Tôi nằm mơ suốt đêm. Hình như tôi lại bị thương một lần nữa. Bác sĩ Ivan Ivanych khom lưng đứng cạnh tôi. Tôi muốn nói với ông ta: “Abram, bão tuyết, uống rượu”, nhưng tôi không tài nào nói ra tiếng được. Tôi đã thành người câm. Tuy tôi thường gặp những cơn mê như thế. Nhưng đây là lần đầu tiên cái cảm giác mình bị câm hiện ra rõ ràng nhất trong cơn mê.

Hôm ấy tôi dậy sớm hơn giờ quy định. Trong những phút ngái ngủ, mọi thứ đều cảm thấy và đều biết. Nhưng bản thân lại cứ tự cưỡng mình không cảm thấy và không biết gì cả. Tôi bắt đầu nghĩ đến bác sĩ và chợt nhớ đến chuyện bác sĩ tìm ra mặt trận thăm con trai do Romashov kể lại. Tôi không thể nào tự giải thích nổi hiện tượng này, chỉ biết rằng trong lúc hồi nhớ lại, có một cái gì đó mơ hồ đã tồn tại từ lâu và làm cho tôi không yên tâm. Tôi nhớ lại những lời kể của Romashov và sực nhớ hắn có nói rằng bác sĩ làm việc ở thành phố Bắc cực.

Cuộc nói chuyện ấy xảy ra trên tàu, hồi ấy tôi ngỡ đấy chỉ là những lời hươu vượn. Thử nghĩ mà xem, bác sĩ có thể rời bỏ cái thành phố mà ở đó, cả những con hươu khi gặp ông cũng quay đầu nhìn đầy thiện ý hay không? Lẽ nào ông có thể rời bỏ ngôi nhà thân yêu nằm trên đường phố mang chính tên của ông? Ông không thể nào rời bỏ những con người yêu mến quý trọng ông, gọi ông là “sứ giả trừ giun” và từ xa đến cầu cứu ông. Bác sĩ không làm việc ở thành phố Bắc cực, Romashov nhầm rồi, mà chính là ông làm việc ở thành phố Zapolyarye.

Nhưng sau đó không biết tại sao tôi lại nghĩ rằng: “Nhưng nhỡ Romashov nói đúng thì sao?”.

Thành phố Zapolyarye ở rất xa. Chẳng lẽ năm 1941 bác sĩ đã từ đó về Leningrad hay sao? Còn như nếu ông làm việc ở thành phố Bắc cực này thì có nghĩa là tôi đã sống bên cạnh người bạn cũ thân yêu ấy những ba tháng nay rồi?

Đồng chí trực ban bước vào phòng nói khẽ:

- Các đồng chí, dậy thôi!

Thấy cử chỉ vội vàng của tôi, một tay gài thắt lưng quần, một tay với chiếc áo khoác một cách lúng túng, anh ta chăm chăm nhìn tôi.

Thật tuyệt, chính ngày hôm ấy, trong cùng một thời khắc, bác sĩ đã nghĩ đến tôi. Sau này, khi gặp nhau, ông cứ cố thuyết phục tôi tin điều đó. Hôm qua ông đã biết tin tôi sẽ được thưởng Huân chương, còn tôi lúc đầu không tin vì nghĩ rằng: “Trên đời này thiếu gì người cùng họ Grigoriev”. Thế mà sáng sớm ngày hôm sau, lúc còn nằm trên giường, ông đã cầm chắc rằng người đó là tôi. Và thế là cũng như tôi, ông lao ngay đến chỗ đặt máy điện thoại.

- Bác Ivan Ivanovich! – Tôi gọi rõ to. Ngay lúc đó vang lên trong ống nghe một giọng khàn khàn, rất khó tin được rằng đó là tiếng nói của Ivan Ivanovich. Giọng nói đó như đang cố vượt qua một cách vất vả những cơn xoáy của ngọn gió thu đang quần đảo trên bầu trời buổi sáng để bay đến tai tôi.

- Grigoriev đây. Bác nghe rõ tiếng cháu nói không? Sanya đây!

Giọng nói khàn khàn đã trở nên đều đều và quen thuộc. Không biết ông ta có biết cái tin tôi bị mất tích trước đây hay không. Tôi cố gào thật to, cô gái phụ trách tổng đài hình như cảm thông nỗi sốt ruột của tôi, bèn lên tiếng:

- Bác sĩ trung tá quân y Pavlov báo cáo.

- Có gì mà báo với chả cáo, nhờ chị nói hộ với bác ấy tôi là Sanya.

- Vâng, tôi sẽ nói ngay, – cô ta đáp. – Tôi muốn hỏi anh hôm nay có bay không?

Tôi hết sức ngạc nhiên.

- Việc này có quan hệ gì đến chuyện bay đâu? Nhà chị nói hộ tôi là Sanya.

- Tôi đã nói anh là Sanya rồi, – giọng cô tổng đài pha chút bực dọc. – Tối nay anh có bay đi thành phố N. không, và có thể tìm gặp anh ở đâu?

- Tôi sẽ bay! – Tôi hét lên. – Mời ông ấy đến câu lạc bộ sĩ quan. Rõ chưa?

Cô tổng đài không nói gì nữa. Trong ống nghe vang lên một tiếng động xê dịch đồ đạc và sau đó là một giọng nói hình như của người khác chứ không phải cô ta:

- Ông ấy sẽ đến!

Tôi vốn định nhờ bác sĩ ghé qua Phòng Chính trị xem có thư của tôi không, vì địa chỉ của tôi ghi trong các thư gửi đi đều là Phòng Chính trị thành phố Bắc cực. Nhưng sau đó chẳng nghe thấy gì nữa.

Được biết bác sĩ ở đây và được biết nếu hôm nay không mưa bão thì tôi đã có thể đến gặp ông. Tôi mừng rỡ vô cùng. Song có một vấn đề đối với tôi trước sau vẫn là một bí ẩn: Tại sao khi đến câu lạc bộ sĩ quan tôi được uống rượu nho trắng trước, sau đó uống rượu đỏ và cuối cùng lại là rượu trắng vân vân. Tuy uống nhiều nhưng cũng không xảy ra chuyện gì đáng tiếc. Mấy cô gái giữa các hiệp nhảy sà vào ngồi cạnh bàn tôi. Tôi giải thích cho các cô biết rằng, nếu biết nhảy thì đời tôi đã khác hẳn bây giờ, chắc chắn là đã phong phú đẹp đẽ hơn nhiều. Nghe xong các cô cười phá cả lên. Nguyên nhân đẻ ra những điều bất hạnh này đều ở chỗ bình sinh tôi không biết nhảy.

Thực ra những điều tôi nói không có gì đáng cười cả. Ngay như cậu hoa tiêu của tôi kia cũng có thói quen riêng. Cậu ta ngồi đối diện với tôi và mồm luôn ngậm tẩu thuốc to tướng, ra chiều như đang suy nghĩ rất lung. Những điều tôi nói đều là sự thực cả, và tôi nói rất nghiêm chỉnh. Thế mà không hiểu tại sao các cô cứ cười phá lên.

Ngồi trong câu lạc bộ sĩ quan, lòng tôi không khỏi áy náy, nhưng tinh thần thì rất phấn chấn. Lúc ấy ở cửa ra vào chợt xuất hiện một sĩ quan hải quân cao to đã đứng tuổi. Ông ta thận trọng đi lách qua các dãy bàn. Tôi đoán đấy chính là bác sĩ Ivan Ivanovich.

Có thể đã có lúc tôi suy nghĩ rằng ông ấy đã già đi nhiều, lưng đã còng và râu đã bạc. Nhưng những ý nghĩ đó chỉ là những suy tưởng viển vông. Thực ra ông vẫn là người bác sĩ thần bí khó hiểu thời niên thiếu của tôi. Ông đẩy chiếc kính lên trán và đâm sầm về phía tôi, như thể muốn lập tức khám phá hoặc bắt tôi thè lưỡi ra để khám.

- Thưa bác sĩ, tôi muốn mời bác sĩ đến khám cho một bệnh nhân, – tôi nói giọng nghiêm trang. – Đây là một ca rất lý thú! Bệnh nhân này chỉ biết nói có sáu tiếng: gà, yên, hòm, bão, uống và Abram!

- Sanya!

Chúng tôi ôm chầm lấy nhau, nhìn nhau chằm chằm rồi lại ôm chầm lấy nhau.

- Bác Ivan Ivanovich thân yêu, cháu hơi bị say rồi phải không? – Tôi cất tiếng hỏi. Tôi nhận thấy một nét buồn lướt trên bộ mặt hiền hậu đến mức ngớ ngẩn của ông. – Chúng tôi bị rét cóng trên sân bay, nên… Nào, xin giới thiệu, đây là thiếu tá Ozolin!

- Sanya, anh đến đây đã lâu chưa? – Bác sĩ hỏi… Lúc đó người hoa tiêu đang nói lắp bắp gì đó rồi cáo lui vì sợ cản trở cuộc nói chuyện của chúng tôi. – Sanya, sao chúng ta lại có thể xa nhau lâu đến thế nhỉ?

- Đã ba tháng rồi đấy nhỉ? Đây là sai lầm của cháu.

- Chẳng lẽ anh không biết tôi đang sống ở Bắc cực hay sao? Tôi chẳng để địa chỉ lại cho Ekaterina Ivanovna rồi còn gì!

- Để địa chỉ lại cho ai kia ạ?

Có lẽ các thớ thịt trên mặt tôi khẽ rung lên, bác sĩ sửa lại kính và ngạc nhiên nhìn tôi:

- Để lại cho vợ anh chứ còn ai nữa, – ông nói, giọng rất dè dặt. – Tôi nghĩ rằng cô ấy rất khỏe mạnh. Hồi còn ở Leningrad tôi có đến chỗ cô ấy.

- Bác đến vào lúc nào ạ?

- Tháng Tám năm ngoái. Hiện giờ cô ấy ở đâu? Ở đâu hả? – Ông quay hẳn người lại phía tôi và lo lắng hỏi dồn.

- Cháu cũng không biết. Bác nhấp tí rượu nhé?

Không chờ câu trả lời, tôi đã cầm bình rượu lên.

- Thôi, Sanya, – bác sĩ nói giọng dịu dàng. Ông đẩy chiếc cốc của mình ra ngoài trước rồi đẩy chiếc cốc của tôi ra theo. – Hãy kể cho tôi nghe hết thảy mọi chuyện của anh đi đã. Anh còn nhớ Volodya không? Nó hy sinh rồi, – đột nhiên ông báo cho tôi biết cái tin buồn ấy, tuồng như muốn khơi nguồn cho tôi tâm sự vậy. Lúc này đôi mắt sau lần kính của ông đã long lanh hai ngấn lệ.

Hai chúng tôi cùng ngồi cúi đầu im lặng dưới ánh đèn sáng trưng và đầy những âm thanh huyên náo của câu lạc bộ sĩ quan. Đội nhạc tấu lên những điệu “van-xơ” quen thuộc, tiếng kèn đồng xả hơi ầm ĩ quá mức làm rung động cả căn nhà gỗ không lấy gì làm rộng lớn này.

Các phi công trẻ đi lại, nói cười với nhau trên dãy hành lang giữa buồng ăn và phòng khách. Anh chàng phi công khoảng hai mươi tuổi có đôi vai rộng, cặp lông mày rậm này có lẽ ngay trong đêm nay thôi sẽ chạm trán với thần chết trên mặt biển lạnh lẽo và yên tĩnh, trong những đám sa mù dày đặc. Thần chết len vào chiếc ghế ngồi của anh ta như một người chủ… Tuồng như có một cái gì đó rất khó chịu, tựa như một hòn đá to nhọn chẳng hạn lọt vào giữa cuộc sống êm đẹp của chúng tôi. Volodya đã từng làm thơ và mãi tới bây giờ tôi vẫn còn nhớ bốn câu thơ “Chú bé Cholkar đi từ trường về nhà”. Đó là một con người tự tin và hãnh diện, khi đoàn kịch Moskva đến biểu diễn ở thành phố Zapolyarye, cậu ta đã được lên tặng hoa cho các diễn viên để tỏ sự hoan nghênh. Bác sĩ đã có một người con như thế, và đấy là điều hạnh phúc của ông. Thế mà giờ đây, ông đang ngồi cúi đầu ủ rũ trước mặt tôi, cố kìm không cho nước mắt trào ra.

- Rốt cuộc Katya ở đâu? Chị ấy ra sao?

Tôi kể cho ông nghe chuyện bị đứt liên lạc giữa hai chúng tôi.

- Trời đất! Chuyện là chuyện anh mất tích chứ không phải chị ấy! – Bác sĩ kêu lên giọng kinh ngạc. – Chính là anh đã đổi địa điểm ba lần trên ba biển, sau đó bị thương, nằm bệnh viện chứ không phải chị ấy. Chị ấy vẫn còn sống sờ sờ ra đấy kìa! – Ông nói giọng nghiêm trang. – Chị ấy đi tìm anh có thể nói là suốt ngày đêm. Chị ấy nhất định phải tìm được anh, nếu không thì tôi sẽ không hiểu nổi thế nào là người phụ nữ trong tình yêu. Bây giờ anh rót rượu đi, chúng ta sẽ cạn cốc chúc mừng sức khỏe Katya…

Đến lúc này những việc chính chúng tôi đều đã đề cập đến. Chúng tôi đều nhận thức được một cách đau khổ rằng tuy tôi chưa tìm được vợ, không biết nàng sống chết ra sao, và tuy con bác sĩ đã mất, cuộc sống vẫn tiếp tục bước tiếp những bước đi bình thường của nó. Hai chúng tôi đau khổ mãi, chưa dứt được ngay với những ám ảnh đau lòng. Những việc không may xảy ra trong mấy năm gần đây nhiều quá, nhiều đến nỗi có lúc tưởng chừng không sao chịu đựng nổi. Song chúng tôi cùng có chung một niềm hứng thú say sưa, khi nỗi buồn khổ vừa lùi xa, niềm hứng thú ấy lập tức len vào câu chuyện của chúng tôi.

Dĩ nhiên niềm hứng thú ấy đổ dồn vào phương Bắc. Chúng tôi như hai thầy thuốc già dặn đang đứng trước giường bệnh nhân, bàn với nhau cách bảo vệ, giữ gìn phương Bắc và cách biến nó thành nơi đẹp đẽ, vui thú và mến khách nhất thế giới. Tôi kể cho bác sĩ nghe về những người bạn chiến đấu cùng trung đoàn của tôi, về lớp trẻ hiện nay. Tuy họ chiến đấu rất giỏi nhưng lại rất ít suy nghĩ đến tương lai của vùng đất phía Bắc này. Còn về quá khứ của nó thì họ càng ít nghĩ đến hơn nữa.

- Họ không nghĩ đến nhiều vì thì giờ ít quá, – bác sĩ nói.

Ông nhắc đến anh em của bà Anna Stepanovna. Trước kia hai anh em phục vụ trên tàu vận tải, nhưng giờ đây đã trở thành những người lính thủy chiến đấu rất dũng cảm trên hạm săn tàu ngầm, tuồng như họ vốn là con nhà hải quân vậy.

- Không, mọi sự nỗ lực đều không vô ích, – ông quy kết. – Về vấn đề phương Bắc, như Mendeleev đã nói là mặt chính của ngôi nhà chúng ta. Đối với mình, điều này chưa bao giờ rõ ràng như trong thời gian chiến tranh hiện nay!

Đã đến lúc phải đi ra. Trong nhà ăn lúc này chỉ còn lại hai chúng tôi. Bác sĩ chưa có chỗ ngủ nên cần về sớm một chút để tìm cho ông một chỗ ở trung đoàn.

Nói chung, buổi tối đã trôi qua. Điều đó là hiển nhiên. Song chúng tôi không cam tâm công nhận. Vì cho đến lúc này, chúng tôi vẫn chưa nói được gì với nhau, tuy chỉ là một phần mười những chuyện cần nói! Nhưng không có cách nào hơn. Chúng tôi bước xuống cầu thang gác và khoác chiếc áo ấm quân phục lên người. Cả cái thế giới ấm cúng, sáng trưng, ngây ngất hơi men đã rơi lại phía sau, trước mắt bày ra quang cảnh tối mò như xi đen đánh giày của thành phố. Những ngọn gió bấc thô bạo, khó chịu, luồn lỏi, vần vũ khắp thành phố.