Các thi nhân xưa nay thường ví Tiếng tăm như một quái vật. Khi miêu tả ả, có chỗ họ dùng lời hoa mỹ, trang nhã, lại có nơi dùng giọng trầm hùng, đạo mạo. Họ bảo rằng, trên mình ả có bao nhiêu lông vũ thì phía dưới lớp lông ấy có bấy nhiêu con mắt; lại có bấy nhiêu tấc lưỡi, bấy nhiêu giọng nói, và bấy nhiêu đôi tai luôn dỏng lên nghe ngóng.

Đó chẳng qua là lời tô vẽ cho bóng bẩy. Song tiếp sau đó lại là những ngụ ngôn tuyệt diệu: tỉ như bảo rằng ả càng đi lại càng thêm sức mạnh; chân ả dẫm trên mặt đất, mà đầu lại ẩn khuất tận mây xanh; ban ngày ả ngồi trên chòi canh, đêm về lại bay lượn khắp chốn; ả trộn lẫn điều có thực với chuyện bịa đặt; và ả gieo rắc kinh hoàng cho những đô thành rộng lớn. Nhưng điều kỳ lạ hơn cả là: người ta kể lại rằng Đất Mẹ, thân mẫu của những gã khổng lồ từng dấy binh đánh Jupiter rồi bị thần tiêu diệt, vì phẫn uất tột cùng mà sinh ra Tiếng tăm. Quả thật, mầm phản nghịch đội lốt những gã khổng lồ, cùng với những lời đồn đại phản loạn và thư nặc danh bôi nhọ, chẳng qua chỉ là anh em ruột thịt, kẻ giống đực, người giống cái mà thôi. Thế nhưng, nếu có ai thuần hóa được loài quái vật này, dạy cho ả biết ăn trên tay người, sai khiến được ả, rồi dùng ả như chim săn để truy đuổi và hạ gục những loài chim ăn thịt khác, thì đó quả là công trạng đáng kể. Song chúng ta đã bị lây nhiễm cái lối văn phong của các nhà thơ mất rồi. Nay xin nói một cách nghiêm túc và xác đáng: trong toàn bộ thuật trị quốc, chẳng có đề tài nào ít được mổ xẻ mà lại đáng phải mổ xẻ tường tận như chuyện tiếng tăm này. Do đó, chúng ta sẽ luận bàn về những điểm sau: thế nào là tiếng tăm giả dối, thế nào là tiếng tăm chân thực, và làm sao phân biệt chúng cho sáng suốt nhất; làm thế nào để gieo rắc và dấy lên tiếng tăm; làm thế nào để lan truyền và nhân rộng chúng; cùng với cách ngăn chặn và dập tắt chúng ra sao; cùng những vấn đề khác liên quan đến bản chất của tiếng tăm. Tiếng tăm có một mãnh lực ghê gớm, đến nỗi hầu như chẳng có đại sự nào mà nó không góp phần trọng yếu, nhất là trong chiến tranh. Mucianus đã đánh bại Vitellius chính nhờ tung tin đồn rằng Vitellius định chuyển các quân đoàn Syria sang xứ Germany, và đưa các quân đoàn Germany về Syria; nghe vậy, các quân đoàn Syria phẫn nộ khôn cùng. Julius Caesar đã khiến Pompey trở tay không kịp, làm tê liệt sự cần mẫn cùng mọi công tác chuẩn bị của đối thủ, cũng nhờ khôn khéo phao tin rằng: binh lính của chính Caesar chẳng hề quy phục ông, lại đã chán chường vì chinh chiến và nặng gánh chiến lợi phẩm xứ Gaul, nên hễ vừa đặt chân vào Italy là họ sẽ đào ngũ ngay. Livia đã dàn xếp êm thấm mọi sự để con trai Tiberius lên nối ngôi bằng cách liên tục loan tin rằng phu quân Augustus của bà đang dần bình phục và thuyên giảm; còn các quan pasha cũng thường có lệ giấu kín cái chết của Đại vương Thổ Nhĩ Kỳ trước đám cấm vệ quân janizary và binh lính, cốt để ngăn chặn họa cướp phá Constantinople cùng các thành trấn khác theo thông lệ của họ. Themistocles đã khiến Xerxes, vua Ba Tư, phải vội vã tháo chạy khỏi Hy Lạp khi phao tin rằng người Hy Lạp đang toan tính phá hủy cây cầu ghép bằng thuyền của ông ta bắc ngang eo biển Hellespont. Những tấm gương tương tự như thế có đến hàng ngàn; và càng nhiều thì lại càng chẳng cần phải nhắc lại mãi, bởi người đời có thể bắt gặp chúng ở bất cứ nơi đâu. Vì vậy, bậc minh quân trị nước phải luôn cảnh giác và lưu tâm đến những lời đồn đại, tiếng tăm chẳng kém gì đối với chính các hành động và mưu kế thực tế.

[Tiểu luận này chưa được viết xong]