Gã thợ mỏ, dẫn đầu băng nhóm của mình, chạy ào về phía Gabriel – người lúc ấy đã bước lên vài bước từ lan can cung thánh – và giận dữ quát lớn, đôi mắt lóe lên những tia hằn học: “Tên đầu độc đâu rồi? Bọn tao phải lôi cổ hắn ra!”
“Hỡi các anh chị em, ai đã bảo với các vị rằng hắn là kẻ đầu độc?” Gabriel đáp, giọng vang trầm và hùng hồn. “Một kẻ đầu độc ư? Bằng chứng đâu—nhân chứng hay nạn nhân đâu?”
“Thôi đi cái giọng điệu ấy đi! Bọn tao tới đây không phải để nghe xưng tội,” gã thợ mỏ thô bạo đáp, hung hăng tiến sát lại gần anh. “Giao gã đó ra đây mau; không thì mày sẽ phải thế chỗ hắn đấy, rõ chưa?”
“Đúng thế, đúng thế!” nhiều giọng khác hùa theo; “chúng nó một giuộc với nhau cả! Thế nào cũng phải tóm bằng sạch một trong hai đứa!”
“Thôi được; nếu các vị đã quyết định vậy,” Gabriel ngẩng cao đầu, điềm tĩnh, nhẫn nhục và không một chút sợ hãi bước tới; “hắn hay tôi,” anh nói thêm,—“xem ra với các vị chẳng có gì khác biệt—các vị đã quyết tâm đổ máu—vậy hãy lấy máu tôi đi, và tôi xin tha thứ cho các vị, hỡi những người bạn của tôi; bởi một ảo tưởng chết người đã làm lu mờ lý trí các vị rồi.”
Những lời nói của Gabriel, lòng dũng cảm, dáng vẻ cao thượng cùng nét mặt khôi ngả của anh đã phần nào khuất phục được một vài kẻ trong đám đông, thì bỗng một tiếng hét vang lên: “Kìa! Tên đầu độc kìa, ẩn đằng sau lan can!”
“Đâu—đâu chứ?” chúng nhao lên.
“Kìa—không thấy sao?—đang nằm sóng xoài trên sàn kìa.”
Nghe vậy, đám đông vốn đang chen chúc thành một khối chật chội ở lối đi giữa hai hàng ghế trong gian giữa, liền tản ra tứ phía để lao về phía lan can cung thánh—bức tường che chắn cuối cùng và duy nhất lúc bấy giờ bảo vệ Cha d’Aigrigny. Trong lúc hỗn loạn ấy, gã thợ mỏ, mụ Ciboule cùng vài kẻ khác lao thẳng về phía Gabriel, hò reo với niềm vui tàn nhẫn: “Phen này thì tóm được cổ hắn rồi. Chết cho tên đầu độc!”
Để cứu Cha d’Aigrigny, Gabriel sẵn sàng chịu chết ngay tại lối vào cung thánh; nhưng chỉ cách đó một đoạn ngắn, hàng lan can cao chưa đầy bốn thước kia sẽ bị trèo qua hoặc đứt gãy trong chớp mắt. Vị truyền giáo hiểu rằng chẳng còn chút hy vọng nào để cứu tên tu sĩ Dòng Tên khỏi cái chết kinh hoàng. Dẫu vậy, anh vẫn giơ tay hô lớn: “Dừng lại, những con người khốn khổ bị lừa dối kia!”—rồi bước ra chắn ngang trước đám đông.
Lời nói, cử chỉ và ánh mắt của anh toát lên một uy quyền vừa trìu mến vừa huynh đệ, khiến đám đông chùng xuống giây lát. Nhưng sự do dự ấy nhanh chóng bị vùi lấp bởi những tiếng gào thét cuồng loạn: “Giết nó! Giết nó!”
“Các người đòi giết hắn ư?” Gabriel thét lên, mặt tái mét.
“Đúng thế! Đúng thế!”
“Thế thì, cứ để hắn chết đi,” vị truyền giáo cất tiếng như được mách bảo một ý tưởng bất chợt; “hãy để hắn chết ngay lập tức!”
Những lời của vị linh mục trẻ tuổi khiến đám đông sững sờ. Trong khoảnh khắc, tất cả đều chết lặng, bất động, như thể bị tê liệt, ngơ ngác nhìn Gabriel với vẻ kinh ngạc tột độ.
“Các người bảo kẻ này có tội,” vị truyền giáo trẻ tuổi nói tiếp, giọng run lên vì xúc động. “Các người đã kết án hắn không bằng chứng, không nhân chứng—dù sao đi nữa, hắn phải chết. Các người trách hắn là kẻ đầu độc; nạn nhân của hắn đâu? Các người không nói được—nhưng mặc kệ; hắn đã bị kết án. Các người từ chối nghe hắn tự bào chữa, quyền thiêng liêng của bất kỳ bị cáo nào—không sao cả; bản án đã được tuyên. Các người vừa là cáo trạng, vừa là thẩm phán, lại vừa là đao phủ. Được thôi!—Các người chưa từng gặp kẻ khốn khổ này bao giờ, hắn chẳng làm hại gì các người, có lẽ hắn cũng chẳng hại ai cả—thế mà các người lại tự gánh lấy trách nhiệm khủng khiếp về cái chết của hắn—hãy nghe cho rõ đây—cái chết của hắn. Thấy chưa! Lương tâm các người sẽ tha thứ cho các người thôi—tôi tin là thế. Hắn phải chết; sự tôn nghiêm của nhà Chúa cũng chẳng cứu nổi hắn đâu—”
“Không, không!” nhiều giọng giận dữ hét lên.
“Không,” Gabriel nói tiếp, giọng càng lúc càng cao trào; “không, các người đã quyết tâm đổ máu hắn, và các người sẽ đổ máu hắn, ngay cả trong đền thờ của Chúa. Các người bảo đó là quyền của các người. Các người đang thực thi một công lý khủng khiếp. Nhưng cớ sao lại cần tới ngừng ấy cánh tay vạm vỡ chỉ để kết liễu một kẻ hấp hối? Cớ sao lại có lắm tiếng la hét này? Sự cuồng nộ này? Th bạo lực này? Chẳng lẽ nhân dân, những con người mạnh mẽ và công chính, vẫn quen hành xử phán quyết của mình như thế sao? Không, không; khi đã chắc chắn về lẽ phải, họ đánh gục kẻ thù với sự điềm tĩnh của một vị thẩm phán, người tuyên án bằng tất cả sự tự do trong tâm hồn và lương tâm. Không, những con người mạnh mẽ và công chính không vung những cú đấm như những kẻ đui mù hay điên cuồng, miệng gào thét giận dữ như để át đi tiếng lương tâm cắn rứt của một vụ mưu sát hèn hạ và rợn ngợp. Không, họ không hành xử cái quyền đáng sợ mà các người đang đòi hỏi như thế đâu—vì các người cứ khăng khăng đòi cho bằng được—”
“Đúng, bọn tao cứ đòi đấy!” gã thợ mỏ, mụ Ciboule cùng những kẻ tàn nhẫn nhất trong đám đông hò reo; trong khi phần lớn vẫn im lặng, ngỡ ngàng trước những lời lẽ của Gabriel, người vừa vẽ ra trước mắt họ bức tranh sống động về tội ác rợn người mà họ sắp sửa gây ra.
“Đúng,” gã thợ mỏ tiếp lời, “đó là quyền của chúng tao; bọn tao đã quyết tâm giết chết tên đầu độc!”
Nói đoạn, với đôi mắtằn máu và khuôn mặt đỏ bừng, tên khốn tiến lên đầu một nhóm kẻ hung hãn, vung tay định gạt Gabriel ra – người vẫn đang đứng chắn trước lan can. Nhưng thay vì chống cự lại tên bạo chúa, vị truyền giáo bước tới đón hắn hai bước, nắm lấy tay hắn và dứt khoát bảo: “Lại đây!”
Và như lôi theo gã thợ mỏ đang ngây người ra, trong khi đồng bọn của hắn chưa kịp phản ứng vì chết trân trước tình huống bất ngờ này, Gabriel nhanh chóng băng qua khoảng sân ngăn cách anh với cung thánh, đẩy cửa sắt ra, và vẫn nắm chặt tay gã thợ mỏ, kéo hắn đến sát bên thân hình đang nằm gục của Cha d’Aigrigny, rồi bảo: “Kìa, nạn nhân ở đó. Hắn đã bị kết án. Ra tay đi!”
“Tao ư?” gã thợ mỏ ngập ngừng; “tao—một mình tao á!”
“Ồ!” Gabriel lạnh lùng đáp, “chẳng có nguy hiểm gì đâu. Anh thừa sức kết liễu hắn mà. Nhìn kìa! Hắn đã kiệt quệ vì đau đớn; hơi thở chỉ còn mong manh; hắn sẽ chẳng kháng cự đâu. Đừng sợ!”
Gã thợ mỏ đứng bất động, trong khi đám đông, bị tác động mạnh bởi tình huống này, tiến sát lại gần lan can hơn nhưng không dám bước qua cánh cửa.
“Ra tay đi chứ!” Gabriel giục gã thợ mỏ, đoạn ra hiệu trang nghiêm về phía đám đông; “kìa những thẩm phán của anh; còn anh là đao phủ.”
“Không!” gã thợ mỏ lùi lại, quay mặt đi; “tao không làm đao phủ đâu—đừng hòng!”
Đám đông chìm trong im lặng. Trong giây lát, không một tiếng động, không một tiếng thét nào phá vỡ sự tĩnh mịch của ngôi thánh đường uy nghiêm. Đặt vào một tình huống ngặt nghèo, Gabriel đã thấu hiểu tận cùng tâm lý con người. Khi đám đông chìm trong cơn giận dữ mù quáng, lao vào một nạn nhân duy nhất với tiếng hò hét man rợ và mỗi kẻ bồi một cú đấm, thì tội ác kinh khủng mang tính bầy đàn ấy lại trở nên ít đáng sợ hơn đối với từng cá nhân, bởi tất cả cùng san sẻ tội lỗi; rồi thì tiếng hò hét, cảnh tượng máu me, sự chống trả tuyệt vọng của kẻ bị tàn sát cuối cùng tạo ra một thứ men say cuồng loạn. Thế nhưng, trong số những kẻ cuồng nộ tham gia vào vụ giết người ấy, nếu chọn ra một kẻ, đặt hắn đối mặt với nạn nhân không còn khả năng kháng cự, rồi bảo hắn rằng: “Hãy ra tay đi!”—hắn hầu như sẽ chẳng bao giờ dám làm điều đó.
Gã thợ mỏ cũng rơi vào hoàn cảnh ấy; tên khốn run lên khi nghĩ đến viễn cảnh phạm tội mưu sát trong máu lạnh, “lại chỉ có một mình”. Màn đối thoại vừa rồi diễn ra rất nhanh; trong số đồng bọn của gã thợ mỏ đứng gần lan can, có kẻ không tài nào hiểu nổi thứ cảm giác ấy – dẫu rằng chính họ cũng sẽ cảm thấy y hệt gã nếu được yêu cầu: “Hãy đóng vai đao phủ đi!” Thế nên, họ bắt đầu lớn tiếng la ó sự yếu đuối của hắn. “Nó không dám kết liễu tên đầu độc,” một kẻ lên tiếng.
“Đồ hèn!”
“Nó sợ rồi.”
“Nó thối lui kìa.” Nghe thế, gã thợ mỏ chạy xồng xộc ra cửa, giật tung cánh cửa mở rộng, rồi chỉ vào Cha d’Aigrigny và quát: “Ở đây đứa nào gan lạng hơn tao thì cứ bước vào mà làm nốt việc đi—lên mà làm đao phủ đi—vào đây!”
Lời thách thức vừa dứt thì những tiếng mắng nhiếc cũng im bặt. Một sự tĩnh mịch sâu sắc lại bao trùm ngôi thánh đường. Tất cả những gương mặt vừa đằng đằng sát khí ấy bỗng trở nên ủ dột, bối rối, gần như sợ hãi.
Đám đông bị lừa phỉnh bắt đầu nhận thức được sự hèn nhát tàn độc trong hành động mà họ suýt nữa đã gây ra. Không một ai dám đơn độc bước lên để ra tay với kẻ đang thoi thóp. Bỗng nhiên, Cha d’Aigrigny phát ra một tiếng nấc hấp hối, cái đầu và một bên tay quằn quại co giật, rồi buông thõng xuống nền đá như thể vừa trút hơi thở cuối cùng.
Gabriel thét lên đầy đau đớn, quỵ xuống ôm lấy Cha d’Aigrigny và kêu lên: “Lạy Chúa vĩ đại! Ông ấy chết rồi!”
Tâm trí đám đông quả là thứ dễ thay đổi khôn lường, có thể dễ dàng ngả theo hướng thiện cũng như hướng ác. Trước tiếng kêu xé lòng của Gabriel, tất cả những con người vừa mới đây còn gào thét đòi tẩm quất mạng người này bỗng trào dâng niềm trắc ẩn khôn nguôi. Tiếng thì thầm lan truyền khắp đám đông: “Ông ấy chết rồi!” kèm theo một cái rùng mình khe khẽ, trong khi Gabriel dùng một tay nâng cái đầu nặng trĩu của nạn nhân lên, tay kia dò dẫm tìm xem mạch đập dưới lớp da lạnh ngắt.
“Thưa cha xứ,” gã thợ mỏ cúi người xuống hỏi Gabriel, “thực sự không còn hy vọng gì nữa sao?”
Câu trả lời được chờ đợi trong lo âu giữa bầu không khí tĩnh mịch bao trùm. Mọi người hầu như không dám trao đổi với nhau bằng những tiếng thì thầm.
“Tạ ơn Chúa!” Gabriel bỗng kêu lên. “Tim ông ấy vẫn đập.”
“Tim ông ấy vẫn đập,” gã thợ mỏ quay lại thông báo tin vui cho đám đông.
“Ồ! Tim ông ấy đập kìa!” những kẻ khác thì thầm nhắc lại.
“Vẫn còn hy vọng. Chúng ta vẫn có thể cứu được ông ấy,” Gabriel nói thêm với nét mặt hạnh phúc khôn tả.
“Chúng ta vẫn có thể cứu được ông ấy,” gã thợ mỏ máy móc lặp lại.
“Chúng ta vẫn có thể cứu được ông ấy,” đám đông lẩm bẩm.
“Nhanh lên, nhanh lên,” Gabriel quay sang bảo gã thợ mỏ; “giúp tôi nào, người anh em. Hãy khiêng ông ấy đến ngôi nhà gần đây để được cứu chữa kịp thời.”
Gã thợ mỏ ngoan ngoãn làm theo. Trong khi vị truyền giáo đỡ phần thân trên của Cha d’Aigrigny, gã thợ mỏ nhấc phần chân của cái thân hình gần như vô tri ấy. Cả hai cùng nhau khiêng ông ra khỏi cung thánh. Nhìn thấy gã thợ mỏ hung ác lúc nãy nay lại xắn tay giúp vị linh mục trẻ cứu chữa người mà vừa phút trước hắn còn truy đuổi đến tận cùng cái chết, đám đông bỗng dâng lên một luồng cảm xúc trắc ẩn. Chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ lời nói và tấm gương của Gabriel, họ cảm động sâu sắc, và ai nấy đều tranh thủ ngỏ ý giúp đỡ.
“Thưa cha xứ, đặt ông ấy lên một chiếc ghế có thể khiêng thẳng đứng có lẽ sẽ tốt hơn đấy,” mụ Ciboule gợi ý.
“Tôi chạy đi lấy cái cáng ở bệnh viện nhé?” một kẻ khác hỏi.
“Thưa cha xứ, để con thay chỗ cho cha; người ông ấy nặng lắm, cha chịu không thấu đâu.”
“Đừng bận tâm,” một gã lực lưỡng tiến lại kính cẩn nói với vị truyền giáo; “tôi có thể một mình khiêng được.”
“Con chạy đi kiếm xe ngựa nhé, thưa cha xứ?” một tên du thủ du thực trẻ tuổi cất tiếng, tay cởi chiếc mũ đỏ.
“Được đấy,” gã thợ mỏ bảo; “chạy mau đi chú em!”
“Nhưng trước hết phải hỏi ý cha xứ xem có được đi gọi xe không đã chứ,” mụ Ciboule chặn tên sứ giả đang nôn nóng lại.
“Đúng đấy,” một kẻ đứng xem thêm vào; “chúng ta đang ở trong nhà thờ, và cha xứ là chủ. Ngài là chủ nhà ở đây mà.”
“Được, được; đi ngay đi con,” Gabriel bảo tên thanh niên tốt bụng.
Trong lúc tên này đang lách qua đám đông, một tiếng nói vang lên: “Tôi có một bình rượu brandy nhỏ bằng mây đan đây; dùng có được việc không?”
“Chắc chắn rồi,” Gabriel vội vã đáp; “làm ơn đưa đây cho tôi. Chúng ta có thể xoa rượu vào thái dương và cho ông ấy hít một chút.”
“Chuyền bình rượu lên đây!” Ciboule hét lên; “nhưng đừng có đứa nào thò mũi vào hít ké đấy nhé!” Và được chuyền tay cẩn thận qua từng người, chiếc bình đã đến tay Gabriel an toàn.
Trong lúc chờ xe ngựa tới, Cha d’Aigrigny được đặt ngồi lên một chiếc ghế. Khi một vài người tốt bụng cẩn trọng đỡ vị tu sĩ, vị truyền giáo liền cho ông hít một chút rượu. Chỉ vài phút sau, rượu đã phát huy tác dụng mạnh mẽ đối với vị tu sĩ Dòng Tên; ông cựa quậy đôi chút, lồng ngực đang trĩu nặng thắt lại bèn phát ra một tiếng thở dài thật sâu.
“Ông ấy được cứu rồi—ông ấy sẽ sống,” Gabriel cất giọng đắc thắng; “ông ấy sẽ sống, hỡi các anh em của tôi!”
“Ồ, nghe mừng quá!” nhiều giọng hào hứng reo lên.
“Ồ, đúng vậy! Hãy vui mừng lên, hỡi các anh em của tôi!” Gabriel lặp lại; “bởi vì thay vì bị dằn vặt bởi sự hối hận của tội ác, các vị sẽ khắc ghi trong lòng một nghĩa cử công chính và bác ái. Hãy tạ ơn Chúa, vì Ngài đã biến cơn giận dữ mù quáng của các vị thành lòng trắc ẩn! Hãy cầu nguyện với Ngài, để không một ai trong các vị, hay những người các vị thương yêu, phải rơi vào hiểm cảnh kinh hoàng như người khốn khổ vừa thoát chết này. Ồ, hỡi các anh em của tôi!” Gabriel vừa nói vừa chỉ tay về phía tượng Chúa chịu nạn với một nỗi niềm xúc động sâu sắc, thứ lan tỏa sang những người xung quanh rất nhanh nhờ biểu cảm tựa thiên thần trên khuôn mặt anh; “ồ, hỡi các anh em của tôi! Xin chớ bao giờ quên rằng NGƯỜI, đấng đã hy sinh trên cây thập giá ấy để bênh vực cho những kẻ bị áp bức, cho những đứa con nghèo khổ nơi cùng đinh của nhân dân như chúng ta, đã thốt ra những lời trìu mến ngọt ngào xiết bao cho tâm hồn: ‘Hãy yêu thương nhau!’—Chúng ta hãy luôn ghi khắc điều đó; hãy yêu thương và giúp đỡ lẫn nhau, để những kẻ khốn khó như chúng ta ngày một trở nên tốt đẹp hơn, hạnh phúc hơn và công chính hơn. Hãy yêu thương—vâng, hãy yêu thương nhau—và sụp lạy trước Đấng Cứu Thế, Thiên Chúa của mọi mảnh đời yếu đuối, bị áp bức và đau khổ trên thế gian này!”
Nói đoạn, Gabriel quỳ xuống. Tất cả những người có mặt đều cung kính làm theo, bởi uy lực từ những lời lẽ giản dị và đầy sức thuyết phục của anh. Ngay lúc ấy, một tình tiết kỳ lạ càng làm tôn lên sự vĩ đại của khung cảnh. Như chúng ta đã biết, vài giây trước khi gã thợ mỏ cùng băng nhóm tràn vào chính điện, một số người đã tháo chạy khỏi nơi này. Hai trong số đó đã trốn lên gác đàn ống, từ chổ ẩn nấp ấy họ chứng kiến toàn bộ sự việc mà vẫn giữ được sự vô hình. Một trong hai người là thanh niên phụ trách đàn ống, đồng thời đủ tài nghệ để chơi loại nhạc cụ này. Quá xúc động trước cái kết xoay chuyển bất ngờ của một sự việc thoạt đầu tưởng chừng đẫm máu, và buông thả theo cảm hứng nghệ thuật, người thanh niên ấy, vào khoảnh khắc thấy đám đông quỳ xuống cùng Gabriel, đã không kiềm được mà gảy những phím đàn. Thế rồi một thứ âm thanh tựa tiếng thở hòa quyện, thoạt đầu gần như vô thinh, vươn lên từ lòng đại giáo đường bao la như một lời nguyện cầu thần thánh. Dịu êm và bồng bềnh như làn khói trầm thơm ngát, nó dâng trào và lan tỏa khắp những vòm trần cao ngất. Từng chút một, giai điệu nhỏ nhẹ, ngọt ngào ấy, dù hãy còn phảng phất vẻ e ấp, đã hóa thành một bản hòa tấu tuyệt mỹ, mang màu sắc tôn giáo, u buồn và trìu mến, bay vút lên thiên đàng như khúc ca của lòng biết ơn và tình yêu thương vô biên. Những nốt nhạc ban đầu khẽ khàng đến mức đám đông đang quỳ hầu như chẳng hề kinh ngạc, cứ thế vô thức chìm đắm vào sức hút cưỡng lại của thứ giai điệu mê hoặc ấy.
Rồi rất nhiều đôi mắt nãy giờ vẫn khô khốc và đằng đằng sát khí bỗng ngấn lệ—rất nhiều trái tim băng giá đập nhè nhẹ khi nhớ lại những lời mà Gabriel vừa thốt lên với chất giọng trìu mến thiết tha: “Hãy yêu thương nhau!” Đúng lúc ấy, Cha d’Aigrigny tỉnh lại—và mở mắt ra. Ông tưởng mình đang nằm mơ. Ông đã ngất đi trước mặt một đám đông cuồng nộ, mang theo những lời lăng mạ và phỉ báng trên môi, truy đuổi ông bằng tiếng hò hét đòi mạng cho đến tận chốn thâm nghiêm của đền thờ. Ông mở mắt—và dưới ánh sáng leo lắt của những ngọn đèn thánh, trong âm điệu trang nghiêm của tiếng đàn ống, ông nhìn thấy đám đông vừa đáng sợ và bất dung kia đang quỳ gối trong niềm xúc động lặng thầm và kính cẩn, cúi đầu khiêm nhường trước sự uy nghi của đền thánh.
Vài phút sau, Gabriel được nâng gần như kiệu trên vai đám đông bước lên xe ngựa – nơi Cha d’Aigrigny, người đã dần tỉnh táo hẳn, đang ngả người nằm nghỉ. Theo lệnh của vị tu sĩ Dòng Tên, chiếc xe dừng lại trước cửa một ngôi nhà trên phố Rue de Vaugirard; ông đủ sức và can đảm để bước vào đó một mình; Gabriel không được phép vào theo, nhưng chúng ta sẽ đưa độc giả theo chân ông vào trong đó.
