm vụ cuộc đời.