Đã có nhiều người buông lời đả kích cay độc nhưng đầy hóm hỉnh nhằm vào thói cho vay lấy lãi. Họ bảo thật đáng tiếc thay khi quỷ dữ lại đoạt mất phần của Thiên Chúa, tức phần thuế thập phân. Rằng kẻ cho vay nặng lãi là kẻ phá hoại ngày Sabát ghê gớm nhất, bởi chiếc cày của hắn vẫn rạch đất thâu suốt cả ngày Chủ nhật. Rằng kẻ cho vay nặng lãi chính là loài ong đực ăn bám mà Virgil từng nhắc tới:

Ignavum fucos pecus a praesepibus arcent.

Rằng kẻ cho vay lấy lãi đã phạm vào điều luật đầu tiên giáng xuống nhân loại sau khi sa ngã, ấy là: in sudore vultus tui comedes panem tuum (ngươi phải đổ mồ hôi trán mới có bánh mà ăn); chứ chẳng phải in sudore vultus alieni (nhờ mồ hôi trán của kẻ khác). Rằng phường cho vay nặng lãi đáng phải đội mũ chóp màu vàng cam, bởi chúng học đòi theo thói người Do Thái. Rằng tiền đẻ ra tiền là trái với lẽ tự nhiên; cùng bao lời lẽ tương tự như thế. Riêng tôi chỉ xin nói điều này: việc cho vay lấy lãi vốn là concessum propter duritiem cordis (sự nhượng bộ vì lòng người chai đá); bởi lẽ thói đời ắt có vay có mượn, mà lòng người lại quá đỗi hẹp hòi sắt đá, chẳng chịu cho không vay mượn bao giờ, nên việc cho vay lấy lãi buộc lòng phải được dung thứ. Lại có những kẻ đưa ra các đề xuất đầy mưu mô và ngờ vực về các ngân hàng, việc thanh tra gia sản của thiên hạ, cùng nhiều mưu chước khác. Song hiếm ai bàn luận về việc vay lãi sao cho thực sự hữu ích. Tốt hơn cả là hãy bày ra trước mắt chúng ta những mối hại cùng những điều lợi của việc cho vay lấy lãi, ngõ hầu điều tốt có thể được cân nhắc hoặc gạn lọc ra; đồng thời phải thận trọng phòng ngừa để trong lúc tiến tới chỗ tốt hơn, ta không vấp phải điều tồi tệ hơn.

Trước hết, điều hại của việc cho vay lấy lãi là làm hao hụt số lượng thương nhân. Bởi lẽ nếu không có cái nghề cho vay ăn không ngồi rồi này, tiền tài sẽ chẳng chịu nằm yên, mà phần lớn sẽ được đổ vào việc buôn bán giao thương; vốn là mạch máu chủ lưu đưa của cải vào một quốc gia. Điều hại thứ hai là nó bần cùng hóa giới thương nhân. Cũng như người nông phu chẳng thể canh tác ruộng đất cho tốt nếu phải gánh mức địa tô quá cao; thương nhân cũng chẳng thể cáng đáng nổi việc kinh doanh nếu phải chịu lãi suất nặng nề. Mối hại thứ ba bắt nguồn từ hai điều kể trên: ấy là sự sụt giảm nguồn thu thuế quan của đế vương hay nhà nước, vốn luôn trồi sụt theo nhịp thịnh suy của thương mại. Thứ tư, nó gom góp kho tàng của một vương quốc hay xứ sở vào tay số ít người. Bởi lẽ kẻ cho vay nắm chắc phần thắng mười mươi, trong khi kẻ khác lại chịu cảnh bấp bênh may rủi; chung cuộc ván bài, hầu hết tiền bạc ắt chui tọt vào hòm của kẻ cho vay; mà một quốc gia chỉ thực sự phồn vinh khi của cải được phân bổ đồng đều hơn. Mối hại thứ năm là nó kéo tụt giá đất đai; bởi lẽ tiền tài sinh ra cốt để buôn bán hoặc mua tậu sản nghiệp, mà việc cho vay lấy lãi lại chặn đứng cả hai ngả đường ấy. Điều thứ sáu, nó làm cùn mòn và thui chột mọi ngành nghề thực nghiệp, mọi sự cải tiến cùng những phát minh mới mẻ—những nơi lẽ ra tiền tài sẽ được luân chuyển sôi nổi, nếu không có cái giống sâu mọt lười biếng này cản trở. Và sau rốt, nó là ung nhọt hủy hoại gia sản của biết bao người, để rồi theo năm tháng sẽ ươm mầm cho cảnh bần cùng chung của toàn xã hội.

Trái lại, mặt lợi của việc cho vay lấy lãi là: thứ nhất, dù xét trên vài phương diện nó cản trở buôn bán, song ở những khía cạnh khác, nó lại thúc đẩy thương mại phát triển; bởi rõ ràng phần lớn việc kinh doanh đều do các thương nhân trẻ tuổi cáng đáng nhờ vào nguồn vốn vay mượn chịu lãi; thế nên nếu kẻ có tiền đem thu hồi hoặc ghìm giữ vốn liếng lại, lập tức nền thương nghiệp sẽ đình trệ nghiêm trọng. Điều lợi thứ hai là, nếu không có phương tiện vay mượn lấy lãi dễ dàng này, những lúc túng quẫn người ta sẽ mau chóng rơi vào cảnh khuynh gia bại sản; bởi họ sẽ buộc phải bán tháo sản nghiệp của mình (dù là ruộng đất hay hàng hóa) với giá rẻ mạt; và như thế, trong khi việc vay lãi chỉ mới gặm nhấm họ dần mòn, thì thị trường ép giá sẽ nuốt chửng họ hoàn toàn. Còn như đem cầm cố hay thế chấp thì cũng chẳng cứu vãn được bao lăm: bởi thiên hạ hoặc chẳng chịu nhận đồ cầm cố mà không tính lời, hoặc nếu có nhận, họ sẽ rắp tâm nhắm tới việc tịch thu tài sản khi quá hạn. Tôi còn nhớ một tay cự phú tàn nhẫn ở chốn thôn quê từng thốt lên rằng: Quỷ tha ma bắt cái thói vay lãi đi, chính nó đã tước mất của chúng ta bao nhiêu cơ hội tịch biên văn tự và tài sản thế chấp. Điều thứ ba và cũng là cuối cùng: thật viển vông khi tưởng tượng rằng có thể duy trì việc vay mượn thông thường mà không cần chút lợi lộc nào; và cũng không thể lường hết được vô vàn mối bất tiện sẽ nảy sinh nếu việc vay mượn bị bóp nghẹt. Do đó, bàn chuyện xóa bỏ hẳn việc cho vay lấy lãi là điều hoàn toàn vô bổ. Mọi nhà nước từ xưa đến nay đều tồn tại hình thức này dưới dạng thức hay mức lãi này hoặc khác. Thế nên ý kiến đòi dẹp bỏ ắt phải gửi gắm tới cõi Không Tưởng mà thôi.

Nay xin bàn về việc cải cách và quy định việc cho vay lấy lãi; làm sao để tránh được tối đa điều hại mà vẫn giữ lại được mối lợi của nó. Cân nhắc giữa điều lợi và điều hại, có thể thấy rõ hai mục tiêu cần phải dung hòa. Một là, phải mài bớt răng nanh của thói cho vay nặng lãi, ngõ hầu nó không cắn xé quá tàn bạo; hai là, phải mở ra một ngả đường để khích lệ người lắm tiền đem cho thương nhân vay mượn, nhằm duy trì và tiếp thêm sinh khí cho việc giao thương. Việc này chẳng thể thành tựu trừ phi ban hành hai khung lãi suất khác nhau: một mức thấp và một mức cao hơn. Bởi lẽ nếu chỉ áp đặt một mức lãi suất thấp duy nhất, kẻ đi vay thông thường sẽ được nhẹ gánh, song giới thương nhân lại chẳng biết tìm đâu ra nguồn vốn. Cần lưu ý rằng, việc buôn bán vốn là nghề sinh lợi nhiều nhất, nên hoàn toàn có thể kham nổi mức lãi suất khá cao; trong khi các khế ước vay mượn khác thì không kham nổi.

Để đạt được cả hai mục đích ấy, đường hướng tóm tắt như sau. Cần có hai mức lãi suất: một mức tự do, phổ quát cho toàn dân; và một mức chỉ dành riêng cho những ai có giấy phép, áp dụng tại các tụ điểm thương mại nhất định. Trước hết, hãy hạ mức lãi suất thông thường xuống còn năm phần trăm; công bố mức này là công khai và hợp pháp; đồng thời nhà nước sẽ tuyệt đối không xử phạt mức lãi ấy. Điều này sẽ cứu việc vay mượn khỏi cảnh đình trệ hay cạn kiệt trên diện rộng. Nó sẽ giúp vô số con nợ chốn thôn quê được nhẹ gánh. Nó cũng góp phần nâng giá đất đai lên đáng kể, bởi đất mua với giá tương đương mười sáu năm tiền thuê sẽ mang lại lợi tức sáu phần trăm hoặc hơn chút đỉnh; trong khi mức lãi suất tiền tệ này chỉ đem lại năm phần trăm. Cùng với lẽ đó, nó sẽ khuyến khích và thúc đẩy những công cuộc canh tân cần cù và sinh lợi; bởi nhiều người thà dấn thân mạo hiểm vào các việc ấy còn hơn là chỉ nhận về năm phần trăm, nhất là khi họ vốn đã quen hưởng mối lợi lớn hơn. Thứ hai, hãy cấp phép cho một số đối tượng nhất định được quyền cho các thương nhân có uy tín vay với mức lãi suất cao hơn; nhưng phải kèm theo những điều phòng ngừa sau đây. Lãi suất ấy, ngay cả đối với chính nhà buôn, cũng phải dễ thở hơn đôi chút so với mức anh ta từng phải còng lưng chi trả trước đây; có như vậy thì nhờ cuộc cải cách này, mọi kẻ đi vay—dù là thương nhân hay bất kỳ ai—mới đều được hưởng chút phần nhẹ nhõm. Chớ nên lập ra ngân hàng hay quỹ chung nào cả, mà hãy để mỗi người tự làm chủ đồng tiền của mình. Chẳng phải tôi hoàn toàn bài xích ngân hàng, song định chế ấy khó lòng được dung thứ bởi bao mối nghi kỵ đi kèm. Hãy để nhà nước thu một khoản phí nhỏ cho việc cấp phép, phần còn lại dành trọn cho người cho vay; bởi nếu mức giảm trừ chỉ là chút đỉnh, nó sẽ chẳng hề làm nản lòng kẻ cấp vốn. Lấy ví dụ, kẻ trước kia từng ăn lãi chín hay mười phần trăm ắt sẽ thà chịu hạ xuống tám phần trăm còn hơn là từ bỏ nghề cho vay để chuyển từ nguồn lợi chắc chắn sang những mối lợi bấp bênh may rủi. Hãy để số lượng người cho vay được cấp phép này không bị giới hạn, song phải khoanh vùng họ trong một số đô thị và thương cảng trọng yếu; bởi khi ấy họ khó lòng đứng tên che giấu tiền bạc của những kẻ khác ở nơi thôn dã: nhờ đó giấy phép lãi suất chín phần trăm sẽ không hút cạn nguồn vốn ở mức lãi thông thường năm phần trăm; bởi chẳng ai dại gì gửi gắm tiền bạc đi quá xa, hay trao vào tay những kẻ xa lạ.

Nếu có ai phản bác rằng làm như vậy chẳng khác nào chính thức hợp thức hóa việc cho vay lấy lãi, điều mà trước đây ở vài nơi chỉ được ngấm ngầm dung thứ; thì xin đáp lại rằng: thà công khai định đoạt để giảm nhẹ mối nguy của việc vay lãi, còn hơn là nhắm mắt làm ngơ để mặc cho nó mặc sức hoành hành tàn phá.