Việc gia chủ đã dàn xếp ổn thỏa với người chị của mình, như chúng ta đã thấy ở chương trước, lại tỏ ra nôn nóng đến mức muốn lập tức ngỏ lời đề nghị với Allworthy; bà Western phải vất vả lắm mới ngăn được ông sang thăm người bạn đang dưỡng bệnh chỉ vì mục đích ấy.
Ông Allworthy vốn đã nhận lời sang dùng bữa với ông Western vào đúng ngày ông phát bệnh. Thế là, vừa mới được các thầy thuốc cho phép xuất viện, ông liền nghĩ ngay đến việc thực hiện lời hứa của mình — một thói quen cố hữu của ông trong mọi hoàn cảnh, dù lớn hay nhỏ.
Khoảng thời gian từ cuộc trò chuyện trong chương trước cho đến ngày hội ngộ công khai này, Sophia đã lượm lặt được dăm ba bóng gió mơ hồ từ người cô, và lờ mờ nhận ra rằng vị quý bà tinh tế ấy đang nghi ngờ tình cảm mà nàng dành cho Jones. Nàng liền quyết định nhân cơ hội này để dập tắt mọi nghi ngờ đó, và vì thế, nàng tự ép mình phải giữ một thái độ hết sức gượng gạo.
Thứ nhất, nàng cố giấu đi trái tim đang thổn thức u sầu sau một gương mặt rạng rỡ và vẻ ngoài vui tươi hết mức. Thứ hai, nàng dồn mọi câu chuyện của mình cho cậu Blifil, và suốt cả ngày hôm ấy, nàng phớt lờ tội nghiệp Jones.
Gia chủ lấy làm thích thú trước cách cư xử của con gái đến nỗi chẳng màng ăn uống gì, và gần như dành toàn bộ thời gian để chớp thời cơ nháy mắt ra hiệu tỏ ý tán thưởng với người chị của mình; ngặt nỗi, người chị lại không mấy ưng ý với những gì mắt thấy tai nghe giống như cậu em trai.
Nói tóm lại, Sophia đã diễn quá lố vai trò của mình, khiến người cô thoạt đầu cũng phải ngẩn người ra và bắt đầu nghi ngờ sự giả tạo ở cô cháu gái; nhưng vốn là một phụ nữ đầy mưu mẹo, bà nhanh chóng quy sự việc này cho sự ranh mãnh cao tay của Sophia. Nhớ lại những lời bóng gió từng bắn phát ra với cháu gái về chuyện yêu đương, bà tưởng rằng cô tiểu thư đang dùng chiêu bài lịch sự thái quá này để trêu chọc, bỡn cợt lại mình — một suy nghĩ càng được củng cố mạnh mẽ bởi bầu không khí vui vẻ quá đà xuyên suốt sự việc. Thiết tưởng cũng nên nhắc lại ở đây rằng, phỏng đoán ấy có lẽ sẽ chính xác hơn biết mấy nếu Sophia đã sống mười năm giữa bầu không khí của Quảng trường Grosvenor, nơi các tiểu thư rèn luyện được một tài nghệ kỳ diệu trong việc bỡn cợt và chơi đùa với thứ tình cảm vốn dĩ vô cùng nghiêm túc ở những chốn thâm sơn cùng cốc cách xa Luân Đôn cả trăm dặm.
Thú thật là, để vạch trần sự lừa dối của kẻ khác, điều quan trọng là mưu mẹo của chính chúng ta cũng phải được lên dây cót, nếu tôi được phép dùng từ ấy, cùng một nhịp với họ; bởi vì những kẻ vô cùng gian xảo đôi khi vẫn ngã ngựa chỉ vì tưởng lầm người khác khôn ngoan hơn, hay nói cách khác, là ranh mãnh hơn thực tế. Nhận định này khá thâm sâu, nên tôi xin minh họa bằng câu chuyện ngắn sau đây. Ba người đồng hương đang rượt đuổi một tên trộm xứ Wiltshire qua Brentford. Kẻ ngờ nghệch nhất thấy dòng chữ “Nhà trọ Wiltshire” đề dưới một tấm biển liền khuyên bạn bè cứ bước vào đó, vì rất có thể họ sẽ tìm thấy người đồng hương của mình ở trỏng. Kẻ thứ hai, khôn ngoan hơn, liền cười trừ trước sự ngớ ngẩn ấy; nhưng kẻ thứ ba, còn khôn ngoan hơn nữa, lại đáp rằng: “Dù sao thì chúng ta cứ vào đi, bởi hắn có thể nghĩ rằng chúng ta sẽ không đời nào ngờ hắn lại dám tá túc giữa những người đồng hương của mình đâu.” Quả nhiên họ bước vào lục soát ngôi nhà, và vì thế mà bỏ lỡ cơ hội bắt kịp tên trộm — kẻ lúc bấy giờ đang ở ngay trước mặt họ một quãng ngắn, và như ai nấy đều biết nhưng chẳng mớ gì bận tâm nghĩ tới, là hắn hoàn toàn không biết chữ.
Độc giả hẳn sẽ rộng lượng thứ lỗi cho một đoạn lạc đề khi một bí mật vô giá như thế được tiết lộ, bởi bất kỳ tay chơi bài nào cũng sẽ đồng tình rằng việc nắm rõ ngón nghề của đối thủ để mà tương kế tựu kế là cần thiết đến nhường nào. Hơn thế nữa, điều này sẽ giải thích vì sao kẻ khôn ngoan hơn đôi khi lại trở thành con mồi cho kẻ kém cỏi hơn, và vì sao nhiều nhân vật ngây thơ, trong sáng lại hay bị hiểu lầm cũng như xuyên tạc đến thế; nhưng quan trọng nhất, điều này sẽ lý giải cho màn lừa dối mà Sophia giăng ra qua mặt người cô đầy mưu lược của mình.
Bữa tiệc vừa tàn và mọi người chuyển ra khu vườn, ông Western — người đã hoàn toàn đinh ninh về sự thật trong lời kể của người chị — liền kéo riêng ông Allworthy ra một góc và thẳng thừng đề xuất một cuộc hôn nhân giữa Sophia và cậu thanh niên Blifil.
Ông Allworthy không phải là mẫu người dễ dao động tâm can trước bất kỳ tin tức bất ngờ hay đột ngột nào về lợi lộc trần gian. Tâm trí ông thực sự được tôi luyện bởi thứ triết lý xứng tầm của một trang nam nhi và một tín cứ Đấng Christ. Ông không hề ra vẻ bề trên trước mọi hỉ nộ ái ố hay niềm vui nỗi buồn, nhưng đồng thời cũng không dễ bị khuấy động và quật ngã bởi mỗi ngọn gió ngẫu nhiên hay bất kỳ cái nheo mày nụ cười nào của vận mệnh. Do đó, ông tiếp nhận lời đề nghị của ông Western mà chẳng lộ chút cảm xúc hay đổi sắc mặt nào. Ông nói rằng mối lương duyên này là điều ông hằng thành tâm mong ước; rồi cất lời ca ngợi rất mực công tâm về những phẩm chất đáng quý của cô tiểu thư; thừa nhận rằng đây là một mối lợi lớn về mặt tài sản; và sau khi cảm ơn ông Western vì thiện cảm dành cho cháu trai mình, ông kết luận rằng nếu đôi trẻ tâm đầu ý hợp, ông rất sẵn lòng vun vén cho thành sự.
Ông Western có phần hụt hẫng trước câu trả lời của ông Allworthy, vốn không mấy vồn vã như ông vẫn tưởng. Ông tỏ thái độ khinh miệt ra mặt trước sự hoài nghi rằng liệu đôi trẻ có ưng nhau hay không, và lớn giọng rằng: “Cha mẹ mới là những vị giám khảo tinh tường nhất để chọn ra mối lương duyên thích hợp cho con cái; phần ông, ông cứ việc đòi hỏi sự vâng lời tuyệt đối từ con gái mình; và nếu có anh chàng nào dám chối từ một người bạn chung chăn gối nhường ấy, thì ông xin cúi đầu bái phục, và hy vọng chẳng có ai phải thiệt hại gì.”
Allworthy tìm cách xoa dịu sự bực bội ấy bằng vô số lời tán dương dành cho Sophia, đồng thời khẳng định ông chắc mẩm cậu Blifil sẽ vô cùng hoan hỉ trước tấm thịnh tình này; nhưng mọi nỗ lực đều đổ sông đổ biển; ông chẳng thể nặn ra từ vị gia chủ câu trả lời nào khác ngoài câu: “Tôi không nói gì thêm nữa — tôi khiêm tốn hy vọng chẳng có ai phải thiệt hại gì — thế thôi.” Những lời ấy được ông lặp đi lặp lại ít nhất cũng phải đến cả trăm lần trước khi đôi bên đường ai nấy đi.
Allworthy quá ư hiểu rõ người hàng xóm của mình để mà cảm thấy phật lòng trước cách hành xử ấy; và dẫu ông vốn gh cay ghét thói áp bức khắc nghiệt mà một số bậc cha mẹ trút lên đầu con cái trong chuyện hôn nhân đến mức từng tự thề sẽ không bao giờ ép buộc ý nguyện của cháu trai, ông vẫn vô cùng phấn chấn trước viễn cảnh của mối lương duyên này; bởi khắp chốn làng trên xóm dưới đâu đâu cũng vang dội lời ca tụng Sophia, và bản thân ông cũng từng hết lời trầm trồ trước những tài năng hiếm có cả về tâm hồn lẫn dung mạo của nàng.
Thiết nghĩ, chúng ta cũng nên cộng thêm vào đó cả sự cân nhắc về khối gia tài kếch xù của nàng — dẫu ông quá đỗi điềm tĩnh để không bị nó làm cho mê muội, nhưng cũng thừa tỉnh táo để chẳng đời nào khinh rẻ.
Và giờ đây, dẫu cho ngoài kia lũ phê bình có sủa gâu gâu đến đâu đi chăng nữa, tôi vẫn phải và nhất định sẽ chêm vào đây một tràng bàn luận về sự khôn ngoan đích thực — thứ mà ông Allworthy trên thực tế chính là một hình mẫu vĩ đại chẳng kém gì lòng tốt của ông.
Thế thì, bất chấp những gì nhà thơ nghèo khổ của ông Hogarth từng viết để đả kích sự giàu sang, và dẫu cho bao nhiêu vị linh gia béo tốt có đăng đàn ra rả chống lại những cuộc vui chơi hưởng lạc, sự khôn ngoan chân chính tuyệt nhiên không nằm ở việc khinh miệt hay chối bỏ những thứ đó. Một con người hoàn toàn có thể sở hữu sự khôn ngoan trọn vẹn dẫu đang nắm giữ trong tay một gia tài đồ sộ chẳng kém gì bất kỳ kẻ ăn mày nào ngoài đường phố; hoặc có thể tận hưởng một người vợ đẹp hay một người bạn tri kỷ mà vẫn giữ được sự minh mẫn chẳng thua kém bất kỳ thầy tu ẩn dật khắc khổ nào — kẻ chỉ biết chôn vùi mọi năng lực giao thiệp xã hội, đày đọa cái dạ dày trong cơn đói khát chỉ để vứt roi quất vào tấm lưng mình.
Nói cho đúng thì, người khôn ngoan nhất mới là kẻ có khả năng cao nhất để sở hữu trọn vẹn mọi phúc lộc ở đời một cách xuất chúng; bởi lẽ sự ôn hòa mà trí khôn ban phát chính là con đường chắc chắn nhất dẫn đến của cải hữu ích, và cũng chỉ có nó mới đủ sức trang trải cho chúng ta năng lực thưởng ngoạn muôn vàn niềm vui. Kẻ khôn ngoan biết cách thỏa mãn mọi ham muốn và khát vọng, trong khi kẻ dại khờ lại đem hy sinh tất cả những thứ còn lại chỉ để làm lu mờ và phung phí cho một ham muốn độc nhất.
Người ta có thể phản bác rằng không ít bậc trí giả xưa nay vốn nổi tiếng là keo kiệt. Tôi xin đáp: Họ không hề khôn ngoan trong khía cạnh đó. Người ta cũng có thể bảo rằng những bộ óc uyên bác nhất thời trẻ thường sa đà vào những cuộc ăn chơi vô độ. Tôi lại đáp: Lúc đó họ nào đã khôn ngoan.
Tóm lại, sự khôn ngoan — thứ bài học bấy lâu nay vẫn bị thêu dệt là quá đỗi khó nhằn bởi những kẻ chưa từng đặt chân tới lớp học của nàng — thực ra chỉ dạy chúng ta cách mở rộng một chân lý đơn giản, vốn đã được thiên hạ nằm lòng và tuân thủ ngay cả ở những tầng lớp bần hàn nhất, tiến xa hơn một chút so với giới hạn mà cuộc sống ấy cho phép. Và chân lý đó chính là: đừng bao giờ mua món hàng với cái giá quá đắt.
Giờ đây, bất cứ ai mang theo châm ngôn ấy bước vào thương trường vĩ đại của thế gian, và không ngừng áp dụng nó vào danh vọng, tài sản, nhục dục cùng mọi mặt hàng hóa khác mà cõi đời này bày bán, thì tôi dám cá rằng, đó chính là một kẻ khôn ngoan, và bắt buộc phải được công nhận là như vậy theo đúng nghĩa đen của thế gian; bởi hắn luôn chớp được những món hời béo bở nhất, vì thực chất hắn chỉ phải trả cái giá rẻ mạt là một chút phiền muộn cỏn con để rinh về nhà tất cả những báu vật mà tôi vừa kể trên, trong khi vẫn giữ nguyên vẹn cho riêng mình sức khỏe, sự trong trắng và cả tiếng thơm — những cái giá đắt đỏ mà kẻ khác phải gánh chịu để đánh đổi chúng.
Cũng từ sự chừng mực ấy, hắn ngộ ra thêm hai bài học khác để hoàn thiện nhân cách của mình. Thứ nhất, tuyệt đối không được tự đắc đến mức u mê khi vớ được món hời lớn, cũng chẳng việc gì phải suy sụp cúi đầu khi chợ chiều vắng tanh hay khi hàng hóa đắt đỏ vượt quá tầm với.
Nhưng tôi phải nhớ lại xem mình đang viết về đề tài gì để mà còn kìm hãm, không lấn lướt quá đà sự kiên nhẫn của một vị độc giả rộng lượng. Do đó, tôi xin khép lại chương này tại đây.
