Lần này tôi không đi tranh thủ cái vinh dự được báo cáo trước Hội Địa lý học, cũng không nhận được lời mời đọc báo cáo trước một đối tượng nào khác. Vì vấn đề di sản khoa học của tàu “St. Maria” đã được phó giáo sư V. trình bày tỉ mỉ trong một bài báo xuất sắc, được công bố cách đây chưa đầy một tháng, nên tôi từ chối tất cả mọi diễn đàn. Nhưng phó giáo sư lại đích thân gọi điện cho tôi yêu cầu tôi phải nói, nên tôi buộc phải nghe theo ông.

… Nhiều người đến nghe báo cáo của tôi. Ngay cả bà mẹ của Kira cũng đến. Khi gặp tôi, bà nói mấy câu chúc mừng đúng như sách cổ đã dạy. Tiếc là bây giờ tôi không còn nhớ nữa. Bà nói hơi dài, lúc ấy tôi nhìn thấy bộ mặt trang nghiêm đầy vẻ phục tùng của Valya mà bất giác bật cười.

Tôi mời thầy Korablyov đến ngồi ở dãy ghế đầu đối diện với diễn đàn, vì tôi có thói quen nhìn vào từng động tác, cử chỉ của thầy để thêm vững dạ trong khi phát biểu.

- Này Sanya, – thầy vui vẻ nói. – Chúng mình giao hẹn với nhau thế này nhé: Khi nào tôi đặt sấp bàn tay lên bàn, anh cứ yên trí nói tiếp. Phải luôn luôn nhìn vào tay tôi mới được! Nếu tôi vỗ nhẹ tay vào bàn, thì có nghĩa là anh phải bình tĩnh trở lại. Còn nếu như không vỗ, thì có nghĩa là anh đang rất bình tĩnh, cứ thế tiếp tục.

- Thầy Ivan Pavlych, cám ơn thầy lắm!

Nói chung thì lần báo cáo này đáng sợ thật. Nhưng tôi chẳng thấy mất bình tĩnh chút nào. Điều khiến tôi băn khoăn chỉ là không biết Nikolai Antonych có đến nghe tôi báo cáo hay không.

Ông ta đã đến. Khi tôi đang treo bản đồ, quay lại nhìn, thấy ông ta ngồi ở hàng ghế đầu, cách thầy Korablyov không xa. Ông ta ngồi, gác chân lên nhau, mắt nhìn thẳng về phía trước một cách mất tự nhiên. Tôi có cảm giác là trong mấy ngày vừa qua trong con người ông ta có những thay đổi, vẻ mặt trở nên ngơ ngác như hải cẩu, hai má chảy xuống, bên trên cổ áo lộ ra một đoạn cổ gầy có nhiều nếp nhăn.

Chủ tịch buổi báo cáo là một học giả nổi tiếng ngành địa lý. Trước khi mời tôi lên báo cáo, ông giới thiệu tóm tắt mấy nét về tôi. Đối với tôi, tất nhiên cách làm ấy của ông là rất tốt. Thậm chí tôi còn thầm trách ông ấy nói giọng khẽ quá. Ông nói rằng tôi “là một trong những người có liên quan mật thiết đến lịch sử chinh phục của những người Bolshevik Bắc cực”. Sau đó ông lại nhấn mạnh rằng nền khoa học Xô Viết ở Bắc cực cần phải dành riêng một trang có nhiều ý nghĩa nhất để ghi nhớ “sự lao động ngoan cường và thiên tài” của tôi. Tất nhiên là tôi cũng không phản đối những lời nói ấy của ông. Hơn nữa lúc ấy tiếng vỗ tay cứ vang lên từng hồi dài trong hội trường, rõ nhất là tiếng vỗ tay của bà mẹ Kira, nên cũng không có cách nào phản đối được.

Tuy phần lịch sử về con đường biển phía Bắc có rất nhiều điều thú vị, nhưng có lẽ lần này cũng không nên nói đến nó nhiều quá.

Tôi nói khá tồi, thường bị nghẹn lời, lắm lúc cứ quên biến đi những từ ngữ rất thông thường. Tóm lại đúng như lời bà mẹ Kira sau này nói với tôi, rằng tôi đã bị “choáng váng”.

Lời phát biểu của tôi chuyển sang thời kỳ hiện nay của chúng ta. Tôi phác qua mấy nét chính về ý nghĩa quân sự của vùng Bắc cực.

Giữa lúc ấy, Katya của tôi bỗng thoáng hiện ra ở phía xa, nơi cuối dãy hành lang lờ mờ sáng và sau đó biến mất. Nàng hơi khó ở (bị cảm) nên đã hứa với tôi là sẽ ở nhà. Nhưng bây giờ lại lén đến đây cũng là điều tốt, thậm chí còn rất tốt là đằng khác. Đầu óc tôi bỗng chốc trở nên nhẹ nhõm và tôi nói với giọng tự tin hơn, rõ ràng khúc chiết hơn.

- Có lẽ các vị sẽ lấy làm ngạc nhiên, – tôi cất cao giọng. – Ngay trong thời kỳ chiến tranh tôi lại đi kể với các vị về chuyện của một đội thám hiểm đã bị mất tích cách đây những gần ba mươi năm trời. Nhưng đây là một sự kiện lịch sử. Chúng ta không quên lịch sử của chúng ta. Sức mạnh cơ bản của chúng ta có lẽ nằm trong cái tư tưởng vĩ đại là muốn đổi mới đất nước, mà dầu là chiến tranh tàn khốc cũng không thể nào ngăn cản nổi. Tư tưởng khai phá, chinh phục Bắc cực của nhân dân Liên Xô là một trong những tư tưởng vĩ đại ấy.

Tôi dừng lại một lát. Tôi vốn rất muốn nói cuộc tham quan của tôi với Ledkov ở thành phố Bắc cực. Nhưng chuyện này cách xa chủ đề của báo cáo quá, nên tôi đành phải chuyển sang câu chuyện của thuyền trưởng Tatarinov.

Khi nói đến cuộc đời của ông, lòng tôi xao xuyến vô cùng. Tôi ngỡ như chính bản thân mình đã sinh ra trong một gia đình ngư dân nghèo khổ bên bờ biển Azov, chứ không phải ông. Dường như từ khi còn bé, chính tôi đã làm thủy thủ trên một chiếc tàu chở dầu hỏa chạy từ Batum đến Novorossiysk chứ không phải ông. Dường như chính tôi đã lọt qua một cách thắng lợi “kỳ thi chuẩn úy hải quân”, sau đó được vào công tác trong Cục Địa lý thủy văn, và trong những ngày ấy tôi đã dùng những nguyên tắc dễ dãi và với thái độ thân ái để đối xử với anh em lính thủy, chứ không phải là ông. Dường như chính tay tôi đã viết những dòng chữ mang một tư tưởng kiệt xuất “Hãy để cho băng tuyết tự giải quyết vấn đề” chứ không phải là ông. Dường như cuộc đời ông đã không kết thúc bằng sự thất bại và cái chết bặt vô âm tín, mà là bằng thắng lợi và hạnh phúc. Dù rằng trong cuộc sống ngày nay cũng có bạn bè, kẻ thù, người yêu, nhưng bản thân cuộc sống đã thay đổi, kẻ giành được thắng lợi không phải là kẻ thù mà là bạn bè và người yêu.

Càng nói tôi càng thể nghiệm sâu sắc tình cảm này. Ngoài những từ ngữ gợi cảm mạnh, tôi không có cách nào khác diễn đạt chúng. Tôi như nhìn thấy ở nơi chân trời xa tít, dưới khoảng không mênh mông của bầu trời xanh thẳm, một chiếc thuyền buồm yếu ớt đang bị tuyết phủ kín dần. Có phải là chiếc thuyền ấy đã chết rồi không? Không, những con người dũng cảm ở trên đó đang bận rộn bịt kín các kẽ hở và lỗ thông ra ngoài, chuẩn bị sống qua mùa đông…

Khi Katya đi về chỗ ngồi của mình, các lính thủy đứng trên hành lang đều dãn ra tránh đường. Tôi nghĩ bụng, họ nhường đường một cách kính cẩn cho con gái thuyền trưởng Tatarinov cũng là lẽ công bằng thôi. Và lúc này trông nàng đẹp hơn tất cả mọi người, nhất là khi nàng mặc chiếc áo cánh may theo kiểu Anh giản dị. Nàng đẹp hơn tất cả mọi người, trong khoảnh khắc, tôi bất giác ngỡ rằng nàng cũng tham gia vào chuyến thám hiểm kỳ thú và gian nan của chiếc tàu buồm “St. Maria”.

Bây giờ đã đến lúc cần phải kể về quá trình diễn biến và tính chất khoa học của cuộc thám hiểm. Trước hết tôi khẳng định rằng những điều mà đội thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov xác định, cho đến nay vẫn còn giữ được giá trị của nó. Vì vậy sau khi nghiên cứu qua những kết quả của cuộc thám hiểm này, giáo sư V., nhà nghiên cứu Bắc cực nổi tiếng của chúng ta, mới dự đoán rằng giữa vĩ tuyến 78 và 80 có một hòn đảo chưa ai biết đến. Đến năm 1935, đảo này đã được phát hiện, và nó nằm đúng vào vị trí mà giáo sư V. đã tính toán. Cuộc thám hiểm của thuyền trưởng Tatarinov đã xác định con đường chạy theo hướng dọc ở phía nam Bắc cực, xác định công thức vận động tương đối giữa băng và gió, góp phần cống hiến to lớn vào nền khoa học Nga.

Khi tôi kể về công việc in tráng số phim ảnh của đội thám hiểm đã bị lấp dưới mặt đất gần ba chục năm, cả hội trường dấy lên những tiếng thì thầm trầm trồ thú vị.

Đèn tắt, trên màn ảnh hiện ra một người đàn ông thân hình cao lớn, ông ta đội mũ lông, xà cạp bằng da quấn đến gần đầu gối. Ông đeo kính súng săn trên vai và đứng im, đầu hơi cúi. Một chú gấu đen đã bị bắn chết, móng vuốt co dúm lại như con mèo đang nằm sóng soài dưới chân ông. Đó là một con người kiên nghị cao cường, rất ít nghĩ đến cá nhân mình. Và đây ông như đang sửa soạn bước vào hội trường của chúng ta.

Khi ông hiện lên trên màn ảnh, mọi người trong hội trường đều đứng cả dậy. Tất cả im lặng như tờ, tất cả chìm trong một không khí tôn kính trang nghiêm. Không một tiếng thì thầm, cũng không một hơi thở mạnh.

Trong không khí im lặng trang nghiêm ấy, tôi đọc bản báo cáo và thư vĩnh biệt của thuyền trưởng:

Thực ra, nếu hắn ta không ngăn trở anh, không đến “giúp đỡ” anh, thì anh cũng đã hoàn thành được khối công việc. Nghĩ đến chuyện này, anh hết sức đau lòng. Nhưng còn cách gì hơn? Điều duy nhất có thể an ủi là anh lấy lao động của mình hiến dâng cho đất nước Nga những phần đất mới rộng lớn…”

- Nhưng trong bức thư này, – chờ khi mọi người đã ngồi xuống, tôi nói tiếp, – tôi muốn các vị lưu ý đến một điểm. Đó là: “Anh biết rõ rồi đây ai sẽ là người giúp đỡ em và con, song trước phút tắt thở, anh không muốn nhắc đến tên hắn. Anh không thể dốc hết bầu tâm sự đã tích lũy trong nhiều năm của mình cho người ấy được. Người ấy là hóa thân của cái thế lực trong nhiều năm bó buộc chân tay anh…” Tên của con người mà trước khi tắt thở, Thuyền trưởng đã không muốn nói đến ấy là ai? Về người này, trong một bức thư khác, Thuyền trưởng viết: “Có thể đánh bạo mà nói rằng, tất cả mọi thất bại của bọn anh đều do hắn gây nên”. Về con người ấy, thuyền trưởng còn viết: “Về cuộc thám hiểm này, bọn anh biết trước là sẽ gặp nguy hiểm, nhưng bọn anh không ngờ lại bị một đòn đau đến như thế” hoặc ”Điều không may lớn nhất là anh đã giao công việc trang bị những thiết bị cần thiết cho đội thám hiểm cho Nikolai. Giờ đây hậu quả tai hại của nó đang phải trả giá rất đắt từng giờ từng phút…”

Nikolai! Người mang tên Nikolai trên trái đất này nhiều vô kể!

Đúng thế, những người mang tên Nikolai trên trái đất này rất nhiều, ngay cả trong hội trường này cũng không ít. Nhưng, khi nghe tôi nói đến cái tên ấy, chỉ có một người trong số đó giật mình choàng dậy, mắt ngơ ngác nhìn quanh, chiếc gậy mà ông ta đang tựa tay ngã lăn ra đất. Một người ngồi cạnh nhặt lấy gậy và đưa cho ông ta.

- Hôm nay tôi sẽ công bố toàn bộ tên họ của người ấy ra đây. Việc này không phải nhằm mục đích giải quyết sự tranh chấp đã tồn tại trong nhiều năm giữa tôi và ông ta. Cuộc tranh chấp giữa chúng tôi đã được bản thân cuộc sống thanh toán từ lâu rồi. Nhưng trong các bài báo của mình, người ấy vẫn tiếp tục khẳng định rằng chính ông ta là ân nhân của thuyền trưởng Tatarinov và như ông ta viết, thì tuồng như cái ý kiến “tiến bước theo vết chân Nordenskiöld” cũng là do bản thân ông ta nghĩ ra. Ông ta rất tự tin, thậm chí còn dám đến nghe tôi báo cáo. Người ấy hiện nay đang có mặt trong gian phòng này.

Trong hội trường, tiếng rì rầm bàn tán bỗng dội lên, lắng đi một lúc, rồi lại ồn lên một lần nữa. Chủ tọa rung chuông liên hồi.

- Số phận thật kì quặc! Trước nay chưa bao giờ người ta gọi ông ta đầy đủ bằng cả họ tên. Nhưng trong số những bức thư vĩnh biệt của thuyền trưởng để lại, chúng tôi đã tìm thấy những tư liệu quan trọng. Trong đó có một bản sao giao kèo Bản giao kèo quy định:

1) Sau khi trở về đất liền, tất cả danh lợi đều thuộc về Nikolai Antonovich Tatarinov (với họ, tên đầy đủ).

2) Thuyền trưởng hứa trước, sẽ không nhận tất cả mọi sự khen thưởng.

3) Trong trường hợp tàu thuyền bị hư hỏng, thuyền trưởng phải bồi thường cho Nikolai Antonovich Tatarinov (cả họ và tên) toàn bộ tài sản của mình.

4) Tàu thuyền và các thứ phí tổn bảo hiểm đều thuộc quyền sở hữu của Nikolai Antonovich Tatarinov (cả họ, tên và tên đệm đầy đủ).

Hồi ấy ông ta nói với tôi rằng, ông ta chỉ công nhận một nhân chứng duy nhất, đó là bản thân Thuyền trưởng. Mong rằng ngay bây giờ người ấy hãy rút lui lời nói của mình trước mặt chúng ta, vì lúc này Thuyền trưởng đã chỉ mặt hắn bằng cả tên, họ và tên đệm đầy đủ.

Tôi vừa dứt lời, cả hội trường ồn lên một cách đáng sợ. Nhiều người ở hàng ghế đầu đứng bật dậy. Những người ở phía sau kêu thét yêu cầu đằng trước ngồi xuống. Người ấy vẫn đứng, tay cầm chiếc gậy giơ cao và kêu lên:

- Yêu cầu cho tôi nói! Yêu cầu cho tôi nói!

Ông ta được phép chủ tọa cho nói nhưng mọi người không cho ông ta nói. Từ bé đến giờ chưa bao giờ tôi nghe một thứ tiếng kêu gào ồn ĩ quỷ quái như thế. Nhưng ông ta cũng đã nói được mấy câu một cách khó nhọc (chẳng có ai nghe thấy cả). Sau đó ông ta gõ chiếc gậy xuống sàn một cách nặng nề, đoạn rời khỏi diễn đàn, đi dọc theo gian phòng chính ra ngoài. Ông ta bị rơi vào trong khoảng không hoàn toàn trống rỗng. Nơi mà ông ta vừa đi qua, hồi lâu vẫn còn bỏ trống, hình như không ai muốn bước đến chỗ mà ông ta vừa chống gậy đi qua nữa.