Bạn sẽ biết rất nhiều về một con người khi người đó chết. Trong buổi lễ truy điệu ở Viện hàn lâm mỹ thuật, khi nghe những lời bàn của mọi người, tôi nghĩ bụng, những lời nói tốt đẹp của người đời đối với Sasha khi cô còn sống e rằng không bằng một nửa khi cô đã chết.

Linh cữu đặt trên bục cao, xung quanh có rất nhiều hoa, đến nỗi bộ mặt trắng bệch của cô gần như bị lút vào giữa rừng hoa không nhìn thấy nữa. Không hiểu tại sao ai cũng gọi Sasha là “bạn”, họ gọi cô là “một nhà nghệ thuật ưu tú”, là “một người Xô Viết tuyệt vời” và “thần chết đáng nguyền rủa đã bất thình lình cướp đi cuộc sống của bạn” vân vân… Những lời văn điếu ấy thực quá cách xa với bộ mặt đau đớn kia của người xấu số!

Tôi cảm thấy trong người rất mệt, phải cố gắng lắm mới đứng nổi cho đến khi buổi lễ kết thúc. Sau một thời gian đem hết sức lực, tâm can của mình làm việc căng thẳng từng giờ từng phút để mong cứu sống người thân của mình mà không thành; giờ đây tôi cảm thấy trống rỗng, chẳng có việc gì đáng làm nữa. Giờ đây tôi là người vô sự, tôi bàng hoàng đứng bên cạnh quan tài. Sanya đứng cạnh tôi, nhưng không hiểu vì sao cứ một lúc tôi nhìn rõ anh, nhưng lúc sau lại chẳng nhìn thấy gì cả. Còn anh thì cứ nhìn người em gái không chớp mắt, sắc mặt của anh tái đi giận dữ, tuồng như cái chết của cô ấy làm anh giận dữ vậy.

Sanya tham gia vào tất cả mọi việc: đóng quan tài, thuê ô-tô, lo liệu các việc trong nhà, đến sở công an làm thủ tục, ra nghĩa trang và cuối cùng là tiễn tôi về khách sạn “Astoria”. Xong đâu đấy anh trở lại với Petya suốt đêm. Giờ đây anh đứng bên cạnh tôi, chăm chăm nhìn cô em gái như thể để bù vào những năm tháng cách biệt về sau. Tôi hỏi anh về Petya, anh lặng im không đáp lời, mà chỉ đưa tay trỏ một người đang đứng cạnh quan tài.

Petya còn giữ được vẻ bình tĩnh, song bộ mặt hốc hác khô rộc hẳn đi của anh khiến tôi vô cùng kinh ngạc. Anh ta có vẻ hình như đang cố dằn mình để chờ cái phút kết thúc các thủ tục của buổi lễ đau khổ này, và sau đó Sasha sẽ lại trở lại đoàn tụ với anh và mọi việc rồi sẽ lại tốt đẹp như thường. Ông già Skovorodnikov đã đến đây ngày hôm trước để dự lễ an táng. Ông đứng sau lưng Petya, hai dòng nước mắt chảy như xối qua má xuống bộ râu điểm bạc xén rất kỹ của ông, về sau mắt tôi mờ đi nên không nhìn thấy buổi lễ đã kết thúc như thế nào nữa.

Hai hoặc ba ngày gì đó sau khi Sasha được chôn cất xong, trước khi trở về Ensk, ông Skovorodnikov đã đặc biệt đến khách sạn “Astoria” để chia tay chúng tôi. Lúc ấy trong phòng của Sanya đương có khách nào đó, hình như vị đại diện được cử đi Arkhangelsk để chuẩn bị trang bị, nên chúng tôi phải vào phòng ngủ nói chuyện. Trong phòng này có rất nhiều áo bông, găng tay và những thứ cần thiết của đội thám hiểm sau này làm việc. Đó là những thứ chuyển từ Viện nghiên cứu Bắc cực đến.

Tôi mời ông ngồi lên giường và mời ông uống cà phê.

- Anh chị chuẩn bị đi rồi ư? – Ông hỏi.

- Vâng, chúng cháu cũng sắp đi rồi ạ.

Chúng tôi im lặng hồi lâu.

- Xin lỗi, tôi chưa được quen cô lắm, – ông cụ lại nói. – Nhưng tôi đã nghe nói về cô rất nhiều. Lâu nay tôi vẫn coi Sanya như là con đẻ, tôi rất mừng được biết hai anh chị rất thương yêu nhau. Dĩ nhiên là lúc này việc của Sasha làm cho mọi người đều đau buồn… Nếu không thì chúng ta đã có thể vui vẻ chúc mừng nhau… Nhưng cái chết đối với người ta là chuyện thường tình, không sao tránh khỏi…

Ông thở dài rồi nói tiếp:

- Không ai tránh khỏi cái chết trong đời mình!… Petya có nói với tôi rằng cô rất quan tâm đến Sasha, tôi xin hết lòng cám ơn cô.

Tôi hỏi thăm tình hình sức khỏe bà Dasha.

- Vấn đề chính là ở chỗ đó, sức khỏe của bà nhà tôi không được tốt lắm. Bác sĩ không cho bà ấy rời khỏi giường nằm. Hơi thở lúc nào cũng hộc tốc nặng nề. Nếu sức khỏe của bà ấy khá thì tôi đã bế ngay cháu bé về nhà nuôi rồi. Còn Petya, nếu anh ấy chịu về nhà ăn nghỉ ít lâu cho lại sức thì càng tốt. Bây giờ tôi thật không tưởng tượng nổi sẽ về nói với bà lão nhà tôi thế nào đây. Nếu bà ấy biết chuyện Sasha thì chắc chắn là bà ấy không thể sống nổi. Bà ấy gửi gắm cả cuộc đời cho hai vợ chồng thằng Petya.

Ông mân mê trong tay chiếc bật lửa làm bằng vỏ đạn đồng đã cũ, có lẽ đó là vật kỷ niệm còn lại từ thời kỳ nội chiến. Tôi biết ông cụ đang suy nghĩ những gì. Sau khi đưa đám ma trở về phố Petrogradskaya, bản thân tôi cũng đã từng có ý nghĩ như thế.

… Mặt bàn trắng chưa được đánh véc-ni, giờ đây trở nên trống trải vô cùng. Mấy cây bút vẽ nhỏ và một bức tranh phong cảnh cổ chưa được lên màu của Sasha bỏ lại để chỏng chơ trên mặt bàn. Bây giờ không có ai cần đến chúng nữa.

“Thực ra cái chết cũng chẳng có gì đáng sợ, có điều là khi nghĩ đến cháu bé, em cảm thấy khủng khiếp quá”. Lời nói hồi nào của Sasha như có ý ủy thác cho tôi cuộc sống của đứa bé. Giá như lúc hấp hối mà còn tỉnh táo thì chắc là cô ấy đã nói hẳn với tôi những lời ấy rồi.