“Dừng chân trên đường đua khi phần thắng trong tay! Hãy nhìn hắn bỏ cuộc—đồ hèn nhát xương tủy!” “Hãy hỏi trước khi cậu thanh niên bị trách mắng và phán xét, Hắn đã gánh chịu những gì và được cưỡi thế nào? Có lẽ họ đã vắt kiệt sức hắn ngay từ vạch xuất phát; Có lẽ những quả nặng của Định mệnh đang bóp nghẹt trái tim hắn.” —Life's Handicap.
Khi tôi kể cho anh nghe về trò đùa mà The Worm chơi kham Cấp trên Trực thuộc, tôi đã hứa sẽ kể một câu chuyện tương tự nhưng hoàn toàn vắng bóng tiếng cười. Đây chính là câu chuyện đó:
Dicky Hatt bị trói buộc vào tuổi thanh xuân vô cùng sớm—không phải bởi con gái bà chủ nhà, cô hầu phòng, cô nhân viên quán rượu, hay đầu bếp, mà bởi một cô gái có gia thế gần gũi với anh đến mức chỉ một người phụ nữ mới có thể nói rằng cô ấy thấp hơn anh một chút ít. Chuyện này xảy ra một tháng trước khi anh lên đường sang Ấn Độ, và năm ngày sau sinh nhật lần thứ hai mươi mốt của anh. Cô gái mười chín tuổi—lớn hơn Dicky sáu tuổi tính theo sự đời, có thể nói như vậy—và vào thời điểm ấy, ngốc nghếch gấp đôi anh.
Ngoại trừ việc ngã ngựa, không có gì dễ dàng đến mức chết người cho bằng kết hôn trước Văn phòng Hộ tịch. Lễ cưới tốn chưa đầy năm mươi shillings, và kỳ lạ thay, nó giống như việc bước vào một tiệm cầm đồ vậy. Sau khi các tờ khai cư trú được nộp, bốn phút là đủ cho phần còn lại của thủ tục—lệ phí, chứng thực và tất cả. Sau đó, viên đăng ký trượt miếng giấy thấm qua các tên, và lạnh lùng nói với chiếc bút ngậm giữa hai kẽ răng:—“Bây giờ các người là vợ chồng;” rồi đôi uyên ương bước ra đường, cảm thấy như thể có điều gì đó cực kỳ trái pháp luật ở một xó xỉnh nào đó.
Nhưng buổi lễ ấy vẫn có hiệu lực và có thể kéo một con người đến bờ vực diệt vong chẳng khác nào lời nguyền “cho đến khi cái chết chia lìa” cất lên từ bệ thờ, với mấy cô phù dâu khúc khích cười đằng sau, và bài thánh ca “Tiếng phán truyền trên đỉnh Eden” thổi bay cả mái nhà. Cứ thế, Dicky Hatt bị lừa góa bụa vào tròng, và anh cho thế là tuyệt lắm, vì anh đã nhận được một chân việc ở Ấn Độ với mức lương hậu hĩnh nếu nhìn từ lăng kính quê nhà. Cuộc hôn nhân phải được giữ bí mật trong một năm. Sau đó, bà Dicky Hatt sẽ sang và phần đời còn lại sẽ là một làn sương vàng rực rỡ. Đó là cách họ phác thảo dưới những ngọn đèn ga Addison Road; và, chỉ sau một tháng ngắn ngủi, Gravesend hiện ra cùng cảnh Dicky xình xịch bước vào cuộc đời mới, và cô gái khóc nức nở trong căn phòng trọ kiêm phòng khách giá ba mươi shillings một tuần, ở một con phố nhỏ phía sau quảng trường Montpelier gần doanh trại Knightsbridge.
Nhưng xứ sở mà Dicky đặt chân tới là một vùng đất khắc nghiệt, nơi những “gã đàn ông” tuổi hai mươi mốt thực ra chỉ bị coi là những chú nhóc tì, và cuộc sống thì đắt đỏ. Mức lương từng có vẻ vô cùng lớn lao khi cách xa sáu ngàn dặm hóa ra chẳng thấm vào đâu. Nhất là khi Dicky chia đôi nó, và gửi về Montpelier Square hơn một nửa số tiền chính đáng, tính theo tỷ giá 1-6. Một trăm ba mươi lăm rupee trên tổng số ba trăm ba mươi chẳng bõ bèn gì để sống; nhưng thật ngớ ngẩn khi cho rằng bà Hatt có thể tồn tại mãi trên số tiền 20 bảng mà Dicky giữ lại từ phụ cấp trang bị. Dicky nhận ra điều đó, và lập tức gửi tiền đi; luôn ghi nhớ rằng 700 rupee phải được thanh toán sau đó mười hai tháng cho tấm vé hạng nhất sang đoàn tụ. Khi bạn cộng những chi tiết vụn vặt này với bản năng tự nhiên của một chàng trai bắt đầu cuộc sống mới ở một đất nước mới, khao khát được đi đây đi đó và tận hưởng niềm vui, cùng với áp lực phải xoay sở với công việc xa lạ—thứ lẽ ra phải chiếm trọn sự chú ý của một thiếu niên—bạn sẽ thấy Dicky đã bị chấp từ vạch xuất phát. Bản thân anh cũng thoáng nhận ra điều đó trong chốc lát; nhưng anh không thể đoán trước hết vẻ đẹp huy hoàng của tương lai mình.
Khi mùa hè oi bức bắt đầu, những xiềng xích siết chặt lấy anh và cứa sâu vào da thịt. Đầu tiên là những bức thư—dày đặc chữ viết chéo, dài bảy trang giấy—từ người vợ, kể cho anh nghe về nỗi nhớ nhung da diết muốn gặp anh, và tổ ấm thiên đường hạ giới sẽ thuộc về họ ra sao khi đoàn tụ.
Rồi một cậu thanh niên trong khu nhà ở chung mà Dicky trọ sẽ đập cửa căn phòng trống trải của anh, giục anh ra ngoài ngắm một con ngựa nhỏ—đích thực là con dành cho anh. Dicky không đủ tiền mua ngựa. Anh phải giải thích điều đó. Dicky không kham nổi chi phí ở khu nhà chung, dẫu nó có khiêm tốn đến đâu đi nữa. Anh phải giải thích điều này trước khi chuyển đến một căn phòng đơn ngay cạnh văn phòng nơi anh làm việc suốt cả ngày. Anh tự lập gia đình trên một tấm khăn trải bàn bằng vải dầu màu xanh lá, một chiếc ghế, một cái giường vải, một bức ảnh, một chiếc cốc đựng bàn chải đánh răng rất dày và chắc, một chiếc bình lọc nước giá bảy rupee tám anna, và ăn uống theo hợp đồng với giá ba mươi bảy rupee một tháng. Mục sau cùng này quả là một sự bóc lột. Anh không có quạt trần, vì một chiếc quạt tốn mười lăm rupee một tháng; nhưng anh ngủ trên mái nhà của văn phòng với tất cả những bức thư của vợ nhét dưới gối. Thỉnh thoảng anh được mời đi ăn tối, nơi anh có cả quạt trần lẫn đồ uống ướp lạnh. Nhưng điều này hiếm khi xảy ra, bởi mọi người không muốn thừa nhận một chàng trai rõ ràng mang bản năng của một kẻ bán nến mỡ cừu người Scotland, lại sống một cách nhếch nhác đến thế. Dicky chẳng thể đóng góp cho bất kỳ trò tiêu khiển nào, thế nên anh chẳng tìm thấy niềm vui nào ngoài việc giở cuốn sổ tiết kiệm ngân hàng ra xem và đọc những dòng chữ viết về “các khoản vay trên tài sản thế chấp được duyệt”. Việc đó chẳng tốn xu nào. Nhân tiện, anh gửi tiền qua một Ngân hàng Bombay, và cả trạm gác chẳng hề hay biết gì về chuyện riêng tư của anh.
Tháng nào anh cũng gửi về Quê nhà mọi đồng anh kiếm được có thể dành dụm cho vợ mình—và vì một lý do khác nữa được mong đợi sẽ sớm tự tỏ bày và sẽ cần nhiều tiền hơn nữa.
Khoảng thời gian này, Dicky bị ám ảnh bởi nỗi sợ hãi lo âu, bứt rứt vẫn đeo bám những người đàn ông đã có gia đình khi sức khỏe họ suy sụp. Anh chẳng có khoản lương hưu nào để trông mong. Chẳng may anh đột ngột qua đời, để lại người vợ bơ vơ không nơi nương tựa thì sao? Ý nghĩ ấy cứ bủa vây lấy anh trong những đêm hè tĩnh lặng trên mái nhà, cho đến khi tiếng tim đập thình thịch khiến anh tưởng mình sắp chết ngay tại chỗ vì bệnh tim.
Chà, đây là tâm trạng mà không một thiếu niên nào có quyền phải nếm trải. Đó là rắc rối của một người đàn ông từng trải; nhưng ập đến vào thời điểm ấy, nó suýt đẩy tội nghiệp Dicky Hatt—không quạt trần, đầm đìa mồ hôi—đến phát điên. Anh chẳng thể giãi bày cùng ai.
Một lượng “lương bổng” nhất định là điều cần thiết đối với một người đàn ông cũng như đối với một quả bóng bida. Nó khiến cả hai làm nên những chuyện kỳ diệu. Dicky đang rất cần tiền, và anh làm việc quần quật như một con ngựa. Nhưng tự nhiên, những kẻ quản lý anh đều biết rằng một thanh niên có thể sống rất thoải mái với một mức thu nhập nhất định—lương bãi ở Ấn Độ tính theo thâm niên chứ không theo năng lực, bạn thấy đấy, và nếu cậu thanh niên cưng của họ muốn làm việc bằng hai người, buôn có hội bán có phường, hà cớ gì họ phải ngăn cản! Nhưng đừng hòng họ tăng lương cho anh khi tuổi đời hãy còn quá non trẻ một cách lố bịch ấy! Thế là Dicky giành được một vài lần tăng lương—vừa đủ cho một thiếu niên—nhưng không đủ cho một người vợ và đứa con—và chắc chắn là quá ít cho tấm vé tàu bảy trăm rupee mà anh và cô Hatt từng nhắc đến một cách nhẹ tênh thuở nào. Và anh buộc phải bằng lòng với điều đó.
Không hiểu sao, tất cả tiền bạc của anh dường như cứ bốc hơi vào những khoản hối phiếu gửi về Quê nhà và tỷ giá hối đoái nghiệt ngã, còn giọng điệu trong những lá thư từ Quê nhà thì thay đổi, trở nên cằn nhằn, hờn dỗi. “Tại sao Dicky không đón vợ và con sang? Chắc chắn anh có lương mà—một mức lương hậu hĩnh—và thật quá đáng khi anh cứ mải vui chơi ở Ấn Độ. Nhưng liệu anh có thể—có thể làm ơn co giãn khoản hối phiếu tới thêm một chút được không?” Tiếp theo đó là một danh sách đồ dùng cho trẻ sơ sinh dài dằng dặc như hóa đơn của một thương gia người Ba Tư. Rồi Dicky, người có trái tim luôn hướng về người vợ và đứa con trai nhỏ chưa từng diện mặt—mà ngẫm lại, đây cũng là một thứ tình cảm mà một thiếu niên không có quyền mang—đã nới rộng khoản hối phiếu và viết những bức thư nửa trẻ con, nửa người lớn, nói rằng cuộc sống rốt cuộc chẳng thú vị gì cho lắm và liệu người vợ nhỏ có thể chờ đợi thêm chút nữa không? Nhưng cô vợ nhỏ, dù thích tiền đến đâu đi chăng nữa, lại phản đối việc chờ đợi, và có một âm điệu kỳ lạ, cứng nhắc trong những bức thư của cô mà Dicky chẳng tài nào hiểu nổi. Làm sao một chàng trai nghèo khổ như anh có thể hiểu được chứ?
Lại một thời gian sau nữa—ngay lúc Dicky vừa được cảnh báo—nhân vụ một thanh niên khác đã “lễ giáo quăng ra ngoài cửa sổ”, theo cách người ta vẫn nói—rằng hôn nhân không chỉ hủy hoại cơ hội thăng tiến trong tương lai mà còn khiến anh mất luôn chức vụ hiện tại—thì tin dữ ập tới: đứa con trai nhỏ xíu, bé bỏng của anh đã qua đời, và đằng sau đó là bốn mươi dòng nguệch ngoạc đầy phẫn nộ của người đàn bà, trách móc rằng cái chết ấy lẽ ra đã có thể tránh được nếu một số thứ, toàn những thứ tốn tiền, được thực hiện, hoặc nếu hai mẹ con ở cùng với Dicky. Bức thư đâm thẳng vào trái tim trần trụi của Dicky; nhưng ngặt nỗi không chính thức được công nhận là có con, anh chẳng thể bộc lộ chút biểu hiện đau khổ nào.
Làm sao Dicky vượt qua bốn tháng tiếp theo, và anh đã thắp lên ngọn lửa hy vọng nào để ép mình tiếp tục làm việc, không ai dám đoán. Anh cứ cắm cổ làm, tấm vé bảy trăm rupee xa vời vẫn hoàn xa vời, và lối sống của anh vẫn y nguyên, ngoại trừ lúc anh tậu thêm một chiếc bình lọc nước mới.
Có áp lực từ công việc văn phòng, áp lực từ những khoản tiền gửi về quê, và nỗi đau mất con thấm thía vào tâm hồn tuổi trẻ nhiều hơn là nếu nó giáng vào một người đàn ông trưởng thành; và hơn hết thảy, áp lực đè nặng dai dẳng của cuộc sống thường nhật. Những vị tiền bối tóc bạc phơ, những người rất tán thành tính keo kiệt và cách anh từ chối mọi niềm vui thú, bèn nhắc nhở anh câu ca dao cổ:
“Nếu một thiếu niên muốn thành danh trong nghệ thuật, thuật, thuật, Anh ta phải giữ các cô gái xa rời trái tim mình, tim, tim.”
Và Dicky, kẻ vẫn lầm tưởng rằng mình đã trải qua mọi nỗi thống khổ mà một người đàn ông được phép nếm trải, đành phải cười gượng và gò lưng đồng tình; với dòng cuối cùng trong cuốn sổ ngân hàng cân đối cứ vang lên lảnh lót trong đầu anh suốt cả ngày lẫn đêm.
Nhưng anh vẫn còn phải nuốt thêm một nỗi đau nữa trước khi hạ màn. Một bức thư từ cô vợ nhỏ gửi tới—hệ quả tất yếu của những bức thư trước nếu Dicky sớm nhận ra—và điệp khúc của bức thư ấy là “đã bỏ theo một kẻ hào hoa phong nhã hơn anh”. Đó là một tác phẩm khá kỳ quặc, chẳng thèm chấm phẩy ngắt nghỉ gì, đại loại thế này:—“Cô ấy không đời nào đợi mãi và đứa con thì đã chết và Dicky chỉ là một thằng nhóc và anh sẽ chẳng bao giờ còn được nhìn thấy mặt cô ấy nữa và tại sao khi rời Gravesend anh lại không vẫy tay chào cô ấy và Chúa là nhân chứng cô ấy là một kẻ hư hỏng nhưng Dicky còn tệ hơn khi cứ mải vui chơi ở Ấn Độ và người đàn ông kia yêu từng tấc đất cô ấy đi qua và liệu Dicky có bao giờ tha thứ cho cô ấy không vì cô ấy sẽ chẳng bao giờ tha thứ cho Dicky; và chẳng có địa chỉ nào để mà viết thư lại.”
Thay vì tạ ơn ông trời may mắn vì mình đã được tự do, Dicky lại thấm thía chính xác cảm giác của một người chồng bị cắm sừng—lại một lần nữa, hoàn toàn không phải là thứ kiến thức mà một thiếu niên được phép lĩnh hội—bởi tâm trí anh lại quay về với người vợ như anh từng nhớ về cô trong “căn hộ” trọ ba mươi shillings ở quảng trường Montpelier, khi ánh bình minh của buổi sáng cuối cùng ở nước Anh đang ló dạng và cô đang nức nở trên giường. Thế là anh lăn lộn trên giường và cắn nát các ngón tay mình. Anh chẳng buồn dừng lại để suy nghĩ xem, nhỡ đâu nếu gặp lại bà Hatt sau hai năm ấy, liệu anh có nhận ra rằng cả hai đã trở thành những con người hoàn toàn xa lạ và khác biệt hay không. Về mặt lý thuyết, lẽ ra anh phải làm thế. Anh đã trải qua đêm hôm ấy, ngay sau khi chuyến tàu thư tín từ Anh quốc cập bến, trong nỗi đau đớn khá dữ dội.
Sáng hôm sau, Dicky Hatt đâm ra chán ngản chẳng thiết làm việc. Anh tự biện minh rằng mình đã bỏ lỡ mọi niềm vui của tuổi trẻ. Anh kiệt sức, và đã nếm trải mọi đắng cay cuộc đời trước tuổi hai mươi ba. Danh dự của anh đã mất—đó là phần con người trong anh; và giờ đây, anh cũng sẽ sa chân vào con đường quỷ quái—đó là phần thiếu niên bồng bột trong anh. Thế là anh gục đầu xuống tấm khăn trải bàn bằng vải dầu xanh lá, và khóc rấm rứt trước khi từ bỏ chức vụ của mình cùng tất cả những gì nó mang lại.
Nhưng phần thưởng cho những cố gắng của anh cuối cùng cũng tới. Anh được cho ba ngày để suy nghĩ lại, và Người đứng đầu cơ quan, sau một vài lượt trao đổi điện tín, bày tỏ rằng đây là một bước đi vô cùng hy hữu, nhưng xét theo năng lực mà ông Hatt từng thể hiện vào thời điểm này hay thời điểm khác, tại những bước ngoặt thế này hay thế khác, ông hoàn toàn có thể trao cho anh một vị trí cao hơn vô cùng—trước hết là thử việc, và sau đó, theo tiến trình tự nhiên, sẽ được chính thức bổ nhiệm. “Và chức vụ đó hưởng mức lương bao nhiêu thế ạ?” Dicky hỏi. “Sáu trăm năm mươi rupee,” Người đứng đầu chậm rãi đáp, thầm mong sẽ thấy chàng trai ngập tràn lòng biết ơn và vui sướng đến ngất lịm.
Và khoảnh khắc ấy cuối cùng cũng đến! Tấm vé tàu bảy rupee, và số tiền đủ để cứu người vợ cùng đứa con trai bé bỏng, và cho phép một cuộc hôn nhân đường đường chính chính được công khai, đã đến vào lúc đó. Dicky bật lên một tràng cười vang dội—tiếng cười mà anh không sao kìm lại được—thứ âm thanh nhức nhối, lạng xạng cứ kéo dài tưởng chừng vô tận. Khi đã trấn tĩnh lại, anh cất giọng hoàn toàn nghiêm túc:—“Tôi chán làm việc lắm rồi. Giờ tôi là một ông lão rồi. Đã đến lúc tôi phải về hưu thôi. Và tôi sẽ làm thế.”
“Cơn điên của thằng nhóc!” Người đứng đầu thốt lên.
Tôi nghĩ ông ấy đã nói đúng; nhưng Dicky Hatt không bao giờ quay trở lại để phân định rõ câu hỏi đó nữa.