Trong mọi cuộc ngả giá, dù là để chiến đấu hay kết hôn, hoặc liên quan đến bất kỳ công chuyện nào tương tự, chẳng cần mấy nghi thức dườm da dà để đi đến hồi kết khi cả hai bên thực sự thành tâm. Sự tình hiện tại cũng diễn ra đúng như vậy, và chưa đầy một tháng, viên đại úy cùng người quý bà của ông đã trở thành vợ chồng.

Mối bận tâm lớn lúc này là làm thế nào để hé lộ chuyện đó với ông Allworthy; và nhiệm vụ này được vị bác sĩ đảm nhận.

Thế là vào một ngày nọ, khi Allworthy đang tản bộ trong khu vườn của mình, vị bác sĩ tiến lại gần ông, với vẻ mặt đầy vẻ trang nghiêm cùng tất cả sự lo lắng mà ông ta có thể cố bày ra trên nét mặt, liền cất lời: “Tôi đến đây, thưa ngài, để báo cho ngài biết một việc vô cùng hệ trọng; nhưng làm sao tôi có thể thưa lại với ngài điều mà nghĩ đến thôi cũng đủ khiến tôi phát điên lên được!” Đoạn, ông ta bắt đầu tuôn ra những lời chì chiết cay độc nhất nhằm vào cả nam lẫn nữ; cáo buộc phái nam chẳng màng gì đến tình nghĩa mà chỉ biết mưu cầu lợi ích, còn phái nữ thì quá đỗi chìm đắm trong những thói hư tật xấu đến mức chẳng bao giờ có thể yên tâm giao phó cho người khác giới. “Liệu tôi,” ông ta nói, “thưa ngài, có thể ngờ rằng một người quý bà với sự thận trọng, sự phán đoán và học thức nhường ấy, lại có thể buông thả theo một niềm đam mê thiếu suy xét đến thế hay sao! Hoặc liệu tôi có thể tưởng tượng được rằng anh trai tôi—sao tôi lại gọi hắn ta thế nhỉ? Hắn không còn là anh em gì với tôi nữa——”

“Thực ra thì anh ấy vẫn vậy,” Allworthy điềm nhiên đáp, “và cũng là anh em với tôi nữa.”

“Chúa tôi, thưa ngài!” vị bác sĩ kêu lên, “ngài đã biết chuyện động trời này rồi sao?”

“Này nhé, ngài Blifil,” người nhân đức đáp lời, “đó là châm ngôn sống bất dịch của tôi: hãy nhìn nhận mọi sự việc xảy ra theo hướng tốt đẹp nhất. Em gái tôi, dù kém tôi nhiều tuổi, nhưng cũng đã đủ khôn lớn để có thể tự chủ hành vi của mình. Giả sử hắn lừa phỉnh một đứa trẻ, tôi hẳn sẽ càng khó lòng tha thứ cho hắn hơn; nhưng một người phụ nữ đã qua tuổi ba mươi thì chắc chắn phải biết điều gì mang lại cho mình hạnh phúc nhất. Nó đã kết hôn với một người đàn ông, dẫu có lẽ gia thế không hoàn toàn môn đăng hộ đối; và nếu người ấy có những phẩm chất tốt đẹp trong mắt nó để bù đắp cho sự thiếu hụt đó, tôi chẳng thấy lý do gì để phản đối sự lựa chọn hạnh phúc của chính em mình; mà bản thân tôi, cũng như nó, không hề cho rằng hạnh phúc chỉ nằm ở sự giàu có vô biên. Có lẽ, dựa trên những lời tuyên bố từ trước của tôi về việc sẵn lòng chiều theo hầu hết mọi đề xuất, tôi đáng lẽ phải được tham khảo ý kiến trong dịp này; nhưng những vấn đề này vốn rất tế nhị, và sự e thẹn của lòng khiêm tốn có lẽ là điều không dễ vượt qua. Còn về phần anh trai ngài, thực lòng tôi chẳng hề giận dữ gì anh ta cả. Anh ta chẳng mang ơn nghĩa gì với tôi, và tôi cũng không nghĩ anh ta buộc phải xin phép tôi, bởi vì người phụ nữ ấy, như tôi đã nói, là sui juris, đã ở độ tuổi thích hợp để hoàn toàn tự chịu trách nhiệm về hạnh phúc và hành vi của chính mình.”

Vị bác sĩ liền trách móc ông Allworthy vì đã quá ư khoan dung, nhắc lại những lời cáo buộc nhằm vào người anh trai của mình, đồng thời tuyên bố rằng từ nay ông ta sẽ chẳng bao giờ thèm gặp lại hay nhận người đó là họ hàng nữa. Tiếp đó, ông ta cất lời ca tụng đức tính tốt đẹp của Allworthy; hết lời tán dương tình bạn thâm giao giữa hai người; và kết luận bằng tuyên bố rằng ông ta sẽ không bao giờ tha thứ cho người anh trai vì đã cả gan đặt vị trí mà ông ta có được trong tình bạn đó vào vòng nguy hiểm.

Allworthy liền đáp lời: “Nếu tôi mang lòng bực tức với anh trai ngài, tôi sẽ không bao giờ để cơn giận ấy trút lên đầu những kẻ vô tội: nhưng tôi xin đảm bảo với ngài là tôi chẳng hề có chút bực dọc nào như thế. Anh trai ngài trong mắt tôi là một người có lý trí và danh dự. Tôi không hề chê bai gu thẩm mỹ của em gái mình; và tôi cũng chẳng mảy may nghi ngờ việc nó cũng là đối tượng trong mộng của anh ta. Tôi vẫn luôn quan niệm tình yêu là nền tảng duy nhất cho hạnh phúc trong đời sống gia đình, bởi chỉ có nó mới sinh ra thứ tình bạn cao cả và dịu dàng vốn phải luôn là chất kết dính cho sự gắn kết này; và theo ý kiến của tôi, tất cả những cuộc hôn nhân được kết nối từ các động cơ khác đều mang tội lỗi lớn lao; chúng là sự báng bổ đối với một nghi lễ thiêng liêng nhất, và thường kết thúc trong sự bất an và đau khổ: bởi vì chúng ta hoàn toàn có thể gọi đó là sự báng bổ khi biến một định chế vô cùng linh thiêng này thành một vật tế thần tồi tệ dâng cho dục vọng hay lòng tham lam; và còn có thể nói gì hay ho hơn về những cuộc nên duyên mà đàn ông bị cuốn vào chỉ bởi vẻ bề ngoài xinh đẹp hay khối tài sản kết xù?”

“Phủ nhận rằng sắc đẹp là một đối tượng dễ chịu đối với mắt nhìn, thậm chí đáng được ngợi khen đôi chút, thì quả là giả dối và ngu ngốc. Xinh đẹp là một tính từ thường được dùng trong Kinh Thánh, và luôn được nhắc đến với sự trân trọng. Số phận đã định đoạt để tôi kết hôn với một người phụ nữ mà thiên hạ đều cho là có nhan sắc, và tôi có thể thành thật nói rằng tôi càng yêu mến nàng hơn vì điều đó. Nhưng nếu coi đó là tiêu chuẩn duy nhất của hôn nhân, thèm khát nó một cách mãnh liệt đến mức bỏ qua mọi tì vết vì nó, hoặc đòi hỏi nó một cách tuyệt đối đến nỗi chối bỏ và khinh miệt tôn giáo, đức hạnh cùng trí tuệ—những phẩm chất vốn có bản chất hoàn hảo hơn rất nhiều—chỉ vì thiếu đi một vẻ thanh lịch bề ngoài: điều đó chắc chắn là bất nhất, dù đối với một người khôn ngoan hay một tín đạo tốt lành. Và có lẽ, khi kết luận rằng những kẻ như vậy chẳng mưu cầu điều gì khác qua cuộc hôn nhân ngoài việc thỏa mãn dục vọng xác thịt của họ, thì ta đã quá ư rộng lượng rồi; bởi vì chúng ta được dạy rằng, hôn nhân không hề được lập ra để làm mục đích đó.”

“Kế đến, xét về mặt tài sản. Sự khôn ngoan ở đời, có lẽ, đòi hỏi phải cân nhắc đôi chút về vấn đề này; và tôi cũng không hoàn toàn phủ nhận hay bài bác nó. Trong bối cảnh thế gian hiện tại, những nhu cầu của đời sống gia đình và việc chăm sóc hậu duệ đòi hỏi phải có sự quan tâm nhất định đến cái gọi là hoàn cảnh kinh tế. Thế nhưng, sự chuẩn bị này lại bị thổi phồng quá mức cần thiết bởi sự lố bịch và thói hư vinh, những thứ tạo ra vô số nhu cầu nhiều hơn hẳn so với những gì tự nhiên đòi hỏi. Xe cộ ngựa bệ cho vợ, và những khối tài sản kếch xù cho con cái, theo thói đời đã được đưa vào danh sách những thứ thiết yếu; và để đạt được những điều đó, mọi thứ thực sự vững chắc, ngọt ngào, đạo đức và tôn giáo đều bị phớt lờ và bỏ quên.”

“Và điều này diễn ra ở nhiều mức độ; mà mức độ cuối cùng và lớn nhất dường như chẳng khác gì sự điên rồ—ý tôi là khi những kẻ có gia tài kếch xù lại đem thân mình ràng buộc với những người vốn dĩ, và bắt buộc phải, khiến họ thấy chướng tai gai mắt—với những kẻ ngốc nghếch và đồi bại—chỉ nhằm mục đích làm phình to thêm một gia sản vốn dĩ đã lớn hơn cả những nhu cầu hưởng lạc của họ. Chắc chắn những con người ấy, nếu không muốn bị coi là điên rồ, thì cũng phải thừa nhận rằng hoặc họ hoàn toàn bất tài trong việc cảm nhận vị ngọt của tình bạn dịu dàng nhất, hoặc họ đang hy sinh hạnh phúc lớn nhất mà họ có thể đạt được cho những đạo luật hão huyền, bấp bênh và vô nghĩa của dư luận tầm thường—thứ vốn nương tựa vào sự ngu ngốc cả về sức mạnh lẫn nền tảng của mình.”

Đến đây, Allworthy kết thúc bài giảng đạo của mình, và Blifil đã lắng nghe với sự chăm chú tột độ, dẫu hắn phải khá vất vả mới kìm nén được thỉnh thoảng một chút co giật nhỏ trên cơ bắp mặt mình. Giờ đây, hắn cất lời tán dương từng câu từng chữ của những gì mình vừa nghe với sự nồng nhiệt của một vị linh mục trẻ tuổi có vinh dự được ăn trưa cùng một vị giám mục ngay trong ngày mà vị giám mục ấy vừa đăng đàn thuyết pháp.