Tư tưởng của con người phần nhiều thuận theo khuynh hướng tự nhiên; lời ăn tiếng nói thì dựa trên học vấn và những quan điểm đã được tiêm nhiễm; nhưng hành động của họ lại tuân theo những thói quen đã ăn sâu. Do đó, như Machiavel đã nhận xét rất đúng (dù bằng một ví dụ không mấy hay ho), chẳng thể trông cậy vào sức mạnh của bản tính tự nhiên, hay những lời lẽ hùng hồn, nếu chúng không được củng cố bằng thói quen. Ví dụ của ông là, để thực hiện một âm mưu táo bạo, người ta không nên dựa vào sự hung hãn hay quyết tâm nhất thời của bất kỳ ai, mà hãy chọn kẻ đã từng nhúng tay vào máu. Thế nhưng Machiavel không biết đến những Friar Clement, Ravillac, Jaureguy, hay Baltazar Gerard; song quy tắc của ông vẫn đúng, rằng bản tính tự nhiên hay những lời thề thốt cũng chẳng mạnh mẽ bằng thói quen. Chỉ có điều, sự mê tín hiện nay đã tiến xa đến mức những kẻ sát nhân lần đầu cũng vững vàng như những tay đồ tể lành nghề, và sự quyết tâm vì đức tin cũng trở nên ngang hàng với thói quen, ngay cả trong những chuyện đổ máu.

Trong những khía cạnh khác, sự thống trị của thói quen hiển hiện ở khắp mọi nơi; đến mức ta phải ngạc nhiên khi nghe người ta thề thốt, cam kết, và đưa ra những lời lẽ đao to búa lớn, để rồi sau đó lại hành động y như trước; tựa hồ như họ là những hình nhân vô hồn, và là những cỗ máy chỉ biết chuyển động theo guồng quay của thói quen.

Chúng ta cũng thấy được sự cai trị hay bạo ngược của thói quen là như thế nào. Người Ấn Độ (ý ta là giáo phái các hiền triết của họ) bình thản nằm lên giàn hỏa thiêu để tự hiến tế mình trong lửa. Thậm chí, những người vợ còn tranh nhau được thiêu cùng xác chồng. Những chàng trai Sparta thời xưa thường phải chịu đòn roi trên bàn thờ thần Diana mà chẳng hề kêu ca. Tôi nhớ rằng, vào thời Nữ hoàng Elizabeth của nước Anh, có một quân phiến loạn người Ireland khi bị kết án đã gửi đơn lên phó vương, xin được treo cổ bằng dây thừng bện, chứ không phải bằng dây thòng lọng; bởi đó là cách họ đã xử những kẻ phiến loạn trước đây. Ở Nga, có những vị sư vì muốn tu khổ hạnh mà ngồi cả đêm trong chậu nước cho đến khi bị đóng băng cứng ngắc. Có thể đưa ra vô vàn ví dụ về sức mạnh của thói quen, tác động lên cả tâm trí lẫn thân xác.

Vì vậy, bởi thói quen chính là vị quan tòa tối cao cai quản cuộc đời con người, hãy cố gắng bằng mọi cách để tạo dựng những thói quen tốt. Chắc chắn rằng thói quen đạt đến độ hoàn hảo nhất khi nó được bắt đầu từ thuở thiếu thời: thứ mà chúng ta gọi là giáo dục; thực chất, giáo dục chẳng qua cũng chỉ là thói quen từ sớm.

Ta thấy trong ngôn ngữ, lưỡi trẻ thơ linh hoạt hơn để phát âm mọi từ ngữ và âm thanh, các khớp xương cũng dẻo dai hơn cho mọi hoạt động và cử động, so với khi đã trưởng thành. Quả thực, những người học muộn không thể uốn nắn bản thân dễ dàng như vậy; trừ một vài trí tuệ đặc biệt, những người không để mình bị định hình cố định, mà luôn giữ tâm trí cởi mở, sẵn sàng đón nhận sự sửa đổi không ngừng, vốn là điều vô cùng hiếm hoi.

Nhưng nếu sức mạnh của thói quen đơn lẻ và tách biệt đã rất lớn, thì sức mạnh của thói quen khi được kết hợp, liên kết và hội tụ lại càng lớn hơn nhiều. Bởi ở đó, tấm gương sẽ dạy bảo, bầu bạn sẽ ủi an, sự thi đua sẽ thúc đẩy, và vinh quang sẽ nâng tầm: nhờ thế, tại những nơi như vậy, sức mạnh của thói quen được đẩy lên mức cao nhất. Chắc chắn rằng sự nhân rộng các đức hạnh trên bản tính con người phụ thuộc vào những xã hội được tổ chức và kỷ luật tốt. Bởi các quốc gia và những chính phủ tốt chỉ nuôi dưỡng đức hạnh đã thành hình, chứ không cải thiện nhiều hành vi của con người. Nhưng nỗi khổ là ở chỗ, những phương tiện hữu hiệu nhất hiện nay lại được áp dụng cho những mục đích ít đáng mong đợi nhất.