Thế gian đặt ách nặng nề lên vai
Những cụ ông râu tóc bạc phơ
Đang cố gắng làm hài lòng Đức Vua.
Lòng thương xót của Chúa dành cho tuổi trẻ,
Sự khôn ngoan của Chúa ngự trên môi trẻ thơ
Không sợ hãi bất cứ điều gì.
— Ngụ ngôn Chajju Bhagat.
Mẹ của Tods là một phụ nữ vô cùng duyên dáng, và ở Simla chẳng ai là không biết đến Tods. Hầu hết đàn ông ở đây đều từng có dịp cứu mạng cậu bé khỏi những phen hiểm nghèo.
Cậu hoàn toàn vượt ngoài tầm kiểm soát của vú em, và ngày nào cũng liều mạng tìm xem điều gì sẽ xảy ra nếu mình kéo đuôi một con la của Pháo binh Sơn chiến. Cậu là một tiểu "tôn giáo ngoại lai" hoàn toàn không biết sợ, lên chớ khoảng sáu tuổi, và là đứa trẻ duy nhất từng phá vỡ bầu không khí trang nghiêm thánh thiện của Hội đồng Lập pháp tối cao.
Câu chuyện bắt đầu thế này: Con dê cưng của Tods sổng chuồng, chạy tót lên sườn đồi, rời khỏi Đường Boileaugunge, Tods đuổi theo sát nút cho đến khi nó lao thẳng vào bãi cỏ của Dinh Toàn quyền — khi ấy vẫn thuộc về "Peterhoff". Hội đồng đang họp, và các cửa sổ đều mở vì trời oi bức. Người lính Kỵ binh Đỏ ở hiên nhà bảo Tods đi chỗ khác; nhưng Tods quen biết mặt vị lính Kỵ binh Đỏ ấy lẫn hầu hết các Thành viên Hội đồng.
Hơn nữa, cậu đang túm chặt vòng cổ con dê và bị nó kéo lê đi khắp các luống hoa. "Hãy gửi lời chào của cháu tới ngài Nghị viên cao lớn, và nhờ ngài giúp cháu đưa Moti về với!" Tods thở hổn hển. Hội đồng nghe thấy tiếng động lọt qua những ô cửa sổ mở; và chẳng mấy chốc, người ta được chứng kiến một cảnh tượng kỳ lạ: một Thành viên Ban Pháp chế và một vị Phó Thống đốc, dưới sự bảo trợ trực tiếp của Tổng tư lệnh và Toàn quyền, đang giúp một cậu nhóc nhỏ xíu, cực kỳ hoen ố trong bộ đồ thủy thủ với mái tóc nâu rối bù, để khống chế một con dê đang tung tăng và bướng bỉnh. Họ chặn đường nó hướng xuống con đường mòn dẫn tới khu The Mall, và Todsải bước về nhà trong sự đắc thắng, khoe với mẹ rằng TẤT CẢ các ngài Nghị viên đều đã giúp cậu bắt Moti. Nghe vậy, mẹ Tods liền cho cậu một bạt tai vì tội dám can thiệp vào việc điều hành Đế quốc; nhưng ngày hôm sau, khi gặp Thành viên Ban Pháp chế, Tods đã thì thầm bí mật với ông rằng nếu ngài ấy có muốn bắt dê bao giờ, thì cậu — Tods — sẽ tận lực giúp đỡ hết mình. "Cảm ơn cháu, Tods," Thành viên Ban Pháp chế nói.
Tods là thần tượng của chừng tám mươi phu khiêng kiệu và ngần ấy người dắt ngựa.
Cậu chào tất cả bọn họ là "Này Bác". Trong đầu cậu chưa bao giờ mảy may nghĩ rằng có bất kỳ con người sống nào dám cãi lệnh mình; và cậu chính là tấm đệm giảm xóc giữa đám gia nhân với cơn thịnh nộ của mẹ cậu. Guồng máy của cái gia đình ấy xoay quanh Tods, đứa trẻ được chiều chuộng bởi tất cả mọi người, từ người giặt là cho đến kẻ dắt chó. Ngay cả Futteh Khan, gã khất thực đểu cá làm nghề bếp ở Mussoorie, cũng phải dè chừng không dám làm Tods mếch lòng vì sợ đồng bọn coi thường.
Thế nên Tods được kính trọng khắp vùng từ Boileaugunge đến Chota Simla, và cai quản mọi thứ công bằng theo cách hiểu riêng của mình. Đương nhiên, cậu nói thông thạo tiếng Urdu, nhưng cậu cũng nắm vững nhiều thứ tiếng lóng kỳ quặc như thổ âm *chotee bolee* của phụ nữ, và có thể đàm đạo nghiêm túc với cả chủ tiệm lẫn phu khuêng vác miền núi. Cậu sớm phát triển hơn tuổi, và việc giao du với người bản xứ đã dạy cho cậu một số sự thật cay đắng hơn của cuộc đời; đó là sự ti tiện và vẻ bần tiện của nó. Vừa ăn bánh mì uống sữa, cậu vừa thốt ra những châm ngôn trang trọng và nghiêm túc, được dịch từ thổ ngữ sang tiếng Anh, khiến mẹ cậu giật nảy mình và thề rằng Tods NHẤT ĐỊNH phải về nước vào mùa hè tới.
Đúng vào lúc Tods đang ở đỉnh cao quyền lực của mình, Hội đồng Lập pháp Tối cao đang soạn thảo một Dự luật dành cho các Vùng Núi Thấp (Sub-Montane Tracts), một bản sửa đổi cho Đạo luật thời bấy giờ, quy mô nhỏ hơn Luật Đất đai Punjab nhưng dẫu sao cũng ảnh hưởng đến vài trăm ngàn con người. Thành viên Ban Pháp chế đã xây dựng, củng cố, tô điểm và sửa đổi dự luật ấy cho đến khi nó trông thật hoàn hảo trên giấy tờ.
Rồi Hội đồng bắt đầu giải quyết cái gọi là "những chi tiết nhỏ nhặt". Cứ như thể bất kỳ người Anh nào làm luật cho người bản xứ lại đủ hiểu biết để phân biệt đâu là điểm nhỏ nhặt và đâu là điểm lớn lao, xét theo quan điểm của người bản xứ, trong bất kỳ chính sách nào vậy! Dự luật đó là một thành tựu vang dội trong việc "bảo vệ quyền lợi của người tá điền". Một điều khoản quy định rằng đất đai không được cho thuê với thời hạn dài quá năm năm liên tục; bởi vì, nếu chủ đất trói buộc người tá điền trong, ví dụ, hai mươi năm, hắn sẽ vắt kiệt tận xương tủy người ta. Ý định là để duy trì một dòng chảy những người nông dân độc lập tại các Vùng Núi Thấp; và xét về mặt nhân chủng học lẫn chính trị thì ý định đó hoàn toàn đúng đắn. Hạt sạn duy nhất là nó hoàn toàn sai lầm. Cuộc sống của một người bản xứ ở Ấn Độ gắn liền với cuộc đời của con trai họ. Vì thế, không thể làm luật mà chỉ tính cho từng thế hệ một. Phải tính đến thế hệ tiếp theo từ góc nhìn của người bản xứ. Thật kỳ lạ là thỉnh thoảng người bản xứ, và đặc biệt là ở miền Bắc Ấn Độ, rất ghét việc được bảo vệ thái quá trước chính họ. Đã từng có một ngôi làng Naga nọ, nơi họ sống bằng cách ăn những con la tiếp tế quân lương đã chết VÀ được chôn cất... Nhưng đó là một câu chuyện khác.
Vì nhiều lý do sẽ được giải thích sau, những người liên quan đã phản đối Dự luật này. Thành viên Bản xứ trong Hội đồng hiểu biết về người Punjab cũng nhiều như hiểu biết về Charing Cross vậy. Ông ta từng tuyên bố ở Calcutta rằng "Dự luật hoàn toàn phù hợp với mong muốn của tầng lớp đông đảo và quan trọng là nông dân;" cứ thế, cứ thế. Hiểu biết của Thành viên Ban Pháp chế về người bản xứ chỉ giới hạn ở những vị khách dự triều đình biết nói tiếng Anh và mấy tay lính canh mặc áo đỏ *chaprassis* của riêng ông ta; các Vùng Núi Thấp liên quan chẳng bận đến ai cụ thể, các Phó Cao ủy thì quá bận rộn để đưa ra kiến nghị, và biện pháp này chỉ giải quyết với những chủ đất nhỏ lẻ mà thôi. Mặc dù vậy, Thành viên Ban Pháp chế vẫn cầu mong cho nó đúng đắn, bởi vì ông là một người có lương tâm và rất hay lo lắng. Ông không hề biết rằng chẳng ai có thể thấu hiểu suy nghĩ của người bản xứ nếu không hòa mình vào họ khi đã lột bỏ lớp vỏ bọc bên ngoài. Và thậm chí kể cả khi làm thế thì cũng chưa chắc đã hiểu. Nhưng ông đã cố gắng hết sức mình trong khả năng hiểu biết. Và văn kiện ấy được trình lên Hội đồng Tối cao để hoàn thiện những nét cuối cùng, trong lúc Tods cưỡi ngựa đi tuần quanh khu Chợ Burra Simla vào buổi sáng, chơi đùa với con khỉ của Ditta Mull — tay con buôn *bunnia*, và lắng nghe — như cách một đứa trẻ lắng nghe mọi mẩu chuyện vơ vẩn về trò kỳ cục mới này của ngài Toàn quyền *Lat Sahib*.
Một ngày nọ, có một bữa tiệc tối tại nhà mẹ của Tods, và Thành viên Ban Pháp chế cũng đến dự. Tods đã lên giường đi ngủ, nhưng cậu cứ trằn trọc thức cho đến khi nghe thấy tiếng cười vang sảng khoái của mấy người đàn ông khi thưởng thức cà phê. Thế rồi cậu lững thững bước ra trong bộ áo choàng tắm bằng vải nỉ đỏ nhỏ xíu và bộ đồ ngủ, tìm chỗ ẩn nấp bên cạnh cha mình, vì biết chắc ông sẽ không bắt mình quay lại. "Hãy nhìn cảnh khổ sở của việc có gia đình đi kìing!" cha của Tods nói, vừa đưa cho Tods ba quả mận khô, một ít nước đựng trong chiếc cốc từng dùng để uống rượu vang đỏ, và bảo cậu ngồi yên. Tods thong thả mút từng quả mận khô, biết rằng mình sẽ phải đi ngủ khi chúng vừa hết, và nhấp ngụm nước hồng như một người từng trải khi lắng nghe cuộc trò chuyện. Chẳng mấy chốc, Thành viên Ban Pháp chế, khi đang bàn chuyện "công việc" với Người đứng đầu một Vụ, đã nhắc đến Dự luật của mình bằng đầy đủ tên gọi — "Bản án lệ Sửa đổi Ryotwari cho các Vùng Núi Thấp". Tods bắt được từ tiếng bản xứ duy nhất trong đó, và cất cái giọng nhỏ xíu của mình lên hỏi rằng: — "Ồ, cháu biết HẾT chuyện đó đấy! Đã được *murramut* lại chưa hở ngài Nghị viên Sahib?"
“Cái gì cơ?” Thành viên Ban Pháp chế nói.
“Murramut — nghĩa là được sửa chữa rồi ấy. — Làm cho *theek* vào, ngài biết không — làm cho thật đẹp lòng Ditta Mull ấy mà!”
Thành viên Ban Pháp chế rời chỗ ngồi và dịch chuyển lên ngồi cạnh Tods.
“Cậu nhóc biết gì về Ryotwari thế?” ông hỏi.
“Cháu không phải cậu nhóc, cháu là Tods, và cháu biết HẾT về chuyện đó. Ditta Mull, và Choga Lall, và Amir Nath, và — ồ, hàng vạn người bạn của cháu đã kể cho cháu nghe ngoài chợ khi cháu nói chuyện với họ đấy.”
“Thế ư — họ kể thế thật à? Họ nói gì thế, hở Tods?”
Tods thu chân lại dưới chiếc áo choàng tắm bằng nỉ đỏ và đáp: — “Cháu phải *fink* [suy nghĩ] đã.”
Thành viên Ban Pháp chế kiên nhẫn chờ đợi. Rồi Tods nói với vẻ vô cùng thương cảm:
“Ngài không nói thứ tiếng của cháu phải không, ngài Nghị viên Sahib?”
“Không, ta tiếc là mình không biết,” Thành viên Ban Pháp chế đáp.
“Được thôi,” Tods nói. “Cháu phải suy nghĩ bằng tiếng Anh vậy.”
Cậu mất một phút để sắp xếp lại các ý tưởng trong đầu và bắt đầu nói rất chậm, dịch trong tâm trí từ thổ ngữ sang tiếng Anh, giống như cách mà nhiều đứa trẻ Anh-Ấn hay làm. Phải nhớ rằng Thành viên Ban Pháp chế đã phải đặt câu hỏi để tiếp lời khi cậu chững lại, bởi Tods không đủ sức để độc thoại một bài hùng biện kéo dài liên tục như thế.
“Ditta Mull bảo rằng: — 'Chuyện này chỉ là lời trẻ con nói, và do những kẻ ngốc bịa ra.' Nhưng cháu không nghĩ ngài là kẻ ngốc đâu, ngài Nghị viên Sahib,” Tods nhanh nhảu nói thêm. “Ngài đã tóm hộ con dê cho cháu mà. Còn đây là những gì Ditta Mull nói: — 'Ta không phải là kẻ ngốc, và cớ gì Chính quyền *Sirkar* lại bảo ta là trẻ con? Ta thừa sức biết đất có tốt hay không và chủ đất có tử tế hay không. Nếu ta ngốc, thì tội lỗi tự chịu lấy trên đầu ta. Ta thuê mảnh đất mà ta đã dành dụm tiền để làm trong năm năm, rồi ta cũng lấy vợ, và một đứa con trai ra đời.' Ditta Mull bây giờ mới có một con gái, nhưng lão NÓI rằng chẳng mấy chốc sẽ có con trai. Và lão nói: 'Đến hết năm năm, theo cái luật *bundobust* mới này, ta phải cuốn xéo. Nếu không đi, ta lại phải xin dấu má mới và đóng tem *takkus* lên giấy tờ, nhỡ lúc đang giữa mùa gặt thì sao, mà ra tòa án một lần thì là khôn ngoan, chứ ra tòa hai lần thì đúng là địa ngục *Jehannum*.' Điều đó LÀ HOÀN TOÀN đúng,” Tods nghiêm nghị giải thích. “Tất cả bạn bè của cháu đều nói thế. Và Ditta Mull nói: — 'Lại cứ tem *takkus* mới rồi mất tiền cho luật sư *vaks*, lính canh *chaprassis* và tòa án cứ mỗi năm năm một lần, bằng không thì chủ đất đuổi cổ ta đi. Sao ta lại muốn đi chứ? Ta có bị điên đâu? Nếu ta ngu ngốc và không nhận ra, sau tận bốn mươi năm, đâu là mảnh đất tốt khi nhìn thấy nó, thì cứ để ta chết đi! Nhưng nếu luật *bundobust* mới quy định là MƯỜI LĂM năm, thì thật tốt và khôn ngoan làm sao. Đứa con trai nhỏ của ta lúc đó đã là một người đàn ông, và ta thì đã già yếu, nó sẽ nhận mảnh đất đó hoặc một mảnh đất khác, chỉ phải trả tiền mua tem *takkus* trên giấy tờ có một lần duy nhất, rồi con trai nó lại chào đời, và đến hết mười lăm năm thì nó cũng thành một người đàn ông. Nhưng làm ăn gì được trong vòng năm năm với mấy tờ giấy mới hả trời? Chẳng được gì ngoài *dikh*, phiền muộn, *dikh*. Chúng ta có phải bọn trẻ con đi nhận đất đâu mà là những người già cả — không phải dạng *jais*, mà là những thương nhân có chút tiền — và tụi ta sẽ có mười lăm năm được yên ổn. Chúng ta cũng chẳng phải trẻ con để mà Chính quyền *Sirkar* đối xử với tụi ta như thế.'”
Đến đây Tods khựng lại, bởi vì cả bàn tiệc đang lắng nghe chăm chú. Thành viên Ban Pháp chế liền hỏi Tods: “Hết rồi à?”
“Những gì cháu nhớ được thì hết rồi ạ,” Tods đáp. “Nhưng ngài phải đi xem con khỉ lớn của Ditta Mull cơ. Nó y hệt như một ngài Nghị viên Sahib vậy.”
“Tods! Lên giường đi,” cha cậu nói.
Tods gom vạt áo choàng tắm lại rồi lui ra.
Thành viên Ban Pháp chế giáng mạnh bàn tay xuống mặt bàn cái rầm — “Ôi chao!” Thành viên Ban Pháp chế thốt lên, “Tôi tin là đứa bé nói đúng. Thời hạn thuê đất ngắn CHÍNH LÀ điểm yếu chết người.”
Ông ra về từ sớm, vừa đi vừa nghiền ngẫm những gì Tods vừa nói. Giờ đây, hiển nhiên là Thành viên Ban Pháp chế không thể đi chơi đùa với con khỉ của một tay con buôn *bunnia* để mà lấy sự thấu hiểu được; nhưng ông đã làm được điều tốt hơn thế. Ông tiến hành tìm hiểu, luôn ghi nhớ thực tế rằng con người bản xứ đích thực — chứ không phải cái thứ la lai giống được đào tạo qua Đại học — vốn nhút nhát chẳng khác gì ngựa tơ; và cứ thế, từng chút một, ông khéo léo gặng hỏi một số người mà dự luật liên quan mật thiết nhất để họ bày tỏ quan điểm của mình, và những ý kiến ấy trùng khớp một cách đáng ngạc nhiên với lời kể của Tods.
Thế là điều khoản đó trong Dự luật đã được sửa đổi; và Thành viên Ban Pháp chế trĩu nặng một mối nghi ngờ đầy bất an rằng các Thành viên Bản xứ thực chất chẳng đại diện cho cái quái gì ngoài những tấm Huân chương họ đeo trước ngực. Nhưng ông xua ý nghĩ đó đi vì cho rằng nó thật thiếu tư tưởng tự do. Ông vốn là một Con người Cực kỳ Cấp tiến.
Một thời gian sau, tin đồn lan truyền khắp các khu chợ rằng Tods đã nhúng tay sửa lại điều khoản thời hạn thuê đất trong Dự luật, và nếu mẹ Tods không can thiệp, có lẽ Tods đã ngã bệnh vì ăn ngấu nghiến những giỏ trái cây, hạt dẻ cười, nho Kabul và hạnh nhân chất đầy cả hiên nhà. Cho đến tận lúc về nước, Tods được xếp hạng trên cả Toàn quyền một vài bậc trong lòng người dân. Nhưng có chết Tods cũng chẳng thể hiểu nổi tại sao người ta lại làm thế.
Trong chiếc hộp đựng tài liệu cá nhân của Thành viên Ban Pháp chế đến nay vẫn nằm lại bản thảo sơ khai của Bản án lệ Sửa đổi Ryotwari cho các Vùng Núi Thấp; và ngay bên cạnh điều khoản thứ haiười hai, có dòng chữ được ghi bằng phấn xanh và ký tên bởi Thành viên Ban Pháp chế: “Sửa đổi của Tods.”