Chúng ta coi sự xảo quyệt là một dạng khôn ngoan nham hiểm hoặc lệch lạc. Và quả thực, giữa một kẻ xảo quyệt và một người khôn ngoan có sự khác biệt rất lớn; không chỉ ở điểm trung thực, mà còn ở năng lực. Có những kẻ biết cách sắp xếp quân bài nhưng lại chẳng biết chơi cho ra hồn; cũng như có những người giỏi xoay xở trong các phe phái, bè nhóm nhưng về phương diện khác lại là những kẻ bất tài. Hơn nữa, thấu hiểu con người và thấu hiểu công việc là hai chuyện hoàn toàn khác nhau; bởi nhiều kẻ rất tinh tường tâm tính người đời nhưng lại chẳng mấy có khả năng giải quyết các công việc thực tế. Đó là đặc trưng của những kẻ chỉ chăm chú nghiên cứu con người thay vì sách vở. Những người như vậy chỉ thích hợp với việc thực thi hơn là hoạch định; họ chỉ giỏi trong phạm vi quen thuộc của mình: cứ đẩy họ vào môi trường mới, gặp gỡ những người mới là họ mất phương hướng; thế nên cái quy tắc cũ, "muốn phân biệt kẻ ngu với người khôn, hãy thả cả hai vào chỗ lạ, rồi khắc sẽ rõ", hầu như không áp dụng được với họ. Và vì những kẻ xảo quyệt này giống như những người bán hàng tạp hóa nhỏ lẻ, nên cũng chẳng thừa khi ta phơi bày cái cửa hiệu của họ ra.

Một thủ thuật xảo quyệt là hãy luôn dõi theo người đối diện bằng ánh mắt, như lời giáo huấn của các tu sĩ Dòng Tên: bởi có nhiều người khôn ngoan sở hữu trái tim kín đáo nhưng khuôn mặt lại dễ đọc. Tuy nhiên, thi thoảng bạn cũng cần thực hiện điều này với một ánh nhìn khiêm nhường, hạ thấp, giống như cách các tu sĩ Dòng Tên vẫn làm.

Một thủ thuật khác là khi bạn cần đạt được điều gì đó đang cần giải quyết gấp, hãy dẫn dắt và làm người đối diện xao nhãng bằng một câu chuyện khác; để họ không đủ tỉnh táo mà đưa ra phản bác. Tôi từng biết một vị cố vấn kiêm thư ký, mỗi lần mang văn kiện đến cho Nữ hoàng Elizabeth của nước Anh ký, ông ta luôn mở đầu bằng một câu chuyện về quốc sự để bà ít để tâm đến các văn kiện ấy hơn.

Sự bất ngờ tương tự cũng có thể tạo ra bằng cách thúc đẩy công việc khi đối phương đang vội vã, không đủ thời gian để cân nhắc kỹ lưỡng về điều được đề nghị.

Nếu bạn muốn ngăn cản một công việc mà bạn nghi rằng kẻ khác sẽ thực hiện một cách trôi chảy và hiệu quả, hãy giả vờ tán thành nó và chính bạn sẽ là người đề xuất, nhưng thực hiện theo cách khiến nó thất bại.

Việc bỏ dở câu nói giữa chừng, giả vờ như tự ngăn mình lại, sẽ khơi gợi sự tò mò lớn hơn ở người đang đối thoại với bạn, khiến họ muốn biết thêm nhiều hơn.

Và bởi vì việc để người khác tự đặt câu hỏi lấy thông tin từ bạn thường mang lại hiệu quả tốt hơn là khi bạn tự mình đề nghị, bạn có thể giăng bẫy để khơi gợi câu hỏi bằng cách biểu lộ một vẻ mặt, một thần thái khác thường lệ; cốt để đối phương phải lên tiếng hỏi xem đã có chuyện gì xảy ra mà bạn thay đổi như vậy. Như Nehemias đã làm; "Trước đó, ta chưa từng tỏ vẻ buồn rầu trước mặt nhà vua."

Đối với những vấn đề tế nhị và khó nói, tốt nhất là hãy "phá băng" thông qua một người có tiếng nói ít trọng lượng hơn, rồi để dành ý kiến quan trọng cho người có sức nặng, xuất hiện như một sự tình cờ, để rồi chính người đó được hỏi lại dựa trên lời nói của người kia: như cách Narcissus đã làm khi kể cho Claudius nghe về cuộc hôn nhân của Messalina và Silius.

Trong những việc mà chính mình không muốn lộ diện, một mẹo xảo quyệt là hãy mượn danh nghĩa "người đời"; chẳng hạn như nói rằng "Người đời đồn rằng", hay "Có lời bàn tán ngoài kia".

Tôi biết một người, khi viết thư, ông ta thường để những nội dung quan trọng nhất vào phần tái bút, như thể đó chỉ là chuyện phụ.

Tôi biết một người khác, khi trò chuyện trực tiếp, ông ta thường bỏ qua điều mình thực sự muốn nói nhất; đợi đến khi đi ra rồi lại quay lại, mới nhắc đến nó như một chuyện gần như đã quên.

Một số kẻ tự dàn dựng tình huống để bị "bắt quả tang" vào thời điểm mà họ đoán rằng đối phương sẽ bất ngờ xuất hiện; chẳng hạn như để bị bắt gặp khi đang cầm trên tay một lá thư, hoặc đang làm việc gì đó mà họ vốn không hay làm; mục đích là để đối phương hỏi về chính những điều mà họ đang nóng lòng muốn bộc bạch.

Một thủ thuật xảo quyệt khác là hãy thốt ra những lời lẽ mà bạn muốn người khác học tập, sử dụng, rồi sau đó tận dụng lợi thế từ chính những lời đó. Tôi biết hai kẻ là đối thủ cạnh tranh cho chức thư ký thời Nữ hoàng Elizabeth, nhưng vẫn giữ vẻ bề ngoài hòa hảo với nhau; họ thường thảo luận công việc với nhau. Một người nói rằng: "Làm thư ký trong thời kỳ suy tàn của một vương triều quả là chuyện bấp bênh, và tôi không hề ham muốn nó." Kẻ kia lập tức chộp lấy những lời đó, đem rêu rao với nhiều bạn bè rằng mình chẳng có lý do gì để mong muốn làm thư ký trong thời kỳ suy tàn của vương triều. Người thứ nhất liền nắm lấy cơ hội, tìm cách khiến lời đồn ấy đến tai Nữ hoàng; bà, khi nghe về "sự suy tàn của vương triều", đã lấy làm tức giận đến mức sau đó không bao giờ đoái hoài đến đề nghị của kẻ kia nữa.

Có một kiểu xảo quyệt mà chúng tôi ở Anh gọi là "trở mặt đổ tội"; đó là khi một người nói điều gì đó với người khác, rồi lại lật ngược vấn đề, nói rằng chính người kia đã nói điều đó với mình. Sự thật là, khi một chuyện như vậy xảy ra giữa hai người, thật khó để phân định xem khởi nguồn từ ai.

Một cách mà một số người hay dùng là liếc nhìn và ám chỉ người khác bằng cách khẳng định bản thân thông qua những từ phủ định; chẳng hạn như nói: "Điều này tôi không làm"; như Tigellinus đã làm với Burrhus, "Se non diversas spes, sed incolumitatem imperatoris simpliciter spectare" (Ông ta không theo đuổi những hy vọng khác, mà chỉ đơn thuần hướng về sự an toàn của Hoàng đế).

Một số kẻ luôn chuẩn bị sẵn nhiều chuyện kể và giai thoại đến mức, bất cứ điều gì họ muốn ám chỉ, họ đều có thể gói gọn vào một câu chuyện; việc này vừa giúp họ giữ được sự thận trọng, vừa khiến người nghe đón nhận một cách hào hứng hơn. Một thủ thuật xảo quyệt hay là hãy tự mình định hình câu trả lời mong muốn bằng chính ngôn từ và đề xuất của mình; vì như vậy sẽ khiến đối phương bớt khắt khe hơn.

Thật lạ là có những người kiên nhẫn chờ đợi rất lâu chỉ để nói một điều gì đó họ mong muốn; họ phải quanh co, lòng vòng đến thế nào, và phải lướt qua bao nhiêu chuyện khác mới chạm đến được vấn đề chính. Đó là việc đòi hỏi sự kiên nhẫn rất lớn, nhưng cũng rất hữu dụng.

Một câu hỏi đột ngột, táo bạo và bất ngờ nhiều khi sẽ khiến một người bị bối rối và để lộ bản thân. Giống như kẻ nọ, sau khi đổi tên và đang dạo bước ở nhà thờ St. Paul, bỗng có người từ sau lưng gọi đúng tên thật của hắn, khiến hắn lập tức ngoái đầu nhìn lại.

Nhưng những món hàng vụn vặt, những tiểu xảo xảo quyệt ấy là vô tận; và nếu lập một danh sách về chúng thì cũng là việc hay; bởi chẳng có gì gây hại cho quốc gia hơn việc để những kẻ xảo quyệt được coi là người khôn ngoan.

Tuy nhiên, chắc chắn có những kẻ biết rõ các lối ngõ và hố sâu của công việc, nhưng lại không thể thấu hiểu được bản chất của nó; giống như một ngôi nhà có cầu thang và lối đi tiện lợi, nhưng chẳng có nổi một căn phòng tử tế. Do đó, bạn sẽ thấy họ tìm ra những khe hở nhỏ nhoi ở phần kết luận, nhưng hoàn toàn không có khả năng xem xét hay tranh luận vấn đề. Ấy vậy mà, họ thường lợi dụng sự bất tài đó của mình, và muốn được xem là những bộ óc định hướng. Một số kẻ dựa vào việc lợi dụng người khác, và (như chúng ta hay nói) "giở trò" với họ, hơn là dựa vào tính đúng đắn trong cách hành xử của chính mình. Nhưng Solomon đã nói: "Prudens advertit ad gressus suos; stultus divertit ad dolos." (Người khôn ngoan chú ý đến bước đi của mình; kẻ dại dột quay sang những mưu mô).