Trong tất cả những tâm tình của con người, chẳng có mấy thứ được cho là có khả năng mê hoặc hay quyến rũ, ngoại trừ tình yêu và lòng ghen tị. Cả hai đều ẩn chứa những khao khát mãnh liệt; chúng dễ dàng biến thành những tưởng tượng hay gợi ý trong tâm trí; và chúng thường lộ rõ qua ánh mắt, nhất là khi đối tượng của chúng hiện diện ngay trước mắt. Đây chính là những yếu tố dẫn đến sự mê hoặc, nếu quả thực có thứ gọi là mê hoặc. Chúng ta cũng thấy, trong Kinh Thánh, lòng ghen tị được gọi là “con mắt xấu xa”; và các nhà chiêm tinh gọi những ảnh hưởng tai hại từ các vì sao là “những khía cạnh xấu xa”; bởi vậy, dường như trong hành vi ghen tị luôn ẩn chứa một tia nhìn phóng ra hoặc một sự tác động từ ánh mắt. Thậm chí, một vài người còn tỉ mỉ ghi nhận rằng những thời điểm mà cú sốc hay sự tác động của con mắt ghen tị gây ra nhiều tổn thương nhất chính là khi đối tượng bị ghen tị đang ở thời khắc vinh quang hoặc đắc thắng; bởi điều đó càng làm tăng thêm độ sắc bén cho lòng ghen tị. Hơn nữa, vào những lúc như vậy, tinh thần của người bị ghen tị thường bộc lộ rõ ra bên ngoài, và vì thế, họ càng dễ phải hứng chịu đòn giáng ấy.

Nhưng xin tạm gác lại những chi tiết tò mò này (dù chúng cũng không phải là không đáng suy ngẫm ở những nơi thích hợp), chúng ta sẽ cùng xem xét những kiểu người nào dễ nảy sinh lòng ghen tị với kẻ khác; những ai dễ trở thành đối tượng bị ghen tị; và sự khác biệt giữa lòng ghen tị công khai và ghen tị riêng tư là gì.

Một kẻ chẳng có lấy chút đức hạnh nào trong mình thì luôn ghen tị với đức hạnh của kẻ khác. Bởi lẽ tâm trí con người, hoặc là nuôi dưỡng bằng điều tốt đẹp của bản thân, hoặc là bằng điều xấu xa của người khác; kẻ nào thiếu thốn cái trước thì sẽ phải rình rập để chiếm đoạt cái sau; và kẻ nào đã hết hy vọng đạt được đức hạnh của người khác, sẽ tìm cách hạ bệ vận may của họ để cân bằng lại thế trận.

Một người bận rộn và hay soi mói chuyện thiên hạ thì thường là kẻ hay ghen tị. Bởi lẽ, việc biết quá nhiều về chuyện của người khác chẳng thể nào là vì tất cả những chuyện đó đều liên quan đến gia cảnh của chính họ; vậy nên, chắc chắn là họ cảm thấy một loại khoái lạc tiêu khiển khi nhìn vào vận mệnh của người khác. Ngược lại, người chỉ tập trung vào công việc của mình sẽ chẳng thể tìm thấy nhiều lý do để ghen tị. Vì lòng ghen tị là một niềm đam mê hay la cà, nó rong ruổi khắp các ngả đường và không chịu ở yên trong nhà: Non est curiosus, quin idem sit malevolus (Không có kẻ tò mò nào mà không phải là kẻ ác ý).

Những người có dòng dõi cao quý thường bị để ý là hay ghen tị với những người mới nổi lên. Bởi lẽ khoảng cách đã thay đổi, và giống như một trò đùa của thị giác, khi người khác tiến lên phía trước, họ lại tưởng rằng chính mình đang thụt lùi.

Những người có khiếm khuyết trên cơ thể, những hoạn quan, người già, và những kẻ con hoang thường dễ nảy sinh lòng ghen tị. Bởi kẻ nào không thể cải thiện hoàn cảnh của chính mình thì sẽ làm bất cứ điều gì có thể để hủy hoại hoàn cảnh của người khác; ngoại trừ trường hợp những khiếm khuyết đó rơi vào một bản chất can trường và anh hùng, vốn coi những thiếu hụt tự nhiên của mình là một phần vinh dự; để rồi thiên hạ phải trầm trồ rằng một hoạn quan, hay một kẻ què quặt, lại làm nên những việc vĩ đại; họ tự hào về vinh quang của một kỳ tích, như trường hợp của Narses là hoạn quan, hay Agesilaus và Tamberlanes là những người què quặt.

Tương tự như vậy là trường hợp của những người vươn lên sau những tai ương và bất hạnh. Họ giống như những kẻ đã bất hòa với thời thế, và coi nỗi đau khổ của người khác là sự đền bù cho những đau khổ của chính mình.

Những kẻ muốn vượt trội trong quá nhiều lĩnh vực, xuất phát từ sự nông nổi và lòng hư vinh, thì lúc nào cũng ghen tị. Bởi lẽ họ không bao giờ thiếu việc để làm, vì thật không thể tránh khỏi việc nhiều người khác sẽ vượt qua họ trong một lĩnh vực nào đó. Đó chính là tính cách của Hoàng đế Adrian; kẻ đã ghen tị đến mức muốn chết với những nhà thơ, những họa sĩ và những nghệ nhân, trong những tác phẩm mà ông ta khao khát được vượt trội.

Cuối cùng, những người thân cận, đồng nghiệp trong cùng một vị trí, và những người cùng lớn lên bên nhau, lại càng dễ ghen tị với những người ngang hàng khi thấy họ được cất nhắc. Bởi điều đó như một lời quở trách đối với vận mệnh của chính họ, như muốn chỉ mặt vạch tên họ, khiến sự việc thường xuyên hiện về trong ký ức và cũng dễ lọt vào tai người khác hơn; mà lòng ghen tị thì luôn nhân lên gấp bội từ những lời đồn thổi và tiếng tăm. Lòng ghen tị của Cain đối với em trai Abel của mình càng đê hèn và độc ác hơn, bởi khi lễ vật của Abel được chấp nhận tốt hơn, thì chẳng có ai ở đó để chứng kiến cả. Vậy là đủ cho những hạng người dễ nảy sinh lòng ghen tị.

Còn về những người dễ hay khó bị ghen tị: Thứ nhất, những người có đức hạnh nổi bật, khi được thăng tiến, thường ít bị ghen tị hơn. Bởi vận may của họ dường như chỉ là thứ họ xứng đáng được hưởng; và chẳng ai lại đi ghen tị với việc trả nợ cả, mà người ta thường dành cho sự tưởng thưởng và lòng hào hiệp thì đúng hơn. Hơn nữa, lòng ghen tị luôn đi kèm với sự so sánh bản thân với người khác; nơi nào không có sự so sánh, nơi đó không có ghen tị; và vì thế, các vị vua chỉ bị ghen tị bởi những vị vua khác mà thôi. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng những kẻ bất tài thường bị ghen tị nhiều nhất khi mới bắt đầu xuất hiện, nhưng về sau thì họ vượt qua điều đó dễ dàng hơn; trong khi ngược lại, những người có giá trị và thực tài lại bị ghen tị nhiều nhất khi vận may của họ kéo dài. Bởi lẽ đến lúc đó, dù đức hạnh của họ vẫn như cũ, nhưng nó không còn giữ được ánh hào quang như trước; vì những người mới mẻ hơn xuất hiện và làm lu mờ nó đi.

Những người có dòng dõi quý tộc thường ít bị ghen tị hơn khi họ thăng tiến. Vì điều đó dường như chỉ là trả lại sự công bằng cho thân thế của họ. Ngoài ra, dường như vận may của họ không có gì quá đột biến; và lòng ghen tị cũng giống như ánh mặt trời, thiêu đốt mạnh hơn trên một bờ dốc hay vùng đất cao hơn là trên một mặt phẳng. Cũng vì lý do đó, những người được thăng tiến từng bước một thường ít bị ghen tị hơn những kẻ thăng tiến đột ngột và nhảy vọt.

Những ai gắn liền vinh quang của mình với những chuyến đi vất vả, những lo toan, hay hiểm nguy, thường ít trở thành đối tượng của lòng ghen tị. Bởi người ta nghĩ rằng họ phải đánh đổi rất vất vả mới có được vinh quang đó, và đôi khi còn cảm thấy thương cảm cho họ; mà lòng thương cảm luôn chữa lành được sự ghen tị. Vì thế bạn sẽ thấy, hạng người chính trị gia sâu sắc và điềm đạm, khi ở trên đỉnh cao quyền lực, luôn than vãn về cuộc sống mà họ đang phải chịu đựng, tụng ca câu “quanta patimur!” (chúng ta phải chịu đựng biết bao nhiêu!); không phải vì họ cảm thấy khổ sở thực sự, mà chỉ để làm giảm bớt mũi nhọn của lòng ghen tị. Nhưng điều này chỉ đúng với những công việc do thời thế áp đặt lên con người, chứ không phải với những công việc mà họ tự tìm đến. Bởi không gì làm tăng lòng ghen tị hơn việc ôm đồm công việc một cách không cần thiết và đầy tham vọng. Và không gì dập tắt lòng ghen tị hiệu quả hơn việc một nhân vật quyền cao chức trọng vẫn duy trì tất cả các thuộc cấp bên dưới ở đúng vị trí và tầm quan trọng của họ. Vì nhờ đó, sẽ có rất nhiều lá chắn đứng giữa người đó và sự ghen tị.

Trên hết, những kẻ dễ bị ghen tị nhất là những người mang vận may to lớn của mình ra phô trương một cách ngạo mạn và kiêu hãnh; lúc nào cũng không yên, trừ khi họ đang thể hiện sự vĩ đại của mình, bằng sự xa hoa phô trương bên ngoài, hoặc bằng cách đè bẹp mọi sự phản kháng hay cạnh tranh; trong khi những người khôn ngoan thà chịu “tế lễ” cho lòng ghen tị bằng cách đôi khi cố ý để mình bị cản trở hoặc bị vượt mặt trong những việc không mấy quan trọng. Mặc dù vậy, có một sự thật là, việc thể hiện sự cao sang một cách giản dị và cởi mở (miễn là không ngạo mạn và hư vinh) sẽ ít gây ra lòng ghen tị hơn là phô trương một cách xảo quyệt và khôn khéo. Bởi làm như vậy, một người chẳng qua chỉ là đang chối bỏ vận may của chính mình; dường như tự ý thức được sự thiếu hụt giá trị của bản thân; và chẳng qua chỉ là đang dạy cho người khác cách để ghen tị với mình mà thôi.

Cuối cùng, để kết thúc phần này; như chúng ta đã nói lúc ban đầu, hành vi ghen tị có chút gì đó của ma thuật, nên cũng chẳng có cách chữa trị nào khác cho lòng ghen tị ngoài cách chữa trị ma thuật; đó là loại bỏ đi sự xui xẻo (như cách họ gọi) và trút nó lên đầu người khác. Vì mục đích này, những người khôn ngoan trong hàng ngũ quyền quý luôn đưa lên sân khấu một ai đó để hứng chịu sự ghen tị lẽ ra phải đổ lên chính mình; đôi khi là lên những người thừa hành và tôi tớ; đôi khi là lên đồng nghiệp và cộng sự; và những người tương tự; và vì mục đích đó, không bao giờ thiếu những kẻ có bản chất hung hăng và ưa dấn thân, những kẻ chỉ cần có quyền lực và việc làm, sẽ chấp nhận hứng chịu nó bằng bất cứ giá nào.

Giờ đây, hãy nói về lòng ghen tị công khai. Lòng ghen tị công khai vẫn có chút tác dụng tốt, trong khi ghen tị riêng tư thì hoàn toàn không. Bởi lẽ lòng ghen tị công khai giống như một sự tẩy chay, nó làm lu mờ những kẻ khi họ trở nên quá vĩ đại. Và vì thế, nó cũng là một chiếc dây cương đối với những kẻ quyền thế, giữ cho họ nằm trong giới hạn.

Lòng ghen tị này, trong tiếng Latin gọi là invidia, ở ngôn ngữ hiện đại thì được biết đến với cái tên sự bất mãn; mà chúng ta sẽ bàn luận khi xử lý vấn đề nổi loạn. Nó là một loại bệnh trong quốc gia, giống như sự lây nhiễm vậy. Bởi cũng như sự lây nhiễm lan rộng trên những gì lành lặn và làm tha hóa chúng; thì khi lòng ghen tị đã thâm nhập vào một quốc gia, nó sẽ bôi nhọ cả những hành động tốt đẹp nhất của quốc gia đó, và biến chúng thành một mùi vị xấu xa. Vì thế, chẳng có gì đạt được khi xen lẫn vào đó những hành động có vẻ hợp lý. Bởi điều đó chỉ cho thấy sự yếu đuối và nỗi sợ hãi lòng ghen tị, thứ càng gây tổn hại nhiều hơn khi người ta càng sợ hãi nó, giống như sự lây nhiễm vậy; nếu bạn sợ chúng, bạn sẽ tự chuốc lấy chúng vào mình.

Lòng ghen tị công khai này dường như chủ yếu đổ lên đầu các quan chức hoặc bộ trưởng chủ chốt, hơn là đổ lên các vị vua và bản thân vương triều. Nhưng đây là một quy tắc chắc chắn: nếu lòng ghen tị đối với một vị bộ trưởng là rất lớn, trong khi lý do gây ra sự ghen tị đó ở ông ta lại chẳng đáng là bao; hoặc nếu lòng ghen tị đó lan rộng, theo một cách nào đó, lên tất cả các quan chức của một quốc gia; thì khi đó, lòng ghen tị (dù ẩn giấu) thực sự đang nhắm vào chính quốc gia đó. Và như vậy là đã đủ về lòng ghen tị công khai hoặc sự bất mãn, cùng sự khác biệt của nó so với lòng ghen tị riêng tư, vốn đã được bàn luận ở phần đầu.

Chúng ta sẽ bổ sung thêm điều này một cách tổng quát, liên quan đến tâm tình ghen tị: rằng trong tất cả các tâm tình khác, nó là thứ dai dẳng và phiền toái nhất. Bởi với các tâm tình khác, cơ hội chỉ xuất hiện đôi lúc; và vì thế người ta mới nói rất đúng rằng: Invidia festos dies non agit (Lòng ghen tị không bao giờ nghỉ lễ): vì nó luôn luôn hoạt động, nhắm vào người này hoặc người khác. Người ta cũng ghi nhận rằng tình yêu và lòng ghen tị khiến con người trở nên héo hon, điều mà các tâm tình khác không gây ra, bởi chúng không dai dẳng như vậy. Nó cũng là tâm tình đê hèn nhất và đồi bại nhất; vì lý do đó, nó là thuộc tính đặc trưng của quỷ dữ, kẻ được gọi là “người ghen tị”, kẻ gieo cỏ lùng vào giữa lúa mì trong đêm tối; cũng như việc ghen tị luôn hoạt động một cách tinh vi, trong bóng tối, và gây hại cho những điều tốt đẹp, chẳng hạn như những bông lúa mì vậy.