NHỮNG người chăn dắt muôn dân cần phải biết được lịch trình của những cơn bão trong quốc gia; những cơn bão này thường lớn nhất khi mọi thứ dần đi đến chỗ bình đẳng; cũng như những cơn bão tự nhiên thường dữ dội nhất vào khoảng thời điểm xuân phân và thu phân. Và cũng như thường có những luồng gió rít rỗng tuếch và những con sóng ngầm cuộn trào trước một cơn bão, trong các quốc gia cũng có những dấu hiệu tương tự:

—Ille etiam caecos instare tumultus

Saepe monet, fraudesque et operta tunescere bella.

(Thần cũng thường cảnh báo những hỗn loạn âm thầm đang ập đến,

Và những âm mưu xảo trá cùng những cuộc chiến đang dần thành hình.)

Những bài viết bôi nhọ và những luận điệu phóng túng chống lại nhà nước, khi chúng xuất hiện thường xuyên và công khai; cũng như những tin đồn thất thiệt lan truyền khắp nơi, gây bất lợi cho quốc gia và bị người đời vội vã tin theo; đều là những điềm báo của rắc rối. Virgil, khi kể về nguồn gốc của Danh tiếng, đã nói rằng nàng là chị em với bọn Khổng lồ:

Illam Terra parens, irra irritata deorum,

Extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem

Progenuit.

(Mẹ Đất, vì giận chư thần,

Đã sinh ra nàng, người em út, như người ta vẫn đồn,

Của Coeus và Enceladus.)

Như thể những lời đồn thổi là tàn dư của những cuộc phản loạn đã qua; nhưng thực ra chúng không kém phần quan trọng khi là khúc dạo đầu của những cuộc phản loạn sắp tới. Dù sao thì ông cũng nhận xét rất đúng rằng, những vụ náo loạn phản loạn và những lời đồn thổi phản loạn không khác gì anh em một nhà, nam và nữ; đặc biệt là khi sự việc đi đến chỗ những hành động tốt đẹp nhất và đáng tán dương nhất của nhà nước, vốn lẽ ra phải mang lại sự hài lòng lớn nhất, lại bị hiểu theo nghĩa xấu và bị bôi nhọ: bởi điều đó cho thấy lòng đố kỵ rất lớn, như Tacitus đã nói; conflata magna invidia, seu bene seu male gesta premunt (một khi lòng đố kỵ đã dâng cao, thì dù việc có được thực hiện tốt hay xấu, người ta vẫn cứ chỉ trích). Cũng không nhất thiết phải suy ra rằng, vì những lời đồn thổi này là dấu hiệu của rắc rối, nên việc trấn áp chúng một cách quá khắc nghiệt sẽ là phương thuốc giải quyết rắc rối. Bởi việc coi thường chúng đôi khi lại là cách kiềm chế chúng tốt nhất; còn việc cố công ngăn chặn chúng chỉ khiến cho câu chuyện lạ lùng đó tồn tại lâu hơn. Ngoài ra, cái kiểu phục tùng mà Tacitus nói đến cần phải được xem là đáng ngờ: Erant in officio, sed tamen qui mallent mandata imperantium interpretari quam exequi (họ vẫn làm tròn phận sự, nhưng lại thích tự suy diễn các mệnh lệnh của cấp trên hơn là thực thi chúng); việc tranh cãi, bào chữa, bắt bẻ các mệnh lệnh và chỉ dẫn chính là một kiểu giũ bỏ ách thống trị, và là một thử nghiệm cho sự bất tuân; nhất là khi trong những cuộc tranh cãi đó, những người ủng hộ chỉ thị thì nói năng sợ sệt và rụt rè, còn những người phản đối lại nói năng đầy táo bạo.

Hơn nữa, như Machiavelli đã nhận xét rất đúng, khi các quân vương, những người lẽ ra phải là cha mẹ chung của muôn dân, lại tự biến mình thành một phe phái và nghiêng về một phía, thì điều đó cũng giống như một chiếc thuyền bị lật do sức nặng không đều ở một bên; điều này đã được thấy rõ vào thời Henry Đệ tam của Pháp; vì thoạt tiên, chính ông đã tham gia liên minh để tiêu diệt những người Kháng Cách; và ngay sau đó, chính liên minh đó đã quay sang chống lại ông. Bởi khi quyền uy của quân vương chỉ còn là một thứ phụ trợ cho một mục đích, và có những sợi dây ràng buộc khác chặt chẽ hơn sợi dây chủ quyền, thì các vị vua bắt đầu gần như mất đi quyền kiểm soát.

Ngoài ra, khi những bất hòa, cãi vã và phe phái diễn ra một cách công khai và táo bạo, đó là dấu hiệu cho thấy sự tôn nghiêm của chính quyền đã mất. Bởi các hành động của những nhân vật quyền quý nhất trong chính quyền, theo quan điểm xưa cũ, phải giống như chuyển động của các hành tinh dưới sự điều khiển của primum mobile (động lực đầu tiên); nghĩa là, mỗi hành tinh đều được chuyển động cao nhất cuốn đi một cách nhanh chóng, và chuyển động êm đềm trong quỹ đạo riêng của chính nó. Do đó, khi những bậc đại nhân trong quỹ đạo riêng của mình lại chuyển động một cách dữ dội, và như Tacitus diễn tả rất hay, liberius quam ut imperantium meminissent (tự do hơn mức họ nhớ đến các bậc cai trị); thì đó là dấu hiệu cho thấy các thiên thể đã chệch khỏi trật tự. Bởi sự tôn nghiêm là thứ mà Chúa ban tặng cho các quân vương; Ngài đe dọa sẽ phá bỏ nó: Solvam cingula regum (Ta sẽ tháo bỏ dây đai của các vị vua).

Vì thế, khi bất kỳ cột trụ nào trong bốn cột trụ của chính quyền bị lung lay hoặc suy yếu nghiêm trọng (đó là tôn giáo, công lý, hội đồng và ngân khố), con người cần phải cầu nguyện cho trời yên biển lặng. Nhưng hãy gác lại phần dự báo này (về phần này, tuy nhiên, có thể hiểu thêm từ những điều sẽ theo sau); và chúng ta hãy nói trước hết về những nguyên liệu của sự phản loạn; sau đó là về những động cơ của chúng; và thứ ba là về các phương thuốc.

Về nguyên liệu của sự phản loạn. Đây là điều cần được cân nhắc kỹ lưỡng; bởi cách chắc chắn nhất để ngăn chặn sự phản loạn (nếu thời thế cho phép) là loại bỏ nguyên nhân gây ra chúng. Vì nếu củi đã được chuẩn bị sẵn, thật khó để biết tia lửa nào sẽ châm ngòi cho nó. Nguyên liệu của sự phản loạn có hai loại: sự nghèo đói cùng cực và sự bất mãn cùng cực. Chắc chắn rằng, càng nhiều gia sản bị tiêu tán thì càng nhiều phiếu bầu cho rắc rối. Lucan đã nhận xét rất đúng về tình trạng của Rome trước cuộc Nội chiến:

Hinc usura vorax, rapidumque in tempore foenus,

Hinc concussa fides, et multis utile bellum.

(Từ đây là lãi suất ăn mòn, và khoản vay tăng nhanh theo thời gian,

Từ đây là niềm tin bị lung lay, và chiến tranh có lợi cho nhiều người.)

Cái multis utile bellum (chiến tranh có lợi cho nhiều người) này là dấu hiệu chắc chắn và không thể sai lầm của một quốc gia đang có xu hướng phản loạn và rắc rối. Và nếu sự nghèo đói, kiệt quệ này ở tầng lớp khá giả lại kết hợp với sự thiếu thốn và cần bần ở tầng lớp bình dân, thì nguy hiểm sẽ đến gần và rất lớn. Bởi những cuộc nổi loạn của cái bụng là tồi tệ nhất. Còn về những bất mãn, trong thể chế chính trị, chúng giống như những dịch thể trong cơ thể tự nhiên, dễ tụ lại gây nhiệt bất thường và làm viêm nhiễm. Và đừng có vị quân vương nào đo lường mức độ nguy hiểm của chúng bằng việc xem liệu chúng có chính đáng hay không: vì làm vậy là tưởng tượng rằng người dân quá lý trí; trong khi họ thường hay quay lưng lại với lợi ích của chính mình: cũng đừng đo lường bằng việc liệu những nỗi đau dấy lên từ đó là lớn hay nhỏ trong thực tế: vì những bất mãn nguy hiểm nhất là khi nỗi sợ hãi lớn hơn cả thực tế cảm nhận. Dolendi modus, timendi non item (nỗi đau có chừng mực, nhưng nỗi sợ thì không). Hơn nữa, trong những áp bức lớn lao, những điều kích động lòng kiên nhẫn cũng đồng thời làm tê liệt lòng can đảm; nhưng với nỗi sợ hãi thì không phải vậy. Cũng đừng có vị quân vương hay quốc gia nào cảm thấy an tâm về những bất mãn chỉ vì chúng đã xảy ra nhiều lần, hoặc đã kéo dài lâu mà chưa gây ra hiểm họa: vì như việc không phải hơi nước hay khói nào cũng biến thành bão là đúng; thì việc những cơn bão, dù có thể thổi qua nhiều lần, nhưng cuối cùng vẫn có thể ập đến cũng vẫn đúng; và như tục ngữ Tây Ban Nha đã lưu ý rất hay: Sợi dây cuối cùng cũng đứt ở chỗ yếu nhất.

Các nguyên nhân và động cơ của sự phản loạn là: sự đổi mới trong tôn giáo; thuế khóa; sự thay đổi luật lệ và phong tục; việc phá bỏ các đặc quyền; sự áp bức chung; việc thăng tiến cho những kẻ không xứng đáng; người lạ; nạn đói; những người lính bị giải ngũ; những phe phái rơi vào tuyệt vọng; và bất cứ điều gì, khi làm tổn thương người dân, lại kết nối và gắn kết họ vào một mục đích chung.

Về các phương thuốc; có thể có vài biện pháp bảo vệ chung, mà chúng ta sẽ bàn tới: còn việc chữa trị đúng bệnh, nó phải tương ứng với căn bệnh cụ thể; và vì vậy nên để cho hội đồng quyết định, thay vì dựa vào nguyên tắc cai trị.

Phương thuốc hoặc biện pháp phòng ngừa đầu tiên là loại bỏ, bằng mọi cách có thể, cái nguyên nhân vật chất của sự phản loạn mà chúng ta đã nói đến; đó là sự thiếu thốn và nghèo đói trong quốc gia. Để đạt được mục đích này, cần mở cửa và cân bằng tốt việc thương mại; nuôi dưỡng ngành sản xuất; xóa bỏ sự lười biếng; ngăn chặn sự lãng phí và xa hoa bằng các luật chống xa xỉ; cải thiện và canh tác đất đai; điều tiết giá cả hàng hóa; giảm bớt thuế và cống nạp; và những việc tương tự. Nhìn chung, cần phải dự liệu sao cho dân số của một vương quốc (đặc biệt nếu không bị chiến tranh tàn phá) không vượt quá nguồn lực của vương quốc đó để nuôi sống họ. Cũng không nên chỉ tính dân số bằng con số; vì một số lượng nhỏ hơn, những người tiêu xài nhiều hơn và làm ra ít hơn, sẽ làm kiệt quệ quốc gia nhanh hơn một số lượng lớn hơn nhưng sống tiết kiệm và tích lũy nhiều hơn. Do đó, việc gia tăng tầng lớp quý tộc và các tầng lớp có địa vị khác quá mức so với dân thường, sẽ nhanh chóng đưa quốc gia vào cảnh túng quẫn; và cũng như vậy đối với tầng lớp giáo sĩ quá đông đảo; vì họ không đóng góp gì vào nguồn lực chung; và tương tự như vậy, khi số người được đào tạo học vấn nhiều hơn số vị trí bổ nhiệm có thể tiếp nhận.

Cũng cần ghi nhớ rằng, vì sự phát triển của bất kỳ quốc gia nào cũng phải dựa trên nước ngoài (vì bất cứ thứ gì kiếm được ở nơi này, đều là mất đi ở nơi khác), nên chỉ có ba thứ mà một quốc gia bán cho quốc gia khác; hàng hóa như thiên nhiên ban tặng; sản phẩm sản xuất; và vận chuyển. Vì vậy, nếu ba bánh xe này chuyển động, sự giàu có sẽ dâng trào như thủy triều mùa xuân. Và thường xảy ra trường hợp, materiam superabit opus (công sức và sự vận chuyển có giá trị hơn cả vật liệu), và làm giàu cho quốc gia nhiều hơn; như đã thấy rõ ở người dân các Vùng Đất Thấp, những người sở hữu những mỏ khoáng sản trên mặt đất tốt nhất thế giới.

Trên hết mọi thứ, chính sách tốt cần được áp dụng để kho báu và tiền bạc trong quốc gia không bị tập trung vào tay một số ít người. Bởi nếu không, một quốc gia có thể có nguồn lực lớn mà vẫn bị đói. Và tiền bạc giống như phân bón, chỉ có ích khi được rải ra. Điều này được thực hiện chủ yếu bằng cách trấn áp, hoặc ít nhất là kiểm soát chặt chẽ các hoạt động kinh doanh tàn nhẫn như cho vay nặng lãi, gom đất làm đồng cỏ lớn, và những việc tương tự.

Để xóa bỏ những bất mãn, hoặc ít nhất là nguy hiểm từ chúng; trong mọi quốc gia (như chúng ta biết) có hai thành phần thần dân; giới quý tộc và giới bình dân. Khi một trong hai thành phần này bất mãn, nguy hiểm không quá lớn; vì người dân bình thường chuyển động chậm chạp nếu không bị kích động bởi tầng lớp trên; và tầng lớp trên có sức mạnh nhỏ bé, trừ khi đám đông sẵn sàng và tự mình chuyển động. Khi đó, nguy hiểm nằm ở chỗ tầng lớp trên chỉ đợi chờ việc khuấy động nước ở tầng lớp dưới, để rồi từ đó họ có thể tuyên bố vị thế của mình. Các nhà thơ dựng chuyện rằng các vị thần khác muốn trói buộc Jupiter; nghe thấy vậy, nhờ lời khuyên của Pallas, ông đã triệu Briareus, với trăm cánh tay, đến để trợ giúp. Một biểu tượng, chắc chắn là vậy, để cho thấy việc đảm bảo được thiện chí của giới bình dân quan trọng như thế nào đối với các quân vương. Cho phép một mức độ tự do vừa phải để những nỗi đau và bất mãn được bộc phát (miễn là không quá hỗn xược hoặc ngang tàng), là một cách an toàn. Bởi kẻ nào chặn các dịch thể lại, khiến vết thương chảy máu vào trong, kẻ đó sẽ gây ra những vết loét ác tính và những áp-xe nguy hại.

Vai trò của Epimetheus có lẽ rất phù hợp với Prometheus trong trường hợp có những bất mãn: vì không có sự phòng bị nào tốt hơn cho chúng. Epimetheus, khi những đau khổ và tai ương bay ra khắp nơi, cuối cùng đã đóng nắp lại và giữ hy vọng ở đáy bình. Chắc chắn rằng, việc nuôi dưỡng và duy trì một cách khôn ngoan và có tính toán những hy vọng, và dẫn dắt con người từ hy vọng này đến hy vọng khác, là một trong những liều thuốc giải tốt nhất chống lại chất độc của sự bất mãn. Và đó là dấu hiệu chắc chắn của một chính quyền và cách hành xử khôn ngoan, khi nó có thể giữ được lòng người bằng hy vọng, khi không thể bằng sự thỏa mãn; và khi nó có thể xử lý mọi việc sao cho không có tai ương nào tỏ ra quá tuyệt vọng đến mức không có một lối thoát hy vọng nào; điều này bớt khó khăn hơn vì cả các cá nhân và các phe phái đều đủ sẵn lòng để tự huyễn hoặc bản thân, hoặc ít nhất là tỏ ra dũng cảm đối với những gì họ không tin.

Ngoài ra, việc dự phòng và ngăn chặn để không có một người cầm đầu nào có khả năng hoặc phù hợp để những kẻ bất mãn có thể tìm đến và hợp lực dưới trướng là một điểm lưu ý đã biết nhưng vô cùng xuất sắc. Tôi hiểu một người cầm đầu phù hợp là người có tầm vóc và danh tiếng; là người nhận được sự tin tưởng từ phe bất mãn, và là người mà họ hướng mắt vào; và là người được cho là cũng bất mãn trong hoàn cảnh riêng của mình: những loại người này, hoặc là phải được thu phục và hòa giải với nhà nước, một cách vững chắc và chân thành; hoặc phải được đối trọng bởi một người khác, cùng phe phái, có thể chống lại họ, và từ đó chia rẽ danh tiếng của họ. Nhìn chung, việc chia rẽ và phá vỡ tất cả các phe phái và tổ chức chống lại nhà nước, và đặt họ vào khoảng cách, hoặc ít nhất là sự ngờ vực lẫn nhau, không phải là một phương thuốc tồi. Bởi thật là một tình thế tuyệt vọng nếu những người ủng hộ chính sách của nhà nước lại đầy rẫy bất hòa và bè phái, trong khi những kẻ chống đối lại toàn vẹn và đoàn kết.

Tôi đã lưu ý rằng một vài lời lẽ sắc sảo và dí dỏm, buột miệng từ các quân vương, đã châm ngòi cho các cuộc phản loạn. Caesar đã tự gây hại vô cùng lớn cho bản thân bằng câu nói đó, Sylla nescivit literas, non potuit dictare (Sulla không biết chữ, nên không biết đọc chính tả cho thư ký chép); vì nó cắt đứt hoàn toàn hy vọng mà người ta đã ấp ủ rằng một lúc nào đó ông sẽ từ bỏ chức độc tài của mình. Galba đã tự hủy hoại mình bằng câu nói đó, legi a se militem, non emi (ông chọn lính, chứ không mua lính); vì nó làm cho những người lính mất đi hy vọng về tiền thưởng. Probus cũng vậy, bằng câu nói đó, Si vixero, non opus erit amplius Romano imperio militibus (Nếu ta còn sống, Đế chế La Mã sẽ không cần thêm binh lính nữa); một câu nói đầy tuyệt vọng cho những người lính. Và còn nhiều câu tương tự. Chắc chắn các quân vương cần phải cẩn trọng trong những vấn đề nhạy cảm và thời điểm bấp bênh, phải cẩn thận với những gì mình nói; đặc biệt là những câu ngắn ngủi này, bay đi khắp nơi như những mũi tên, và bị coi là bắn ra từ những ý định thầm kín của họ. Bởi những bài diễn thuyết dài dòng thường là những thứ nhạt nhẽo và không được chú ý nhiều.

Cuối cùng, dù có chuyện gì xảy ra, các quân vương đừng nên thiếu đi một nhân vật lớn, một hoặc nhiều người có tài thao lược quân sự, ở gần bên cạnh để trấn áp sự phản loạn ngay từ khi mới chớm nở. Vì nếu thiếu điều đó, thường sẽ có nhiều sự hoảng loạn tại triều đình ngay khi rắc rối vừa bùng phát, hơn mức cần thiết. Và quốc gia sẽ gặp phải nguy hiểm mà Tacitus đã nói; Atque is habitus animorum fuit, ut pessimum facinus auderent pauci, plures vellent, omnes paterentur (Và tâm trạng của mọi người khi đó là, số ít dám thực hiện hành vi xấu xa nhất, số đông thì mong muốn, còn tất cả đều cam chịu). Nhưng hãy để những nhân vật quân sự đó là người đáng tin cậy và có uy tín, thay vì là những kẻ bè phái và ưa chuộng đám đông; đồng thời cũng phải giữ liên lạc tốt với những bậc đại nhân khác trong quốc gia; nếu không, phương thuốc còn tệ hơn cả căn bệnh.