Hắn nốc rượu mạnh và lời lẽ thô lỗ;
Hắn mua sắm áo quần nhưng khất nợ chẳng trả;
Hắn đánh một tay cấp dưới hiền lành bằng gậy cưỡi ngựa,
Và thắng giải các kỳ vận động hội theo cách đầy ám muội.
Rồi, giữa thói tật và sự dại khờ, hắn bỗng xoay chiều
Làm việc thiện và ngay lập tức tìm cách che giấu, bằng những lời dối trá.
—PHÒNG SĨ QUAN.
Nếu Reggie Burke lúc này đang ở Ấn Độ, chắc hẳn anh sẽ bực bội khi câu chuyện này được kể lại; nhưng vì anh đang ở Hồng Kông và sẽ chẳng bao giờ đọc được nó, nên việc kể ra đây hoàn toàn vô sự. Anh chính là kẻ đã thực hiện vụ gian lận chấn động tại Ngân hàng Sind và Sialkote. Anh là giám đốc của một chi nhánh miền ngược, đồng thời là một người làm việc thực tế, sắc sảo, có bề dày kinh nghiệm trong lĩnh vực cho vay và bảo hiểm với người bản địa. Anh biết cách hòa hợp những trò tiêu khiển của đời sống thường nhật với công việc mà vẫn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Reggie Burke sẵn sàng cưỡi bất kỳ con ngựa nào chịu cho anh lên yên, khiêu vũ dẻo dai chẳng kém gì tay nghề cưỡi ngựa, và luôn là gương mặt được săn đón trong mọi hình thức giải trí tại Trấn lỵ.
Đúng như lời anh tự nhận, và như nhiều người đã nhận ra với không ít ngạc nhiên, có đến hai con người mang tên Burke, và cả hai đều luôn sẵn lòng phục vụ bạn.
"Reggie Burke", xuất hiện trong khoảng thời gian từ bốn đến mười giờ, luôn sẵn sàng cho mọi thứ từ một hội thao mùa hè đến một chuyến dã ngoại cưỡi ngựa; và, từ mười đến bốn giờ, là "Ông Reginald Burke, Giám đốc Ngân hàng Chi nhánh Sind và Sialkote". Bạn có thể chơi polo với anh vào một buổi chiều và nghe anh bày tỏ quan điểm khi có ai đó chơi ép sân; rồi bạn lại có thể ghé gặp anh vào sáng hôm sau để vay hai ngàn rup-pi dựa trên một hợp đồng bảo hiểm trị giá năm trăm bảng, với tám mươi bảng đã đóng phí. Anh sẽ nhận ra bạn, nhưng bạn sẽ phải mất chút công sức mới nhận ra được anh.
Ban Giám đốc của ngân hàng — có trụ sở chính tại Calcutta và lời của Tổng Giám đốc có trọng lượng lớn với Chính phủ — đã chọn lựa nhân sự rất kỹ càng. Họ từng thử thách Reggie đến mức suýt làm anh gãy đổ. Họ tin tưởng anh cũng giống như cách các Giám đốc vẫn thường tin tưởng các Giám đốc chi nhánh. Bạn phải tự phán xem niềm tin ấy có đặt nhầm chỗ hay không.
Chi nhánh của Reggie nằm ở một Trấn lỵ lớn, vận hành với bộ máy nhân sự quen thuộc gồm một Giám đốc, một Kế toán trưởng — cả hai đều là người Anh — một Thủ quỹ, cùng một đám đông nhân viên bản địa; chưa kể đội tuần tra cảnh sát túc trực bên ngoài vào ban đêm.
Phần lớn công việc của chi nhánh, vốn nằm trong một vùng đất đang phát triển thịnh vượng, xoay quanh hối phiếu hoondi và các hình thức tín dụng đủ loại. Một kẻ ngốc sẽ chẳng thể nắm bắt nổi loại hình kinh doanh này; còn một kẻ khôn lỏi nhưng lại lười biếng giao thiệp với khách hàng, chẳng chịu tìm hiểu đôi chút về công việc làm ăn của họ, thì còn tệ hại hơn cả kẻ ngốc.
Reggie trông còn trẻ tuổi, cạo râu nhẵn nhụi, với ánh mắt tinh anh và một cái đầu mà đố có thứ gì — trừ một gal-lông rượu vang Madeira của binh chủng Pháo binh — có thể làm lay chuyển nổi.
Một ngày nọ, trong một buổi tiệc lớn, anh thản nhiên thông báo rằng Ban Giám đốc vừa tống sang cho anh một "Kỳ quan Tự nhiên" từ nước Anh, thuộc ngạch kế toán. Anh đã nói hoàn toàn chính xác. Ông Silas Riley, Kế toán trưởng, quả là một sinh vật vô cùng kỳ lạ — một gã người Yorkshire cao lêu nghêu, xương xẩu, đầy cái thói kiêu ngạo hợm hĩnh chỉ có thể nảy nở ở vùng đất đẹp nhất nước Anh ấy. Sự ngạo mạn xem ra vẫn còn là một từ quá nhẹ nhàng để hình dung thái độ tinh thần của ông S. Riley. Sau bảy năm nỗ lực, hắn đã leo lên được vị trí thủ quỹ tại một ngân hàng ở Huddersfield; và toàn bộ kinh nghiệm của hắn chỉ quanh quẩn trong các nhà máy ở miền Bắc. Có lẽ hắn sẽ làm việc tốt hơn ở vùng Bombay, nơi người ta hài lòng với mức lợi nhuận nửa phần trăm và đồng tiền thì rẻ mạt. Hắn hoàn toàn vô dụng ở vùng Thượng Ấn và một tỉnh chuyên trồng lúa mì — nơi một người cần phải có một cái đầu lớn và một chút ít trí tưởng tượng nếu muốn tạo ra một bản cân đối tài chính thỏa đáng.
Hắn có tư duy trong kinh doanh vô cùng bảo thủ, hẹp hòi, và vì là kẻ chân ướt chân ráo đến vùng đất này, hắn chẳng hề hay biết rằng ngành ngân hàng ở Ấn Độ hoàn toàn khác biệt so với công việc ở chính quốc. Giống như hầu hết những kẻ tự thân lập nghiệp thông minh, bản chất hắn khá ngây ngô; và chẳng hiểu vì lý do gì, hắn lại diễn giải những điều khoản xã giao lịch sự thông thường trong thư mời nhận việc thành một niềm tin rằng Ban Giám đốc đã chọn hắn vì tài năng xuất chúng đặc biệt của hắn, và rằng họ đặt kỳ vọng rất lớn nơi hắn. Ý nghĩ ấy lớn dần lên rồi đóng khung lại trong đầu; qua đó càng làm gia tăng thêm bản tính kiêu ngạo vốn có của một kẻ miền Bắc.
Hơn thế nữa, hắn lại ốm yếu, mắc chứng bệnh về lồng ngực, và tính tình thì vô cùng cáu kỉnh.
Bạn hẳn sẽ phải thừa nhận rằng Reggie có đầy đủ lý do để gọi viên Kế toán mới của mình là một Kỳ quan Tự nhiên. Hai con người ấy hoàn toàn không thể hòa hợp nổi với nhau. Riley coi Reggie là một tên ngốc nghếch, lông bông, chuyên đầu tắp mặt tối vào những chốn ăn chơi trụy lạc mang tên "Phòng sĩ quan", và hoàn toàn không thích hợp với sứ mệnh nghiêm túc, trang trọng của nghề ngân hàng. Hắn chẳng tài nào nuốt trôi cái vẻ trẻ trung cùng thái độ "cóc cần đời" của Reggie; và hắn cũng chẳng thể hiểu nổi bạn bè của Reggie — những gã đàn ông lực lưỡng, phong trần trong quân ngũ — những kẻ thường phóng ngựa đến ngân hàng dự những bữa điểm tâm lớn ngày Chủ nhật và kể những câu chuyện cay đắng cho đến tận khi Riley hậm hực đứng dậy bỏ đi. Riley luôn chực chờ dạy đời Reggie cách điều hành công việc kinh doanh, và Reggie đã phải không ít lần nhắc nhở hắn rằng bảy năm kinh nghiệm hạn hẹp giữa Huddersfield và Beverly chưa đủ tư cách để một kẻ chèo lái công việc kinh doanh lớn ở miền ngược. Những lúc ấy, Riley lại hờn dỗi tự nhận mình là trụ cột của ngân hàng và là người bạn tâm giao được Ban Giám đốc quý trọng, còn Reggie thì chỉ biết bứt tóc vò tai. Nếu những cấp dưới người Anh không chịu hỗ trợ bạn ở xứ sở này, thì quả thực bạn sẽ phải trải qua những ngày tháng vô cùng khốn đốn, bởi sự trợ giúp từ người bản địa luôn vấp phải những giới hạn ngặt nghèo. Vào mùa đông, Riley ngã bệnh liên miên suốt nhiều tuần liền vì căn bệnh phổi, và điều này càng trút thêm gánh nặng công việc lên vai Reggie. Dù vậy, anh vẫn thích điều đó hơn là phải đối mặt với sự kình chống vĩnh viễn mỗi khi Riley khỏe mạnh.
Một trong những Thanh tra Lưu động của ngân hàng đã phát hiện ra những lần suy sụp sức khỏe ấy và báo cáo lại với Ban Giám đốc. Số là Riley từng được nhét vào ngân hàng này bởi một hạ nghị sĩ đang cần sự hậu thuẫn từ thân phụ của Riley — người vốn cũng đang vô cùng nóng lòng muốn đưa con trai sang một vùng khí hậu ấm áp hơn vì đôi lá phổi yếu ớt kia. Vị nghị sĩ nọ có cổ phần trong ngân hàng; nhưng một thành viên trong Ban Giám đốc lại muốn ưu ái nâng đỡ ứng viên của chính mình; và sau khi cha của Riley qua đời, vị này đã thuyết phục phần còn lại của Hội đồng quản trị rằng một viên kế toán đau ốm mất nửa năm trời tốt hơn hết nên nhường chỗ cho một người khỏe mạnh. Giá như Riley biết được câu chuyện thực sự đằng sau chiếc ghế của mình, có lẽ hắn đã cưỡi lên cái tôi mà cư xử đúng mực hơn; đằng nào thì, vì chẳng biết gì sất, những đợt ốm đau của hắn cứ đan xen với sự bứt rứt, lì lợm, thọc mạch gây khó dễ cho Reggie, cùng hàng trăm cách thể hiện sự ngạo mạn ở một vị trí cấp dưới. Reggie thường gọi hắn bằng những cái tên cay nghiệt và dựng tóc gáy sau lưng để giải tỏa nỗi bực dọc trong lòng; nhưng anh chưa bao giờ dám lăng mạ hắn trước mặt, bởi anh tự nhủ: "Riley là một sinh vật yếu ớt đến mức một nửa cái thói kiêu ngạo đáng ghét của hắn xuất phát từ những cơn đau tức ngực."
Vào một buổi tối muộn tháng Tư, Riley đổ bệnh thực sự nặng. Bác sĩ đấm bóp, khám xét khắp người hắn và bảo rằng chẳng mấy chốc hắn sẽ khá hơn thôi. Sau đó, vị bác sĩ tìm gặp Reggie và nói: — "Anh có biết viên kế toán của anh đang ốm nặng đến mức nào không?"
"Không!" Reggie đáp — "Càng nặng càng tốt, mặc thây hắn chứ! Lúc khỏe hắn là một cái loa phường nhức cả đầu. Tôi sẵn sàng cho anh khiêng luôn cả cái két sắt của ngân hàng đi nếu anh có thể chuốc thuốc cho hắn câm họng trong suốt mùa hè này."
Nhưng vị bác sĩ không hề cười — "Này anh, tôi không đùa đâu," ông nói. "Tôi chỉ cho hắn trụ được thêm ba tháng nữa trên giường bệnh và độ một tuần hoặc hơn chút nữa để chờ chết. Xin lấy danh dự và uy tín của tôi ra thề rằng đó là tất cả quỹ thời gian hắn còn lại trên cõi đời này. Căn bệnh lao đã gặm nhấm hắn đến tận tủy rồi."
Khuôn mặt Reggie lập tức biến đổi thành gương mặt của "Ông Reginald Burke", và anh đáp lại: — "Tôi có thể làm gì đây?"
"Chẳng làm gì được cả," bác sĩ nói. "Tính theo mọi mặt thực tế thì gã này coi như đã chết rồi. Hãy để hắn được yên tĩnh, vui vẻ và cứ nói với hắn rằng hắn sắp bình phục. Chỉ thế thôi. Dĩ nhiên là tôi vẫn sẽ chăm sóc hắn cho đến phút cuối cùng."
Vị bác sĩ rời đi, còn Reggie ngồi xuống để mở đưỡng bưu phẩm buổi chiều.
Bức thư đầu tiên của anh là từ Ban Giám đốc, thông báo để anh biết rằng ông Riley phải từ chức, tuân theo thời hạn báo trước một tháng theo các điều khoản trong hợp đồng, đồng thời báo cho Reggie hay rằng thư của họ gửi cho Riley sẽ được chuyển đến sau và nhắc nhở anh về sự sắp tới của một viên kế toán mới — một người mà Reggie quen biết và vô cùng yêu quý.
Reggie châm một điếu xì gà, và trước khi hút xong, anh đã phác thảo xong khung sườn của một vụ gian lận. Anh cất — "giấu nhẹm" — bức thư của Ban Giám đốc đi, rồi bước vào phòng nói chuyện với Riley. Hắn vẫn khó chịu y như mọi khi và đang bứt rứt không yên về cách ngân hàng sẽ vận hành trong thời gian hắn ngã bệnh. Hắn chẳng thèm nghĩ đến khối lượng công việc khổng lồ đè nặng lên đôi vai Reggie, mà chỉ chăm chăm lo lắng cho viễn cảnh thăng tiến của chính mình. Khi đó, Reggie trấn an hắn rằng mọi chuyện sẽ đâu vào đấy và rằng chính anh, Reggie, sẽ thảo luận với Riley hằng ngày về công tác quản lý ngân hàng. Riley có phần dịu đi, nhưng hắn vẫn bóng gió khẳng định rằng hắn chẳng đánh giá cao năng lực kinh doanh của Reggie là mấy.
Reggie tỏ ra vô cùng nhún nhường. Trong khi trong ngăn kéo bàn làm việc của anh lại đang cất giữ những bức thư từ Ban Giám đốc mà ngay cả những nhân vật như Gilbarte hay Hardie cũng phải tự hào!
Những ngày tháng trôi qua trong ngôi nhà lớn u tịch. Bức thư bãi nhiệm của Ban Giám đốc gửi Riley đã đến tay và được Reggie cất kỹ, trong khi đó, cứ mỗi chiều tối, anh lại mang sổ sách vào phòng Riley, trình bày cho hắn thấy những việc đang được tiến hành trong lúc Riley cằn nhằn cau có. Reggie đã cố gắng hết sức để đưa ra những báo cáo làm hài lòng Riley, nhưng viên kế toán vẫn đinh ninh rằng ngân hàng chắc chắn sẽ sụp đổ tơi bời nếu vắng bóng hắn. Đến tháng Sáu, khi việc phải nằm liệt giường bắt đầu đày đọa tinh thần, Riley hỏi liệu sự vắng mặt của hắn có được Ban Giám đốc chú ý đến hay không, và Reggie đáp rằng họ đã viết những bức thư vô cùng thông cảm, bày tỏ hy vọng hắn sẽ sớm có thể quay lại cống hiến những dịch vụ quý giá của mình. Anh còn chìa ra cho Riley xem những bức thư đó; và Riley liền phàn nàn rằng đáng lẽ Ban Giám đốc phải viết thư trực tiếp cho hắn mới phải.
Vài ngày sau, Reggie bóc thư của Riley trong ánh chiều nhập nhoạng và đưa cho hắn tờ giấy — chứ phong bì thì không — trong bức thư Ban Giám đốc gửi cho Riley. Riley liền bảo hắn ơn trên phù hộ là đừng có táy máy can thiệp vào giấy tờ riêng tư của mình, nhất là khi Reggie thừa biết hắn đang quá yếu để có thể tự bóc thư. Reggie lên tiếng xin lỗi.
Rồi tâm trạng Riley lại chuyển biến, hắn bắt đầu lên lớp dạy đời Reggie về những thói hư tật xấu: những con ngựa chọi và đám bạn bè đồi bại của anh. "Dĩ nhiên, nằm liệt giường thế này đây, thưa anh Burke, tôi không thể kèm cặp giữ anh đi đúng đường được; nhưng khi tôi khỏe lại, tôi THẬT SỰ hy vọng anh sẽ để tâm đến những lời tôi dạy." Reggie — người đã từ bỏ cả chơi polo, những buổi tiệc tối, quần vợt và tất cả chỉ để túc trực chăm sóc Riley — liền đáp lời rằng mình đã hối cải, nhẹ nhàng đỡ đầu Riley lên gối và lắng nghe hắn càu nhàu, vặn vẹo bằng những tiếng thì thầm khàn đặc, khô khốc, đứt quãng mà không hề lộ chút bực bội nào. Điều đó diễn ra vào lúc cuối ngày của một ca làm việc căng thẳng, khi anh phải gánh vác gấp đôi khối lượng công việc trong giai đoạn nửa cuối tháng Sáu.
Khi viên kế toán mới tới, Reggie kể cho anh ta nghe toàn bộ sự tình, đồng thời thông báo với Riley rằng anh đang có khách đến ở cùng. Riley bực dọc nói rằng đáng lẽ anh phải biết điều hơn chứ không nên đưa mấy "gã bạn tồi tệ" của mình về nhà vào thời điểm thế này. Hệ quả là Reggie đành phải bố trí cho Carron, viên kế toán mới, ngủ lại Câu lạc bộ. Sự xuất hiện của Carron đã giúp anh trút bớt phần nào gánh nặng công việc, nhờ đó anh có thời gian để lo cho những đòi hỏi của Riley — giải thích, dỗ dành, bịa chuyện, sắp xếp chỗ nằm cho tên khốn khổ ấy hết lần này đến lần khác, và ngụy tạo những bức thư đầy lời lẽ ca ngợi gửi từ Calcutta. Vào cuối tháng đầu tiên, Riley muốn gửi chút tiền về nhà cho mẹ. Reggie đã đứng ra gửi hộ khoản tiền ấy. Đến cuối tháng thứ hai, tiền lương của Riley vẫn được chuyển đến đều đặn. Reggie tự bỏ tiền túi ra trả; và kèm theo đó, anh viết cho Riley một bức thư tuyệt đẹp từ Ban Giám đốc.
Riley quả thực rất nặng bệnh, nhưng ngọn lửa sự sống trong hắn cứ bập bùng không yên. Thỉnh thoảng hắn lại tỏ ra vui vẻ và đầy hy vọng về tương lai, vẽ ra những dự định về nước thăm mẹ.
Reggie kiên nhẫn lắng nghe mỗi khi công việc ở cơ quan vừa dứt, và tìm lời động viên hắn.
Những lúc khác, Riley lại khăng khăng bắt Reggie phải đọc Kinh thánh và những ấn phẩm tôn giáo theo phái Giám lý khô khốc cho mình nghe. Dựa vào những trang sách ấy, hắn lại răn đe, giáo huấn vị Giám đốc của mình. Thế nhưng hắn vẫn luôn tìm được thời gian để làm phiền Reggie về công việc vận hành của ngân hàng, và chỉ cho anh thấy những chỗ còn yếu kém.
Cuộc sống trong căn phòng bệnh lúc nào cũng đóng kín cửa cùng những áp lực liên tục đã vắt kiệt sức lực của Reggie, làm suy nhược thần kinh và khiến phong độ chơi bi-a của anh sụt giảm đến bốn mươi điểm. Thế nhưng công việc của ngân hàng, và công việc của phòng bệnh, vẫn cứ phải tiếp tục, mặc cho nhiệt độ ngoài trời đã lên tới 116 độ trong bóng râm.
Vào cuối tháng thứ ba, Riley đã lả đi rất nhanh và bắt đầu nhận thức được rằng mình đang rất ốm. Nhưng cái thói ngạo mạn từng khiến hắn hay quấy rầy Reggie lại ngăn cản hắn tin vào viễn cảnh tồi tệ nhất. "Hắn cần một thứ kích thích tinh thần nào đó nếu muốn kéo dài hơi tàn," bác sĩ nói.
"Hãy giữ cho hắn sự gắn kết với cuộc sống nếu anh thực sự muốn hắn sống." Thế là Riley, đi ngược lại mọi quy tắc kinh doanh và tài chính, được Ban Giám đốc tăng lương tới 25 phần trăm. Liều thuốc "kích thích tinh thần" ấy đã thành công mỹ mãn. Riley vô cùng hạnh phúc, phấn chấn, và đúng như thường thấy ở những bệnh nhân mắc bệnh lao, tinh thần hắn minh mẫn nhất vào lúc cơ thể suy kiệt nhất. Hắn thoi thóp kéo dài thêm đúng một tháng trời, vừa càu nhàu cau có chuyện ngân hàng, vừa bàn chuyện tương lai, nghe đọc Kinh thánh, lên lớp dạy Reggie về tội lỗi, và thắc mắc không biết khi nào mình mới có thể đi lại đây đó.
Thế nhưng vào một buổi chiều tháng Chín nóng bức đến nhẫn tâm, hắn bỗng chồm dậy trên giường với một tiếng thở dốc ngắn ngủi, rồi thều thào nói với Reggie: — "Anh Burke, tôi sắp chết rồi. Tự tôi cảm nhận được điều đó. Lồng ngực tôi trống rỗng cả rồi, chẳng còn gì để mà thở nữa. Theo như những gì tôi biết thì tôi chưa hề làm điều gì..." — hắn lại quay về với giọng điệu của thời thơ ấu — "...có lỗi nặng nề với lương tâm cả. Cảm tạ Chúa, tôi đã được gìn giữ khỏi những hình thức tội lỗi ghê gớm nhất; và tôi khuyên ANH, anh Burke..."
Đến đây giọng hắn lịm dần, và Reggie cúi gập người sát bên hắn.
"Hãy gửi tiền lương tháng Chín của tôi cho mẹ... đã làm được những điều lớn lao cho ngân hàng nếu tôi được dung tha... chính sách sai lầm... không phải lỗi của tôi."
Rồi hắn quay mặt vào vách tường và trút hơi thở cuối cùng.
Reggie kéo tấm vải liệm phủ lên khuôn mặt ấy, rồi bước ra hiên nhà với "liều thuốc kích thích tinh thần" cuối cùng — một lá thư chia buồn và thông cảm từ Ban Giám đốc — vẫn nằm nguyên trong túi áo chưa từng được dùng đến.
Reggie thầm nghĩ: "Giá mà mình đến sớm hơn được chừng mười phút, có lẽ mình đã có thể vực tinh thần hắn dậy để trụ lại thêm một ngày nữa rồi."