(Xem tr. 353, The Prelude, sách xii, dòng 293)

Đoạn trích sau đây từ một bức thư của ông Rawnsley đã làm sáng tỏ thêm nhiều điều cho một vấn đề vốn còn nhiều nan giải về việc xác định địa điểm. Tiến sĩ Cradock hiện nay nghiêng về việc chọn Outgate Crag, nơi thứ hai trong số bốn địa điểm được ông Rawnsley nhắc đến. Nhưng nơi thứ nhất rất có thể mới chính là địa điểm thực sự, và đoạn trích dưới đây sẽ cho thấy công việc định vị các ẩn dụ thơ ca này hãy còn lắm bộn bề.

"Về phần

'vách đá,

Nơi từ điểm giao của hai đường cái quan

Vươn lên, bao quát cả hai, trải dài tít tắp,'

dường như không còn nghi ngờ gì nữa khi chúng ta có bốn ứng viên cho vinh dự là chốn mà nhà thơ:

'sốt ruột mong chờ

Đám ngựa thảnh thơi sẽ đưa họ

Trở về mái nhà xưa'

đã cùng các anh em của mình tìm đến

'vào một buổi chiều Giáng sinh,

Trong đêm hoan ca trước ngày nghỉ thân thương.'

Và trừ khi—điều xem ra hoàn toàn có thể xảy ra, chiếu theo những gì ta thấy ở các bài thơ khác của Wordsworth—thực chất ông đã đứng trên một trong những vách đá, rồi khi miêu tả lại liền phác họa bức tranh phong cảnh dưới chân từ ký ức về quang cảnh nhìn từ một điểm quan sát khác, chúng ta đang cần một vách đá cao, mọc thoai thoải hoặc dựng đứng ngay từ điểm giao thực tế của hai con đường cái quan, kèm theo nếu có thể ở khoảng thời gian này, một bức tường đá—hoặc dấu vết của nó—nằm ngay trên đỉnh. (Tôi xin phép được nhắc nhủ rằng những người thợ xây tường ở vùng này vẫn tính thời gian tồn tại của một bức tường đá khô là hai tháng.) Ta cũng cần những dấu vết của một gốc cây táo gai cổ thụ nằm ngay cận kề. Hơn nữa, bức tường ấy phải được đặt ở đỉnh vách đá sao cho, khi hướng về phía mà cậu thiếu niên đang ngóng chờ những con ngựa thỏ thẻ của mình, nó sẽ che chắn cho cậu trước

'cơn mưa lẫn băng tuyết,

Cùng muôn vàn cuồng nộ của đất trời.'

Hiển nhiên là cậu thiếu niên khi ấy sẽ ngóng nhìn về hướng đông bắc, nghĩa là hướng về phía đầu hồ Windermere và Ambleside. Thế nên

'làn sương mù,

Trải trên tuyến đường của mỗi lối đi ấy

Tiến đến với những hình hài rõ mồn một,'

đã bị thúc đẩy bởi một cơn gió thổi đến chỗ nhà thơ đang đứng canh chừng, khiến ông khấp khởi mừng vì có bức tường chắn giữa mình và màn sương ấy. Hơn thế nữa, ở sát ngay bên cạnh phải có rừng cây và tiếng nước chảy xiết, hoặc tiếng sóng hồ vỗ bờ do gió thổi, bởi vì cậu thiếu niên vẫn nhớ rằng 'bản âm ca hiu hắt từ bức tường đá cũ kỹ ấy' quyện hòa cùng tiếng reo của rừng và nước. Những con đường được nhắc đến buộc phải là hai con đường cái quan, và phải có khả năng nhìn thấy được từ một khoảng cách nhất định; trừ khi, dẫu ít có khả năng xảy ra, định ngữ trải dài tít tắp có thể được hiểu là áp dụng không phải cho những con đường, mà cho độ dốc thoai thoải của vách đá từ điểm giao của hai con đường cái quan.

Cảnh sắc nhìn từ vách đá ấy phải thật bao la, nửa là đồng bằng nửa là rừng cây; ít nhất người ta có thể góp nhặt bấy nhiêu qua những dòng thơ:

'khi màn sương

Mở ra từng khoảng nhìn thoáng qua bụi cây

Và vùng đồng bằng bên dưới.'

Cuối cùng, đó là một ngày mưa tuyết mịt mùng và sương mù giăng lối, tự bản thân điều đó đòi hỏi nhà thơ cùng các anh em của mình chỉ có thể đi đến nơi sát bên đường mà bầy ngựa buộc phải đi qua, hoặc nơi từ đó có thể nhìn rõ các ngả đường nhất.

Lại thêm phần lũ trẻ

'đang bứt rứt, mệt mỏi và bồn chồn,'

và một đứa trẻ đi học, để đạt được mục đích của mình trong một ngày thời tiết như thế và với một sứ mệnh nhường ấy, sẽ chẳng bận tâm mấy đến chuyện phải lặn lội thêm một dặm đường.

Vì thế, tôi nghĩ việc tính toán khoảng cách từ Hawkshead đến bất kỳ vách đá hay điểm quan sát nào trong bốn nơi ấy làm nhân tố quyết định là điều không cần thiết.

Bọn trẻ càng ở xa nhà bao nhiêu khi chúng đón được bầy ngựa của mình, thì quãng đường cưỡi ngựa trở về của chúng sẽ càng dài bấy nhiêu, và với lũ học trò thì đây là điều rất đáng cân nhắc vào những thời điểm như thế.

Do đó, khi khảo sát địa hình để lựa chọn, chúng ta phải quyết định xem vách đá đang bàn tới nằm ở chỗ chia cắt thứ nhất hoặc điểm rẽ đôi chính của con đường từ Ambleside nằm xa Hawkshead nhất, hay nó nằm ở nơi hai con đường hội tụ trở lại thành một con đường gần Hawkshead hơn.

Nói cách khác, liệu vách đá nằm bên trên mỏ đá Pullwyke, tại nơi giao nhau giữa con đường đi Water Barngates và con đường đi Wray cùng Outgate có phải là nơi được chọn, cách Hawkshead khoảng hai dặm; hay chúng ta phải chốt lại ở điểm mà anh đã chọn, cách Hawkshead chừng một dặm về phía đông bắc, nơi được gọi trên bản đồ địa chính là Outgate.

Trong hai nơi ấy, tôi nghiêng về nơi đầu tiên hơn, bởi những lý do sau đây. Bọn trẻ sẽ không thể nào chắc chắn tuyệt đối rằng mình không bỏ lỡ bầy ngựa ở bất kỳ nơi nào khác ngoài chốn này tại Pullwyke.

Vách đá ấy khớp hoàn toàn với miêu tả của nhà thơ, một vùng đất nhô cao, là nơi giao nhau của hai con đường cái quan. Bởi vì vào thời của nhà thơ, con đường cũ từ Hawkshead đi Outgate tại khúc cua Pullwyke chạy ngay dưới chân vùng đất cao ấy (nói một cách đại khái) song song với con đường hiện tại từ Pull đi Wray và cách đó chừng 60 đến 100 thước về phía tây.

Đúng là chẳng còn dấu vết nào của bức tường được trông thấy trên đỉnh của nó, nhưng đỉnh núi ấy từ đó đã được trồng thêm cây xanh, và những bức tường thường hay bị dỡ bỏ vào thời điểm người ta trồng rừng.

Nhà thơ sẽ thu vào tầm mắt toàn cảnh con đường chính, kéo dài xuống tận và vòng qua Vịnh Pullwyke; ông sẽ nhìn thấy con đường nhánh rẽ ra từ ngã ba, khi nó leo lên ngọn đồi Water Barngates về phía tây, đồng thời sẽ nhìn thấy con đường kia của ngã ba kéo dài tít tắp hướng về phương nam.

Ông cũng sẽ có được một tầm nhìn khoáng đạt bao quát những rặng cây bụi và đồng cỏ. Nếu là vào một ngày gió đông nam, ông có thể nghe thấy tiếng sóng hồ Windermere vỗ rì rào trong Vịnh Pullwyke, và chắc chắn ông cũng sẽ nghe thấy tiếng gầm ào ào của dòng suối Pull Beck, khi nó chảy xuôi từ các sườn dốc Ironkeld ở bên trái hướng về phía hồ.

Người ta có thể phản đối rằng bài thơ mang lại cho chúng ta ấn tượng về một vách đá mà, dẫu sao đi nữa nếu nhìn từ phía Hawkshead, sẽ đòi hỏi phải có độ khó khi leo trèo lớn hơn nơi này, nhằm biện minh cho ý niệm về sự trắc trở được gợi lên qua những câu thơ:

'tôi đã tìm đến chốn ấy,

Tựa như trinh sát, và đặt chân lên đỉnh đầu;'

nhưng tôi không cho rằng chúng ta cần phải đọc và gán ghép vào những câu thơ ấy nhiều ý nghĩa hơn là việc cậu thiếu niên đã cảm nhận được—khi cậu đảo mắt rà soát khắp vùng quê, luôn cao độ cảnh giác trước mọi triền đất nhô lên—tấm lòng của một người trinh sát, kẻ luôn hoài nghi và thăm dò viễn cảnh xa xôi.

Và quả thực, vách đá ở mỏ đá Pullwyke dựng đứng lên đầy hiểm trở từ ngay điểm giao của hai con đường cái quan.

Tiếp theo là về vách đá Outgate, nơi mà anh đã chọn. Tôi không hề có chút cảm tình nào với nó. Thứ nhất, nếu bọn trẻ muốn chắc chắn bắt được bầy ngựa, chúng đã chẳng leo lên đó, mà sẽ đứng ngay ở phía bên Hawkshead thuộc Outgate, hoặc ngay tại ngôi làng ấy, tại điểm hội tụ của các ngả đường.

Thứ hai, vách đá ấy hầu như không thể được mô tả là nhô lên từ điểm giao của hai con đường cái quan; chỉ có duy nhất một con đường lớn chạy qua gần nó.

Vách đá ấy có cấu tạo địa chất kỳ lạ đến mức tôi không thể tưởng tượng nổi nhà thơ lại miêu tả ký ức của mình về nó mà không gọi đó là một ngọn đồi có các bậc thang, hay một lối leo lên bằng những bậc thang tự nhiên.

Rồi thêm nữa, viễn cảnh nhìn từ đó không đủ độ bao quát. Dòng suối thì không nằm đủ gần, hay đúng hơn là không đủ lớn để có thể nghe thấy tiếng. Hồ Blelham Tarn quả thực không quá xa để có thể góp thêm âm thanh của nước, nhưng ngọn gió mà chúng ta giả định thổi từ hướng đông bắc, và tiếng động từ hồ Blelham Tarn sẽ bị cuốn đi xa khỏi hướng của cậu rất nhiều.

Bức tường đá hiện tại không nằm gần đỉnh và có tuổi đời tương đối gần đây. Thật khó lòng tin được dựa vào độ dốc của lớp đá lộ thiên rằng một bức tường từng có thể ngự trị trên đỉnh núi.

Nhưng vẫn còn hai điểm quan sát khác nằm trung gian giữa những thái cực ấy, cả hai đều có lẽ từng hiện hữu trong tâm trí và ký ức của nhà thơ khi ông miêu tả khung cảnh, và

'Tầm nhìn ngắt quãng qua bụi cây

Và vùng đồng bằng bên dưới,'

đã được ban phát cho ông bởi làn sương mù. Một trong số đó là High Crag, cách điểm phân kỳ hoặc hội tụ của hai con đường cái quan chừng ba phần tư dặm, nơi mà Tiến sĩ Cradock đã lựa chọn.

Không còn nghi ngờ gì nữa, đây chính là vách đá xuất chúng nhất để có một tầm nhìn rộng mở và bao quát khắp toàn bộ vùng đất giữa Outgate và Ambleside. Ngay sát trên đỉnh của nó vẫn còn lại những gốc táo gai già cỗi, nhưng tuyệt nhiên không có dấu vết của bức tường nào.

Thế nhưng High Crag lại khó có thể được xem là vách đá nhô lên từ điểm giao của hai con đường cái quan, trừ khi chúng ta phải hiểu định ngữ 'trải dài tít tắp' như là áp dụng cho các sườn dốc hoặc rìa phía tây nam của ngọn đồi; và hai con đường cái quan, tức những con đường giữa Water Barngates ở phía tây, và con đường mòn cưỡi ngựa giữa Pullwyke và Outgate tại điểm giao Outgate của chúng, thì điều này lại có vẻ hơi gượng ép quá đà.

Quả thực là nếu những lối đi ngựa có thể được mô tả như những con đường cái quan, thì người ta có thể nói rằng có một điểm giao của chúng nằm sát cạnh phía đông bắc của vách đá.

Tuy nhiên, hãy nhớ rằng bầy ngựa đi đến từ Penrith, người đánh xe hầu như chẳng thể nào có chút hiểu biết tường tận nào về những lối mòn cưỡi ngựa này; đồng thời, vào cái ngày đầy sương mù ấy, tôi vô cùng hoài nghi liệu lũ trẻ đang canh gác trên High Crag có thể nhìn thấy những con ngựa thỏ thẻ lầm lũi bò đi giữa những con đường có tường vây ở một khoảng cách xa đến nửa dặm hoặc hơn thế nữa hay không.

Và điều đó có vẻ như đã từng là bài toán hóc búa dành cho chúng vào ngày hôm đó.

Sự công bằng buộc tôi phải nói rằng có lẽ những con đường khi ấy không hề (như ngày nay) được xây tường cao bọc kín ở cả hai bên. Ngày nay, ngay cả từ đỉnh High Crag, người ta chỉ có thể trông thấy cái đầu và đôi tai của một con ngựa khi nó đi qua con đường Water Barngates; nhưng vào cuối thế kỷ trước, rất nhiều con đường chỉ được vây tường một phần tách biệt khỏi những vùng đất hoang vu mà chúng băng qua ở miền Hồ.

Dẫu vậy, như tôi đã nói, High Crag vẫn là một điểm quan sát đắc địa mà nhà thơ, khi còn là một thiếu niên, chắc hẳn đã thường xuyên leo lên ở vùng đất này, nếu ông muốn đắm mình trong những hoan lạc của phong cảnh toàn ươi.

Có một bức tường cách đỉnh chừng một trăm thước, nằm trên sườn phía tây nam của High Crag; ngay tại đây—tại một điểm cận kề có hai cây ô rô lớn—cậu thiếu niên có thể đã tìm được chốn dung thân tránh khỏi ngọn gió đông bắc, đồng thời có được một cái nhìn cận cảnh và rõ ràng hơn về con đường giữa Barngates và Outgate, cùng Randy Pike và Outgate.

Cũng tại nơi này, rất có thể cậu sẽ nghe thấy âm thanh của dòng suối trong khe núi hoặc hốc cây rậm rạp nằm ngay dưới chân mình; thế nhưng tôi còn lâu mới mãn nguyện rằng đây chính là chốn mà nhà thơ đã đứng quan sát.

Lại có một địa điểm quan sát thứ tư khả dĩ nữa, nơi mà anh hẳn sẽ nhớ là tôi từng hướng sự chú ý của anh tới, nằm gần Randy Pike hơn. Sườn dốc phủ đầy thông rụng lá vươn lên từ con đường Randy Pike tới một vách đá hiểm trở quay mặt về hướng bắc và hướng đông.

Từ nơi đây, một khung cảnh tráng lệ của vùng đất giữa Randy Pike và Pullwyke hiện ra trước mắt, và nếu những con đường mòn cưỡi ngựa có thể—như điều vẫn có khả năng xảy ra, dẫu khó xảy ra—được gọi là hai con đường cái quan, thì vách đá này hoàn toàn có thể được ca tụng là nhô lên từ điểm giao của hai con đường cái quan ấy. Bởi vì con đường Hawkshead cũ chạy dọc về phía đông, nằm trong khoảng cách có thể gọi với tới được (chừng chín mươi thước), và một con đường mòn cưỡi ngựa từ Pullwyke, giờ đây chủ yếu được dùng bởi những người thợ mỏ đá, chạy qua cách đó tám mươi thước về phía tây; trong khi chắc chắn rằng dòng suối bên dưới, khi dâng lên vì những cơn mưa mùa đông, có thể đủ lớn để vẳng lên tiếng kêu từ bụi cây. Vách đá này được biết đến với tên gọi Coldwell hoặc Caudwell Crag, và tọa lạc cách High Crag khoảng nửa dặm về hướng đông-đông-nam.

Nó có một ưu điểm lớn là một bức tường có tuổi đời đáng kể chạy viền trên đỉnh, và người ta có thể trong lúc ngồi nghỉ trên một tảng đá nằm sát ngay phía sau nó được che chở khỏi hướng bắc và hướng đông, mà vẫn thu vào tầm mắt một bức tranh phong cảnh bao la trải rộng bên dưới. Nếu có thể chắc chắn rằng bầy ngựa khi chúng tới Pullwyke đã không đi ngược lên hướng Water Barngates, và cứ thế tiến về Hawkshead, thì chẳng còn vách đá nào trong vùng có thể đáp ứng trọn vẹn đến thế mọi nhu cầu của lũ trẻ, cũng như mọi điểm miêu tả mà nhà thơ đã lưu giữ lại cho hậu thế.

Nhưng chính cái chữ nếu ấy lại khiến tôi đi đến quyết định chọn Pullwyke Crag—nơi được miêu tả đầu tiên—mới chính là địa điểm thực sự mà lũ học trò đã trèo lên tựa như những trinh sát, vào buổi chiều tối trọng đại của kỳ nghỉ thân thương; đồng thời, tôi cũng đặt trọn niềm tin chắc chắn rằng Wordsworth—khi ông khắc họa lại những ký ức về sự kiện ấy—cũng đã mường tượng sẵn trước mắt tâm trí mình khung cảnh nhìn từ Coldwell và High Crag."

Ed.

Mục lục—Phụ lục

Mục lục

Chính