HỌC HỎI mang lại niềm thanh nhã, điểm tô vẻ trang nhã, và bồi đắp tài năng. Công dụng thanh nhã cốt ở chốn ẩn cư thanh vắng; vẻ trang nhã hiển lộ nơi đàm đạo luận bàn; còn tài năng phát tiết ở năng lực suy xét và xếp đặt việc đời. Bởi lẽ, kẻ thạo nghề dẫu có thể thừa hành và phán đoán tỉ mỉ từng sự vụ riêng rẽ, nhưng mưu lược đại cuộc, đường hướng sách lược cùng việc điều phối muôn sự muôn việc chỉ có thể đạt tới mức tuyệt luân từ những bậc học rộng hiểu sâu. Dành trọn ngày dài vùi đầu vào sách vở ấy là biếng nhác; đem chữ nghĩa ra trang điểm thái quá ắt hóa kệch cỡm; còn rập khuôn cứng nhắc theo câu chữ giáo điều để xét đoán mọi việc lại là thói gàn dở của kẻ hủ nho. Học vấn làm hoàn thiện bản tính tự nhiên, và chính nó lại được trui rèn nhờ trải nghiệm. Bởi lẽ tài năng bẩm sinh như cây cỏ ngoài tự nhiên, rất cần bàn tay học vấn tỉa tót uốn nắn; mà bản thân học vấn, nếu chẳng được khuôn định bởi trường đời, cũng chỉ đưa ra những lời chỉ dẫn quá đỗi mông lung. Kẻ giảo quyệt khinh miệt việc học, người chất phác ngưỡng mộ việc học, còn bậc trí giả lại biết đem việc học ra mà dụng. Sách vở chẳng hề dạy cách dùng chính nó; đó là thứ trí huệ nằm ngoài trang sách, cao hơn sách vở, chỉ có thể đúc kết từ sự quan sát thực tế. Đọc sách chớ để bài bác, cãi chày cãi cối; cũng đừng vội tin răm rắp coi là chân lý; càng không phải để mua vui nơi trà dư tửu hậu; mà là để cân nhắc và ngẫm suy. Có những cuốn sách chỉ nên nhấm nháp qua loa, có cuốn nên nuốt chửng, và chỉ một số ít là đáng để nhai kỹ no lâu; nghĩa là, có sách chỉ cần đọc đôi phần, có cuốn nên đọc lướt chẳng cần đào sâu tỉ mỉ, và chỉ vài cuốn hiếm hoi mới đáng đọc trọn vẹn từ đầu chí cuối với lòng kiên trì và sự chăm chú cao độ. Lại có những sách có thể nhờ người khác đọc hộ rồi trích yếu giùm; song điều ấy chỉ nên áp dụng cho các chủ đề thứ yếu cùng những pho sách tầm thường; bằng không, sách rút gọn cũng nhạt nhẽo tựa hồ nước cất vô vị, chỉ rỗng tuếch mà thôi. Đọc sách tạo nên một con người uyên bác; đàm đạo tạo nên một con người mẫn tiệp; và viết lách rèn giũa một con người chuẩn xác. Bởi thế, kẻ lười cầm bút ắt phải có trí nhớ phi thường; kẻ ít giao tiếp chuyện trò ắt cần tài ứng biến tức thì; còn kẻ lười đọc sách buộc phải lắm mưu mẹo gian giảo ngụy trang, để ra vẻ am tường những điều mình vốn dốt đặc cán mai. Sử học cho ta sự thông tuệ; thi ca đem lại nét tài hoa dí dỏm; toán học rèn giũa óc tinh vi sắc sảo; triết học tự nhiên mở rộng bề sâu; luân lý học dạy sự nghiêm cẩn đường bàng; còn luận lý và tu từ giúp ta vững vàng khi tranh biện. Abeunt studia in mores — học vấn thấm sâu vào cốt cách làm nên tính nết. Hơn thế nữa, chẳng có tật ách hay khiếm khuyết nào nơi trí tuệ mà không thể uốn nắn bằng phương pháp học tập thích hợp, hệt như thân thể có tật bệnh ắt có bài tập thể dục tương ứng để đẩy lùi. Chơi ném bóng gỗ tốt cho chứng sạn thận; bắn cung lợi cho phổi và ngực; bách bộ khoan thai nhuận tràng bổ dạ dày; cưỡi ngựa định tâm dưỡng đầu; và muôn vàn lẽ khác cũng vậy. Thế nên, nếu trí óc hay tản mạn phân tâm, hãy dùi mài toán học; bởi trong chứng minh hình học, hễ tâm trí xao lãng dù chỉ một mảy may, người ta ắt phải làm lại từ đầu. Nếu trí não kém phần phân biệt rạch ròi, hãy đọc các triết gia kinh viện; vì họ chính là những bậc “chẻ sợi tóc làm tư”. Bằng như tâm trí chẳng thạo việc truy xét thấu đáo, hay không biết mượn việc này để soi sáng và minh chứng cho việc kia, hãy nghiên cứu các án lệ của giới luật sư. Cứ như thế, mọi khiếm khuyết của tinh thần thảy đều có thể tìm thấy một phương thuốc bốc riêng cho chính nó.